Kıeli kıiz úıimiz shekara aspasyn
Kıiz úı yqylym zamannan qazaqtyń qasıet tutar múlki sanalady. Al onyń kıesi bar bólshegi – shańyraq. «Shańyraǵyń bıik bolsyn!» – batanyń úlkeni. Ony qashanda qadir tutý – halqymyzdyń atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan buljymas salty. Meımanasy tasyp, esire kókigen pendege nemese menmenshil jaýǵa: «Shańyraqqa qara» dep toqtaý aıtý – erteden qalyptasqan ata dástúr. Onyń táýelsiz memleketimizdiń basty rámizderiniń biri – Eltańbanyń dál ortasynda ornalastyrylǵany da kóp nárseni ańǵartady.
Men muny ne úshin aıtyp otyrmyn? Másele mynada: 1988 jyly Armenııanyń Spıtak qalasynda bolǵan joıqyn jer silkinisinen keıin Qazaqstan gýmanıtarlyq kómektiń biri retinde kıiz úıler aparǵany málim. Biraq sol kezdegi alypqashpa sózderge qaraǵanda, armıandar olardy durys paıdalanbaı, kerege, ýyq, shańyraqtardy otqa jaǵyp jylynyp, kıizderin aıaqasty etken. Sondyqtan qasıet tutar shańyraǵymyzdyń shalǵaıdaǵy jat jerlerde kereksiz dúnıedeı domalap jatqanyn kózimiz kórip, qulaǵymyz estimesin degen tilektemin.
Jýyqta Qazaqstan kásipkerleri óz tarapynan soǵystan zardap shekken Ýkraına halqyna kómek retinde kıiz úıler aparǵany týraly aqparat tarady. Árıne, qınalǵan jandarǵa meıirimdilik tanytý, kómek berý – paryz, biraq... Túrkııadaǵy zilzala saldarynan oryn alǵan ólim-jitimge qazaqstandyqtar qaıǵyra kóńil aıtyp, úı-jaısyz qalǵandarǵa kómek retinde ushaqtarmen jedel túrde 100 kıiz úı jetkizgeni resmı málimdeldi. Ata-babalaryna pana bolǵan kıiz úıge túrik baýyrlar qurmetpen qarap, durys paıdalanyp jatyr degen úmittemiz. Olardyń qaıǵylary seıilip, jaralary jazylyp, eńseleriniń kóterilgenin qalaımyz.
Kıiz úı tigý ońaı sharýa emes, jónin bilýmen qosa, bul is kúsh pen eptilikti talap etedi, al olardyń ushaqtarǵa da jeńil júk bolmaǵany anyq. Qazaqtar kıiz úı jabdyqtaryn atan túıege tıegen. Jetkizilgen múliktiń qabyldaýshyǵa aýyrlyǵy men aýyrtpalyǵy bolmaǵany jón. Bul – kimniń de bolsa jadynda saqtalýǵa tıis qaǵıdat. Al shyndap kelgende, kıiz úıdi elimizdiń shekarasynan shyǵarmasa deımin. Zardap shekken aımaqtarǵa baspana retinde áskerı palatkalar ne basqa da jeńil shatyrlar jiberilgeni jón. Qaı jaǵynan alyp qarasańyz da durysy osy.
Naqypbek SÁDÝAQASTEGI,
zańger-quqyqtanýshy, pýblısıst
ASTANA
Qazaqtyń Qadyryna arnalǵan kesh
«Oral arnaýly áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵy» kommýnaldyq memlekettik mekemesinde halyq jazýshysy Qadyr Myrza Áliniń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan «Qazaq jyrynyń Qadyry» taqyrybynda ǵıbraty mol ádebı-tanymdyq kesh uıymdastyryldy. Is-sharada aqynnyń qazaq ádebıetinde alatyn orny, onyń týyndylaryn óskeleń urpaqtyń júregine darytý, baı murasyn urpaqtan-urpaqqa jalǵastyrý haqynda keńinen sóz qozǵaldy,
Keshti ortalyq dırektory Arman Dáýletov ashyp berse, mádenı uıymdastyrýshy Marjan Járdemqyzy qyzmet alýshylarǵa aqynnyń ómirbaıany men shyǵarmashylyǵy jaıynda jan-jaqty áńgimelep berdi. Ádebı keshtiń ótýine sebepker bolǵan Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, Qadyr Myrza Áli óleńderin nasıhattaýshy, óńirge belgili fotograf Rafhat Halelov aqynnyń sýretterinen daıyndaǵan beınerolıgin kitaphananyń jańa kitaptar qoryna tabystady. Kelesi kezekte Qadyr Myrza Áliniń sózine jazylǵan Shámshi Qaldaıaqovtyń «Tamdy arýy» áni shyrqaldy. Sodan soń ortalyqtyń qyzmet alýshylary aqynnyń «Qonaq pen qazaq» , «Apam nege jylady?», «Týǵan jerdiń aýasy» atty óleńderin oqysa, ortalyqtyń vokaldyq toby «Tamasha» ánin oryndap berdi.
Al ǵıbratqa toly ádebı-tanymdyq ádemi kesh:
«О́ziń shyqqan bıikter talaı zańǵar,
Deıtin emes qyran-jyr qalaı samǵar.
Sen ómirden ótseń de, qaıran Qadyr,
Qaldy artyńda ólmeıtin talaı tomdar...»,
degen «Atameken» ánimen máresine jetti.
Dınara MURATBEKQYZY,
ortalyq qyzmetkeri
ORAL
Jarnama júıkege tımese ıgi
Keıingi kezderi kópshilikten «osy jarnama degeniń júıkege ábden tıip bitti» degen sózderdi jıi estıtin boldyq. Shyndyǵynda da «kók jáshikti» ashyp qalsań da, radıoqabyldaǵyshtyń túımesin basyp qalsań da jarnama degeniń aldyńnan andyzdap shyǵa keledi. Onyń ústine gazet-jýrnaldarymyzdyń beti de jarnamadan bosamaıtyn boldy. Muny naryqtyq qatynastar júıesiniń ómirge ákelgen jańalyǵynyń bir túri dese de bolǵandaı. Bylaısha aıtqanda, «óz kúnińdi óziń kór» degen sóz.
...Syılas qudaıy kórshimizdiń úıine bas suqqanbyz. Ádettegideı áldebir kórsetilimdi tamashalap otyr eken. О́ńi synyq, qabaǵy salyńqylaý kórindi. Sálemimizdi alyp, az-kem amandyq-saýlyq surasqannan keıin ol:
– Bir mezgil kóńilińdi kótereıin dep teledıdarǵa úńilseń, jarnama degeniń sát saıyn berilip, júıkeńdi juqartatyn boldy. Basqa arnalarǵa aýystyrsań da kóretiniń sol, – dedi keıip. – Buǵan tyıym bola ma, joq pa? Joǵarydaǵy basshylar qaıda qarap otyr? Jazý-syzýǵa birtaban jaqyn júretin ediń ǵoı, osyny nege aıtpaısyńdar?
Bul másele jaıly buryn da az aıtylyp júrmegenin bilsem de, «kórshi aqysy» degen támsildi nazarǵa ala otyryp, azamattyń tileginen attap kete almadyq. Bizdiń paıymdaýymyzsha, naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda jarnama – qarjy tabýdyń bir kózi. Sondyqtan ony árkim árqalaı júzege asyrady. Jarnama neǵurlym kóp bolsa, tanymdylyqtyń da soǵurlym arta túsetini belgili. Endeshe, ony jasama dep taǵy aıta almaısyz.
Bul jerde bizdiń aıtpaǵymyz múlde basqa. Jarnama berilmesin demeımiz, berilsin. Alaıda ár nárseniń shegi bar emes pe? Erteńnen qara keshke deıin bere bergennen góri, bir izge salýǵa bolmas pa eken? Aıtalyq, jarnama belgili bir ýaqytta berilse. Bolmasa, sát saıyn berip, kórermendi yǵyr etkennen góri, habardyń basynda, ortasynda nemese aıaq jaǵynda jarnamalaýǵa bolady ǵoı. Qalaı degende de jurtshylyqtyń ótinishi men talap-tilegin eskermeýge bolmaıdy. Erte me, kesh pe, máseleniń sheshimin tabarynan kúderimizdi úzgimiz kelmeıdi.
Káribaı ÁMZEULY,
eńbek ardageri
Túrkistan oblysy