Qazaq tazysy tek qazaqtiki bolýy qajet

Atam qazaq jeti qazynanyń biri dep baǵa bergen baılyqtardyń sońyn júırik tazy qorytyndylaıdy. Tuqymyn asylǵa balaǵan ıttiń bul túri jeti qazynanyń birine tegin balanbaǵan. Júgirgen ańnyń denin jibermeı­tin bul janýar jaıly sóz qozǵaı qalsańyz, ásirese, ańshy qaýymnyń arasynda qyzyǵy bitpesteı kórinetin áńgime legi aqtaryla ketedi. Onyń alǵyrlyǵy men aqyldy­lyǵy qatar aıtylyp, qaýqyldasyp jatady. Al osy tazy tuqymynyń búgin­­­­deri taǵdyry qyl ústinde turǵa­ny tek osy janýarǵa janyn aýyr­tar azamattarymyzdy ǵana tolǵan­dyra ma, qalaı? Taǵdyry dep otyrǵa­nymyz, búginde álemniń kóp elderi ózderiniń atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan asyl tuqymdy janýarlaryn patenttep jatqanda, joqtan bar jasaýǵa beıim turatyn ózge de qumar elder tarıhy ǵasyrlardan tamyr tartatyn qazaq tazysyn sertıfıkattap almaı ma degen másele búginde elimizdegi tazy tuqymynyń áýesqoı janashyrlaryn qatty tolǵan­dyryp otyr. Naq osyn­daı jana­shyrlardyń biri – «Aımaq­aralyq kınologııalyq ortaly­ǵy» respýblıkalyq qoǵamdyq birles­tiginiń prezıdenti, Halyq­aralyq jáne ulttyq dárejedegi sarapshy Nına Makerova. – Men óz elimniń patrıotymyn, – dep bastady, – bizben áńgimesin qazaq tazysynyń janashyry Nına Mıhaılovna. – Otyz jyldan astam ýaqyttan beri Qazaqstan jerinde tamyr jaıyp kelemin. Men bul jerdi eshnársege aıyrbastamaımyn. Sonymen qatar, qazaq tazysyna degen yqylasymnyń orny tipten bólek. Onyń aldaǵy taǵdyry meniń janyma qatty batady. Elimiz táýel­sizdik alǵannan bergi ýaqytta qazaq tazysyna degen janashyrlyq joqtyń qasy. Biz óstip enjarlyq tanytyp júrgenimizde ózge bir el qazaq tazysyn qujat júzinde ıemdenip alsa, ókinishtiń kókesi sonda bolmaı ma? Mine, sodan keıin ne bir úlken jarystarǵa, ne bir halyqaralyq kórmelerge barýdy túsińizde ǵana kórýińiz ǵajap emes. Sondaı-aq, ol bul turǵyda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń syrǵytpa jaýaptaryna da kóńili tolmaıtyndyǵyn aıtyp ótti. Onyń sózine qaraǵanda, atalǵan mınıstrlik bul máselemen ózderiniń aınalyspaıtyndaryn jetkizgen. «Sonda kim aınalysady bul ispen jáne bul turǵyda memlekettik qoldaý kezek kúttirmeıtin másele», deıdi N.Makerova. – Qazaq tazysy qandaı sulý, ­qan­­daı alǵyr deseńizshi! Bázbireýler ­muny túrikmen tazysymen shatas­tyryp júr. Al shyndyǵynda ekeýiniń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Basqasyn bylaı qoıǵanda, qazaq tazysy odan edáýir etjeńdi bolyp keledi. Elimizdiń Semeı, Qaraǵandy, Aqtaý, Kókshetaý, Pavlodar sekildi jáne ózge de aımaqtarynda qoıan, túlki, borsyqty aıtpaǵannyń ózinde azýly arlan qasqyrlardy alatyn tazylar bar. Bul rette, ásirese, soltústik óńir tazylary júrekti, eshnárseden qorqa qoımaıtyn ójet bolyp keledi. Qajet bolsa, qabanǵa da áli keletinderin kezdestirýge bolady. Osyndaı asyl qazynamyzdy qunttamaı júrgenimiz meniń janyma qatty batady. Ashynǵannan keıde ashy daýsym da shyǵyp ketedi. Qalaı shydamsyzdanbaıyn, ózińiz oılap qarańyzshy, kishkentaı ǵana Bolgarııada asyl tuqymdy ár kúshikke 100 eýrodan qarjy beriledi eken. Al bizde she... Mine, bul memlekettik deńgeıde úlken qoldaý qajet ekenin taıǵa tańba basqandaı aıqyndap tur emes pe? – deıdi ol taǵy da. Túrikmender táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary-aq tazysy men alabaıyn zańdastyryp alypty. Biz áli kúnge deıin qalyń uıqy qushaǵynda júr ekenbiz. Bulaı jata berýge bolmaıtyny anyq. Qazirden qımyldamasaq, joǵaryda aıtqanymyzdaı, ókinishke urynyp qalýymyz ábden múmkin. Osylaı dep áńgimesin ári qaraı jalǵady qazaq tazysynyń janashyry. – Qajet kezinde úıińdi de kúze­tip, ańǵa da salýǵa bolatyn abzal janýardy qalaı madaqtasań da jara­sady. Olardy erinbeı sýretterge túsirip, katalogtarǵa engizý sharala­ry da úlken jumystardyń basta­ýy bolmaq. Bıylǵy jyldyń 21 qyr­kúıeginde Astana mańynda «Qan­sonar» ańshylardyń qoǵam­dyq birlestigi men ańshylyq sharýashy­lyǵy sýbektileri respýblı­ka­lyq qaýymdastyǵynyń uıytqy bolýy­men egemendik alǵan kezden beri tuńǵysh ret ıt kórme-baıqaýy ótkeli otyr. Munda respýblıkanyń birqa­tar aımaqtarynan kelgen tazy­lar tanystyrylmaq. Eger sen eliń­niń shyn patrıoty bolsań, osy shara­ǵa kelýge tıissiń, qazaq bala­sy! Bul qazaq tazysy elimizdiń vızıt­ti kartochkasy ispettes ekeni esterińiz­den shyqpasa eken deımin, – deıdi ol. Sarapshynyń jany ashı aıtqan salıqaly áńgimesin tyńdaǵanda, bala kúnimde ózim kýá bolǵan myna bir sátter eriksiz eske oraldy. Aýylda qoıdyń kezegi degen bolatynyn onda ósken kez kelgen bala biledi. Shamamen aıyna bir ret keletin sol kezektegi bizdiń mindet qulqyn sáriden kóz baılanar ýaqytqa deıin aýyldan tórt-bes shaqyrym uzap shyǵyp, maldy jaıyp kelý edi. Sondaı bir shildeniń shilińgir ystyǵynda ákemniń bireýge teńgesin berip baqtyra salarmyn degenine qaramaı, qoıdy baǵaıynshy dep qıylyp turyp aldym. Men ótinip bolmaǵan soń ol menen bir jas kishiligi bar marqum jıenim Estóreni qasyma qosyp jibergen-di. Bala emespiz be, aýyldan shyǵa bere-aq shól qysyp, basymyz aýyraıyn dedi. Bir kezde otar qoıdyń basy bir jaqqa, aıaǵy bir jaqqa ketip shashyraı bastady. Ekeýmiz eki jaqqa qaraı júgirip júrmiz. Kenet otar basynda birnárse qaraıǵandaı boldy, artynsha quddy bir adam syndy otardyń basyn qaıtaryp tastady. Ekeýmiz de sol kózdiń ushyndaǵy jaqqa qaraı júgirdik. Jaqyndaǵanda baryp tanydyq, bul Turǵan kókemniń tazysy – Alǵyr eken. Qýanǵannan Estóre ekeýmiz de «Alǵyr!» dep jarysa aıqaılap jiberdik. Osynshama jer qaıdan jáne qalaı erip kelgenine qaıran qalyp biz turmyz. Sóıtsek, ol bizdiń syrtymyzdan sýsyz arna ishimen júrip otyrǵanǵa uqsaıdy. Iesiniń ruqsatynsyz attap qadam baspaıtyn tekti tuqymnyń bizge keshke deıin kómekshi bolǵanyn keıin arada uzaq jyldar ótkende baryp paıymdaǵandaımyn. Ákemnen suranyp kúbirlesip turǵan kezimde sol mańda ıesimen turǵan ol ákeniń býyny qatpaǵan jetinshi synypty endi bitirgen ulyn ýaıymdap, alańdaǵanyn sezgendeı me dersiń... Ol tek qoı baǵysý úshin ǵana emes, aı dalada bizge balasynyp túlki, qarsaq, shıbóriler aıbat shegedi me degen kúdikpen erip otyrdy ma dep te oılaımyn qazir. Keshkisin maldaryn kútip alýǵa belgilengen jerge kelgen jurtshylyq «joǵalyp» ketken Alǵyrdy kórgende Turǵan kókemizden ıtiń tabyldy dep súıinshi surap jatty... Marqum kókemiz óz kózine ózi senbeı, basyn shaıqaı berdi. Bar aıtqany «bul rasynda sendermen júrdi me» degeni boldy. Kúni boıy aýyldy aıaǵynan tik turǵyzyp izdegen kókemiz Alǵyrdyń bul «qylyǵyna» bir jaǵy súısinip, bir jaǵy tańǵalýmen bolǵan edi. Keıbir adamnyń ózi oılaı bermeıtindi oılaǵan janýardaǵy ne degen sezimtaldyq deseńshi! Sóılemeıdi demeseńiz, ıesiniń ıeginiń astymen kórsetken ymynan-aq túsinip, aıtqyzbaı-aq uǵatyn kıeli janýardyń búginde elimizdegi sany myńǵa jýyq desedi. Alaıda, bul naqty derek emes. Ol kóbinde qadirin biletin jeke adamdardyń qolynda. Qazaq tazysy, qumaı tazy jaıynda san túrli ańyzdar syr shertedi. Ol týraly kósilip te jazýǵa bolady. Áıtse de alda ony zańdastyrý syndy odan da mańyzdy shara turǵanyn eskersek, ony keler kúnderdiń enshisine qaldyra turǵan jón shyǵar... Ábdirahman QYDYRBEK, «Egemen Qazaqstan». ASTANA.