Qos palatadan da qoldaý tapty

Keshe Parlament palatalarynyń birlesken otyrysy ótip, onda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» joldaý men Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń jáne Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń 2013 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esepteri tyńdaldy. Birlesken otyrysty ashyp, júrgizip otyrǵan Májilis Tóraǵasy Qabıbolla Jaqypov Konstıtýsııalyq Keńestiń tóraǵasy Igor Rogovqa sóz berdi. Eldegi konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly joldaýdy depýtattar aldynda jarııa etken tóraǵa ústimizdegi jyly eldiń dańǵyl damý jolyna, bıikterdi baǵyndyrýyna bastaıtyn dáýirge tatyr­lyq «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasynyń qabyldanýy, qazaq­standyqtardyń bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq jolynda birigip, álemdegi eń da­myǵan otyz eldiń qataryna kirýi syndy keýdeli maqsatty alǵa qoıýynyń mańyzdylyǵyna toq­taldy. Sózin sabaqtaı túsken ol, osy rette memlekettik ınstıtýttardyń jumysyn jetildirýde, qu­qyq­tyń ústemdigi men barlyq azamat­tardyń zań aldyndaǵy teńdigi qaǵıdattaryn odan ári iske asyrýda, sot júıesiniń ashyqtyǵy men qoljetimdiligin qamtamasyz etýde, quqyq qorǵaý organdary qyz­metiniń tıimdiligin arttyrýda, sondaı-aq, sybaılas jemqor­lyqqa qarsy jańa strategııany qalyptastyrý men iske asyrýda jáne osy mindetterdiń oryndalýynda halyqtyń quqyqtyq mádenıetin arttyra túsýdiń erekshe mańyzdylyǵyn atap ótti. «Qa­zaqstan-2050» Stra­tegııa­synyń jáne Memleket basshysy Jol­­daýynyń konstı­týsııa­lyq mańyz­ǵa ıe bul qaǵı­da­lary, Kons­tıtý­sııalyq Keńestiń piki­rin­she, jos­parly túrde júzege asyrylýda. Negizgi zańdardyń ústemdigin qam­ta­masyz etý salasynda kons­tı­­týsııa­lyq sottar men balamaly ınstıtýttar arasyndaǵy tyǵyz yntymaqtastyqty álemdik deńgeıde qamtamasyz etý­degi ju­mystardyń durys baǵasyn alǵa­nynyń dáıegi retinde, tóraǵa Kons­tıtýsııalyq Keńestiń kons­tı­týsııalyq baqylaý organdary halyqaralyq qaýymdastyǵynyń – Konstıtýsııalyq sot tóreligi jónindegi búkilálemdik kon­feren­sııanyń quramyna qabyl­danýyn alǵa tartty. Bul – Qazaqstanda kons­tıtýsıonalızmniń oıdaǵydaı damyp otyrǵanynyń dáleli, dedi ol óz sózinde. Odan ári eldegi konstıtýsııalyq jań­ǵyrtýdaǵy oń úrdisterge toqtalyp ótken tóraǵa Konstıtýsııalyq Keńes­t­iń qorytyndy sheshimderine, Res­pýb­lıkadaǵy konstıtýsııalyq zańdy­lyqtyń jaı-kúıi týraly jyl saıynǵy Joldaýlarǵa jasalǵan taldaý negizinde birqatar usynymdar men usynystardy ortaǵa saldy. Onyń alǵashqysy – tıisti zań uǵymdaryn oryndy paı­da­lanýdyń kóp jaǵdaılarda qu­qyqtyq shyǵar­ma­shy­lyqta onyń mazmuny men baǵyt­talýyna áser etetini. Zańdardy jáne ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi qabyldanǵannan keıin qoldanylý barysynda joǵaryda kórsetilgen jaıttardyń aıqyndaýshy túrde yqpaly bar. Sonymen birge, zańdardy qabyldaýda jáne qoldanýda konstıtýsııalyq uǵyný apparatyn paıdalaný erekshe uqyptylyqty talap etedi, degen ol ekinshi usynymda zańnamalyq aktiler jáne solarǵa ilese júretin zańǵa táýeldi normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi bir mezgilde shyǵarýdyń qajettigine basa mán berdi. О́ıtkeni, qaısybir zań qabyldanǵanda «Normatıvtik-quqyqtyq aktiler týraly» qoldanystaǵy Zańǵa da tıisti talap engizilýi qajet. Alaıda, ol árdaıym oryndala bermeıdi, zań­ǵa táýeldi quqyqtyq aktiler kóp jaǵdaı­larda edáýir keshigip baryp qabyldanady nemese múldem qabyldanbaıdy, osyǵan baılanysty zańnamalyq jáne zańǵa táýeldi jolmen retteýde tepe-teńdik jetimsizdigi baıqalady dedi, tóraǵa. Sonymen qatar, qabyldanǵan she­shimder onyń taraptary úshin mindetti sıpatqa ıe halyqaralyq ıntegrasııalyq birlestikterdiń ulttyq deńgeıden joǵary retteýshi organdarynyń qalyptasýyna oraı, halyqaralyq-quqyqtyq aktilerdi Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Konstıtýsııasyna sáıkestik turǵysynda baqylaý máseleleri ózekti bola bastaǵanyn alǵa tartty. Rasynda, elimizdiń jańa ıntegrasııalyq uıym – EAEO aıasynda jumys jasaýynda bul máseleniń ózektiligi aıqyn seziletini daý týdyrmaıdy. Sol sebepten, halyqaralyq sharttarǵa qol qoıylǵanǵa jáne bekitilgenge deıin, ol zańdardyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin teksere otyryp, sarapshylyq jumystyń deńgeıin arttyrýdyń mańyzdylyǵy kezek kúttirmeıdi. Al Ata Zańymyzdyń baptarynyń múltiksiz oryndalýyna selkeý túspeýi memlekettiligimizdiń eń basty qaǵıdaty emes pe?! Konstıtýsııalyq Keńes tór­aǵa­sy­nyń pikirinshe, Negizgi Zań­nyń ulyqtyǵyn jáne tikeleı qoldanylýyn sózsiz jáne tıisti túrde qamtamasyz etý, kons­tı­týsııalyq materıaldyq jáne pro­sessýaldyq erejelerdi qaltqysyz saqtaý búkil memlekettik jáne qo­ǵam­dyq ınstıtýttar, laý­a­zym­dy tulǵalar men azamattar úshin mindetti talap bolyp taby­lady. Bir sózben aıtqanda Kons­tı­týsııany buljytpaı oryndaý – Qa­zaqstannyń qaryshtap damýynyń senimdi kepili. Iаǵnı halyq qalaýyn zańdarda jáne ózge de mańyzdy memlekettik aktilerde bildirý, son­daı-aq, azamattardyń jarııa ıns­tıtýttarǵa yqpal etý rásimderin únemi jetildirý halyqtyń ishki turaqtylyǵynyń, ekonomıkalyq damýy men ál-aýqaty jaqsarýynyń pármendi kepili bolyp tabylady. Konstıtýsııalyq qundylyqtar, áleýmettik áriptestik, tulǵa, qoǵam men memleket múddeleriniń ushtasýy, olardyń ózara is-qımyl jasaýy negizinde qazaqstan­dyq­tardyń senimin odan ári saqtap, nyǵaıta berý qajet, dep oı túıin­dedi Konstıtýsııalyq Keńes tór­a­ǵasy. Joldaýdy tyńdap, daýysqa salǵan qos palata depýtattary ony biraýyzdan qabyldady. Parlament palatalarynyń bir­lesken otyrysynda Úkimettiń jáne Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń 2013 jylǵy respýblıkalyq atqarylýy týraly esepteri de qaraldy. Bul másele boıynsha aldymen Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov baıandama jasady. Ol óz sózinde 2013 jyldyń nátıjelerine taldaý júrgizý ekonomıka ósiminiń qamtamasyz etilgenin jáne josparlanǵan áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishterge qol jetkizilgenin kórsetkenin aıtyp ótti. Álemdik ekonomıkanyń álsiz ósýine jáne eksportqa, munaıǵa álemdik baǵanyń tómendeýine qaramastan, ishki jalpy ónimniń ósýi 6 paıyzdy qurady. Jyldyq shamada ın­flıa­sııa 2013 jyly 4,8 paıyzdy kórsetti, bul onyń aldyndaǵy jyldyń deńgeıinen 1,2 paıyzǵa tómen. Eńbek naryǵynda ahýal turaqty bolyp qaldy. Jumyssyzdyqtyń tómen deńgeıi saqtalyp, 5,2 paıyzdy qurady. 2013 jyly Qazaqstannyń halyqaralyq reıtıngtegi pozısııalaryn jaqsartý qamtamasyz etildi. Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń jahandyq básekege qabilettiligi ındeksiniń jáne Dúnıejúzilik banktiń bıznestiń júrgizilýi jeńildiginiń reıtıngteri boıynsha, Qazaqstan álemniń aldyńǵy qatarly 50 eliniń sanatyna qosyldy. О́tken jyly iske asyrylǵan memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalardyń 33-i eldi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytýǵa jáne áleýmettik mańyzy bar mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan. Ishki jalpy ónimniń 6 paıyzdyq ósiminde Indýstrııalandyrý kartasy jobalarynyń úlesi baǵalaý boıynsha, 0,8 paıyzdyq tarmaqty qurady. О́mir súrý uzaqtyǵy, turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý, ónim kóleminiń ósimi, kedeılik pen jumyssyzdyqty tómendetý ındıkatorlaryna da qol jetkizildi. Parlamenttiń saýaldary men usynystaryn eskere otyryp, biz memlekettik jáne salalyq baǵdar­lamalardy iske asyrýǵa jumyl­dyrylǵan kásiporyndar boıyn­sha bıýdjetke túsetin túsim­derge monıtorıngti odan ári jal­ǵastyratyn bolamyz, dedi Q.Sultanov. Sondaı-aq, Qarjy mınıstri respýblıkalyq bıýdjettiń túsimderi 100,6 paıyzǵa atqaryl­ǵanyn, bul 5 trln. 272 mlrd. teń­geni quraǵanyn jetkizdi. Bul kórsetkish 2012 jylmen salys­tyr­ǵanda, 7,8 paıyzǵa nemese 383 mlrd. teńgege artyq. Álemdik naryq­taǵy konıýnktýra saldarynan, taý-ken kompanııa­lary boıynsha korporatıvtik tabys salyǵynyń tómendeýi aıasynda shıkizattyq emes sektor kásiporyndary paıdasynyń ósýi baıqalyp otyr. Osy sektordan korporatıvtik tabys salyǵynyń túsimderi 14 paıyzǵa artty. Bul ekonomıkanyń nomınaldy ósýinen asyp túsedi, dedi baıandamashy bul rette. Al respýblıkalyq shyǵystarǵa qatysty sóz qozǵaǵan Baqyt Sultanov respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary 5 trln. 991 mlrd. teńgege tolyq oryndalǵanyn, bul jospardyń 99 paıyzyn quraǵanyn atap ótti. 2012 jylmen salystyrǵanda shyǵystar 195 mlrd. teńgege, ıaǵnı 3,4 paıyzǵa ósti. Tikeleı nátıjelerge qol jetkizý boıynsha, memlekettik organdar qyzmetiniń tıimdiligi artty. Bıýdjettik baǵdarlamalar is-sharalarynyń 90 paıyzdan astamy óziniń maqsatyna tolyq jetkizildi. Muny jaqsy nátıje dep baǵalaýǵa bolady. Al 2013 jyly bıýdjet baǵdarlamalarynyń sapa kórsetkishterin josparlaý 8 paıyzǵa jaqsardy. Biraq, bizde áli de atqaratyn jumys barshylyq. Qarajatty tıimdi ári tolyq paıdalaný bıýdjettik baǵdarlamalardyń ajyramas komponentteri bolyp tabylatyny belgili. Sondyqtan, bıýdjettiń ıgerilýi boıynsha máseleler óte ózekti bolyp tur, dedi Premer-Mınıstrdiń orynbasary bul oraıda. Al Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń tóraǵasy Qozy-Kórpesh Jańbyrshın Esep komıtetiniń esebi Senat pen Májilistiń komıtetteri men jumys toptarynyń 25 otyrysynda jáne Parlament palatalarynyń 2 otyrysynda jan-jaqty qaralǵanyn atap ótti. Bizdiń baǵalaýymyzsha, syrtqy konıýnktýranyń teris áseri­ne qaramastan, elimizdiń makroeko­nomı­kalyq jáne áleý­mettik turaqtylyǵy qamtamasyz etildi. Sonymen birge, 2013 jyl­ǵy Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn keshendi baǵalaý ony josparlaýda jáne atqarýda birqatar problemanyń oryn alǵanyn kórsetti. Bul problemalardy sheshýdiń qa­jettiligi Qazaq­stannyń Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqqa kirý jaǵdaıynda aı­ryqsha ózekti bolyp tur. О́ıt­keni, tıimdi prezıdenttik saıasat jańa geosaıası jaǵdaılarda elimizdiń ulttyq múddelerin qorǵaýdyń basty quralyna aınalýda, dedi Q. Jańbyrshın. Parlament palatalarynyń bir­les­ken otyrysynda kún tártibine shyqqan máseleler boıynsha negizi baıandamalar jasalǵannan keıin Premer-Mınıstr Kárim Másimov sóz aldy. Ol óz sózinde el ekonomıkasyna ekonomıkalyq qoldaý kórsetý úshin Memleket basshysy tıimdi shara qabyldap, Ulttyq qordan 1 trln. teńge bólýge tapsyrma bergenin atap ótti. Bul qarjy birinshi kezekte óńdeý ónerkásibin qoldaýǵa, ony damytýǵa jáne osy salaǵa shetel ınvestısııasyn tartýǵa baǵyttalatyn bolady, dedi K.Másimov. Sondaı-aq, ol ekonomıkaǵa qarjylaı qoldaý kórsetý úshin Ulttyq qordan bólinetin 1 trln. teńgeniń alǵashqy 100 mlrd. teńgesi azyq-túlik ónerkásibin damytýǵa baǵyttalatynyna da toqtaldy. Ulttyq qordan bólinip, «Báıterek» qory arqyly ótken alǵashqy 100 mlrd. teńge qazirgi ýaqytta ekinshi deńgeıli bankter arqyly naqty iske asyrylýda. Bul kezeńde biz azyq-túlik óńdeý ónerkásibin damytýǵa basa nazar aýdardyq, dedi óz sózinde Úkimet basshysy. Bul kúni depýtattar Úkimet basshysyna bıýdjettik tártipti nyǵaıtýǵa, mem­lekettik jáne respýblıkalyq bıýdjetten bóli­netin qarajattyń ıgerilýine qatysty ózderin tolǵandyrǵan saý­aldaryn qoıdy. K.Másimov bıýd­jettik tártipti nyǵaıtýǵa baǵyt­talǵan zańnamalarǵa túzetýlerdi Parlamentke engizý josparlanyp otyrǵanyn aıtty. Bul rette, Premer-Mınıstr osy baǵyttaǵy zańnamalarǵa engizilgen ózgerister úshin depýtattarǵa alǵysyn bildirip, bul óz kezeginde bıýdjetti paıdalaný boıynsha oblystar men Astana jáne Almaty ákimderiniń jaýapkershiligin arttyratynyn jetkizdi. K.Másimovtiń aıtýynsha, bul oraıda tek kinálini jazalaý ǵana emes, eń bastysy, ekonomıkaǵa jáne halyqqa bólingen qarjynyń durys baǵytta josparlanyp, tıisti maqsatqa ıgerilýi qamtamasyz etilýi tıis. Birlesken otyrys aıasynda depýtattar bıýdjetti josparlaý sapasynyń tómendigi, salyqty ákimshilendirý tıimdiliginiń azdyǵy jáne kóleńkeli ekonomıka úlesiniń ulǵaıýy bıýdjet qarjysyn tıimsiz basqarýdyń alǵysharttaryn qalyptastyratynyna nazar aýdardy. Aldaǵy ýaqytta bıýdjet qarjysynyń maqsatty ári tıimdi paıdalanylýyn qamtamasyz etýge, son­daı-aq, respýblıkalyq bıýdjet qarajatynyń atqarylýyn jetil­dirý men memleket aktıvterin paıda­lanýdyń tıimdiligin artty­rýǵa jaýapkershilik kúsheıtilýi tıis. Anar TО́LEÝHANQYZY, Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan».