Adamnyń táni et pen súıekten jaralǵan soń álsiz keledi deımiz. Adamda júrek bolǵan soń názik keledi deımiz. Aınaladaǵynyń bárin – sýyq pen jylýdy, qatty men jumsaqty, qarańǵy men jaryqty, jaqsy men jamandy sezetin adamnyń jany sondyqtan da jıi jaralanatyn bolar. Iá, syrttaı qaraǵanda adam taýdan bıik emes. Qara tastaı qatty da emes. Biraq sol adamzat jer betinde tirshilik bastalǵaly beri ádiletsizdikpen, zulymdyqpen kúresip keledi. Jalpy, osy adamnyń ishki rýhyn jeńý múmkin be eken?
Bul suraqtyń jaýabyn Ernest Hemıngýeı de izdedi. Shyǵarmalarynda adam janynyń kúreskerligin synaıtyn jazýshy aqyrynda «Adam kúıreýge jaralmaǵan. Adamdy qurtýǵa bolar, al jeńýge bolmaıdy» dep túıedi. Julma-julma bolyp teńizden qaıtqan Santıagonyń bul sózi keıin áıgili hemıngýeılik frazaǵa aınaldy.
Adamnyń ishki rýhynyń myqtylyǵyn Hem aǵaı óz ómirinde de synady. Bir qaraǵanda, jazýshy adam qyzyǵarlyq ómir súrgendeı kórinýi múmkin. Iá, bala Ernest baqýatty otbasynda erjetti. Ulynyń oıyn-saýyqqa asa úıir emestigin baıqaǵan ákesi oǵan ańǵa shyǵýdy, balyq aýlaýdy, orman aralap, taý kezýdi úıretedi. Ońtústik Mıchıgannyń baıtaq dalasyn kezip ósken bolashaq jazýshy tabıǵatpen óte jaqyn boldy. Shyń-quzdyń bıigi, ózen-sýdyń gúrili men qustardyń ánine elitip ósti. Sodan bolar, Hemıngýeı týraly estelikterde zamandastary onyń adamdardan góri ańdarmen kóbirek til tabysa alatynyn jazady. Iá, jazýshy Afrıkada talaı arystandy atyp óltirdi, muhıtta alyp balyqtardy aýlady. Kýba men AQSh-ta záýlim úılerge, ıahtalarǵa ıelik etti.
Degenmen onyń Birinshi jáne ekinshi dúnıejúzilik soǵystarǵa qatysqanyn, Ispanııada bombanyń astynda qalǵanyn, Germanııany bombalaǵan ushaqtarda bolǵanyn, al amerıkalyq ásker Normandııaǵa basyp kirgende, fransýz partızandarynyń tobyn basqaryp, Parıjdi azat etýge qatysqanyn umytpaıyq. Avtordyń janynyń siriligi Santıagoǵa da juqqan ba deısiń.
«Shal men teńizdi» oqyp otyryp, kóz aldyńa kóp oqıǵa elestemeıdi. Kúnde jamaýdan saý jeri joq suryqsyz jelkenin kóterip kele jatqan shal. Onyń bul sıqyna jurt kúlmeı otyra ma? Músirkep, aıaıtyndar da tabylar. Biraq avtordyń kózqarasyna sáıkes, shal kúıreýge jaralmaǵan. Ol júzinshi kúni de teńizge júzip shyǵar edi. Santıago teńizge shyqqan sol 85-shi kúni salmaǵy jarty tonna, uzyndyǵy on segiz fýt bolatyn jaıyn balyq qarmaǵyn qaýyp, onymen úsh kún teńizde júzip, sosyn ony garpýnmen túırep óltirip, endi ony ózi qaıyǵyna tańyp ap, sosyn alty birdeı akýlamen aıqasyp, onyń birinshisin garpýnmen jaıratyp, ekinshisin garpýnymen qosa sý túbine ketirip, úshinshisi men tórtinshisin eskekke baılaǵan pyshaǵymen óltirip, besinshisine pyshaǵyn syndyrtyp, altynshysyn toqpaqpen toqpaqtap júrip teńiz tereńine jiberip, aqyry julyp tartyp taýysqan jaıynnyń qý qańqasyna qaraýǵa dáti jetpeı, teńizdiń kermek sýyna kózi jasaýraı qarap, olardy jeńgenimen, aıaǵynda olardan jeńilip, lashyǵyna áreń jetedi. Ol osy jankeshti tózimimen ádebıette kúresker jannyń obrazyn qalyptastyrdy. Áıgili hemıngýeılik frazany dáleldedi. «...Adamdy qurtýǵa bolar, al jeńýge bolmaıdy».
Jalpy, jazýshy men Santıagony bólip qaraýǵa bolmaıdy. «Men de Klemenso sııaqty seksen bes jasqa kelgenge deıin tuǵyrdan taımaǵan erkek bolyp qalsam deımin. Biraq Bernı Barýh tárizdi bolǵym kelmeıdi... Bul jalǵanda bári de óter-keter, baıaǵy bet bitkenniń sulýy bolǵan Floıd sııaqtanyp, bir kezde meniń de súıegim qýrap qalar. Bas saýǵalaý degen tek aýzynan ana súti ketpegenderdiń isi ǵoı. Qorǵaǵan shebińdi ustap turýǵa bolmaǵan kezde, qaıtseń de ony jaýǵa qymbatqa túsiretiniń sııaqty, bul ómirden syıly bolyp ketetin kezegi kelgende de kim janyn aıap qalatyn edi. О́lý – degen qıyn jumys emes». Jazýshy osy oıyn aıtqan kezde 50 jasta eken. Al eki jyldan keıin «Shal men teńizdi» jazýǵa otyrady.
Teńizdiń tabıǵaty da, minezi de bólek. Teńizge shyǵatyndardyń bolmysy batyl bolsa kerek. О́limnen qorqatyn adam teńizge shyqpaıtyny aqıqat. Santıago da dármensiz qarttyq pen qorlyqqa shydamaı, balany esine qansha ret aldy – jeńilýdi oılaǵan joq. Shal tórt kúngi arpalysta qý tirshilikpen betpe-bet kelgendeı aqyrǵy tózimine deıin tókti.
Ádebıetshi Ermek Qanykeı shyǵarmada jazylmaı qalǵan hemıngýeılik joldar bar ekenin aıtady.
«Sentıabr aıynda, 85-shi saparynda salmaǵy 1,5 tonnadaı, uzyndyǵy 18 fýt (5,5 metrdeı) bolatyn alyp balyqty ustaǵan Santıago Manalındi (balany, ol shal qur qańqamen kelgende úsh ret jylaıdy) 12 ret esine alady, uly Dı Madjıony 8 ret, Qudaıdy 2 ret esine túsirgen 4 kúngi arpalysta, 6 akýlany óltirip, 5 ret qulap turyp, Gavana aralyna jetti. (Qarýy: garpýn, pyshaq, toqpaq, rýmpel). Mine, bular «Shal men teńizdegi» eske alynyp, biraq jazylmaı qalǵan hemıngýeılik joldar emes pe eken?» deıdi ádebıettanýshy.
Sondaı-aq ol jazýshy adam deıtin jaratylystyń taǵy bir qyryn tabıǵatpen, sol tabıǵattaǵy taǵy bir alyp ta sulý kúshpen betpe-bet keltire otyryp, kóp daýys, kóp únmen tereń ashqanyna toqtaldy. Keıipkerler de biz oılaǵandaı az emes eken.
«Shal sóılep ketkende aınalasynda beınebir kóp adam júrgendeı áserde qalasyń. Ol jalǵyz emes! Onyń kustarmen, balyqtarmen, teńizben sóılesýi, ómiriniń ótken shaqtaryna jasaǵan saıahattary, muńy men mahabbaty, ózinen myqtylarǵa tabynýy, sodan soń Afrıka dalasy, arystandarmen júrgen túsi, monologter men dıalogter – kórkemdik qabattardyń astarynda jatqan keıipkerler álemi emeı nemene? Al bir kezde jubaıynan qalǵan múliktermen qatar qabyrǵada ilinip turatyn onyń sýreti – qaraǵan saıyn kóńilin bosata beregen soń shal tyǵyp qoıǵan. Kóılekteriniń astynda jatqan jubaıynyń sol sýreti – shyǵarmanyń ishindegi aıtylmaı qalǵan mahabbat dastany. Demek, bul povest – tarıhı oqıǵalar men tarıhı adamdardy, tabıǵat pen adamdar arasyndaǵy máńgilik qarym-qatynastardy, solardy qorshaǵan zoomorfty álemdi, peızajdardy asqan únemshildikpen jazyp ári jazbaı ketken óz ýaqytyndaǵy qysqa roman», deıdi ol.
Stıli erek, kózqarasy ózgeshe jazýshy 62 jyldyq alasapyran ǵumyrynda kúlli álem oqyrmany úshin ólmes shyǵarmalar qaldyryp, bir oqty qushaǵyna qysyp kete bardy. Ol keıipkerlerin tabandy, batyl, jaýjúrek qylyp tárbıeledi. Adamdarǵa kúreskerlikti, eń bastysy jeńilmeýdi úıretti. О́zi de sondaı bolýǵa tyrysty. Tap bir tirshiliktiń ádiletsiz kúres ekenin bilgendeı. Biraq ómirdi jeńý múmkin be? Endi suraq: Santıago myqty ma, Hemıngýeı myqty ma?..