Orman – eldiń baılyǵy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń elimizde bes jyl ishinde orman qoryn eselep molaıtý týraly tapsyrmasy bar. О́ńir 2021-2022 jyldary 2 mlrd-tan asa aǵash kóshetin otyrǵyzýǵa tıisti. Qazirgi kúni «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasy aıasynda tolymdy jumys atqarylyp jatyr.
Áýeli kúni búginge deıin qolǵa alynǵan qyrýar sharýany tilge tıek etetin bolsaq, bul taraptaǵy ilkimdi istiń jaıy oqyrmanǵa birshama belgili bolmaq. 2021 jyldyń kókteminde óńirdegi tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasyna qatysty orman sharýashylyǵy mekemeleri josparlaǵan 970 gektar alqapty eseleı keńeıtip, 1 370 gektar jerge kóshet otyrǵyzdy. 2022 jyly orman sharýashylyǵy mekemeleri 1 280 gektarǵa kóshet otyrǵyzýdy mejelese, bul jospar 222,3 paıyzǵa asyra oryndaldy. Sál taratyp aıtatyn bolsaq, Kóksheniń jeri kók ormanǵa syńsyp turýy úshin 17,2 mln dana kóshet otyrǵyzylypty. Sýly-nýly Kókshetaý men keń kósilgen Qorǵaljynnyń arasyndaǵy saıyn dala ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń ormanymen áıgili. Kókshe silemderinen bastalatyn orman-toǵaı Bulandynyń baýyrynan kıizshe tutasyp, Astanaǵa deıin kóz súısindiredi. О́tpeli kezeńde áldeneshe márte órt shaldy. Tegin baılyqqa qyzyqqandar da az bolmady. Osy bir ýaqytta orman qorynyń oısyraı zııan shekkeni de jasyryn emes. Búgingi tańda el ıgiligin áýel bastaǵy qalpyna keltirý, orman qoryn meılinshe molaıtý baǵytynda ilkimdi ister sátimen sabaqtalyp jatyr. Aldaǵy jospar da aýqymdy. Máselen, 2023 jyly 1 950 gektar alqapqa 11,5 mln dana kóshet otyrǵyzý josparlanyp otyr. Jyl saıyn memlekettik orman qory aýmaǵynda orman sharýashylyqtary bolashaq úshin atqarylatyn baıypty jumysty údete túsýde. Sózimiz dáleldi bolýy úshin derek keltire ketelik. 2009 jyldan beri óńirde 20 myń gektardan asa alqapqa kóshet otyrǵyzylypty. Jap-jaqsy qadam emes pe? Nátıjesi de kózge kórinip tur. Búginde Shýche – Astana tasjolynyń qos qaptalynda jasyl jelek kóz qýantyp, kóńil jadyratyp, jaıqalyp ósip keledi. Kóńil tarazysyna salsańyz, ońtaıly sharýanyń ońynan sabaqtalýy da ońaı-ospaq is bolmaǵan. Alǵashqy bette kóshetterdiń keıbir túrleriniń taýly-tasty óńirdiń topyraǵyn jersinbeı qýrap qalǵandary da boldy. Osy oraıda ǵalymdardyń tynymsyz zertteýi óz septigin tıgizdi. Qazirgi kúni tasjoldyń boıyndaǵy 2,6 myń gektar alqapta sanalýan aǵash kúndi boılaı ósip, jaıqalyp tur.
Bar sharýany oı eleginen ótkizip saraptasańyz, orman sharýashylyǵynyń ońdy isi óristeýi 2021 jyldan bastap molaıa túsken eken. Osy ýaqyttan beri sharýashylyqtar 7 tuqym keptirgishte jınalǵan 442 tonna tuqymdy óńdep, 4 220 kg qaraǵaı tuqymy alyndy. Ormannyń jaǵdaıyn kóp-kórim jaqsartý maqsatynda 748 dana qus uıalaryn ornatty. Bul jumys jasyl jelektiń arasynda qustardyń kúrt kóbeıýine septigin tıgizdi. Qazir jadyraǵan jaz aılarynda jol boıyndaǵy ásirelep aıtqanda, ıt tumsyǵy ótpeıtin syńsyǵan orman silemderin aralaǵan adamdar janǵa jaıly qus bazarynyń ishine enip ketkendeı bolady. Jiliktiń maıyndaı taza aýa, dala orkestriniń myń san únimen árlengen kúıin tyńdaǵan halyqtyń ıgiligine aınalýda.
Ormanshylar kóktemgi dala jumystary úshin búrshik daıyndaý jumystaryn da shırata túsýde. Jasyl ormannyń kólemi artyp, kóbeıýine tuqymbaqtardyń tıgizer septigi az emes. Osy jyly orman sharýashylyǵy mekemelerine qarasty 11 tuqymbaq jumys istep tur. Onyń úsheýi – materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jetildirilgen, barsha sharýasy talapqa saı tuqymbaqtar. Aqkól, Kishi Túkti, Maraldy tuqymbaqtaryna qosa, ýaqytsha jumys isteıtin 8 tuqymbaqtyń ıgiligi orman kólemin kóbeıtýge baǵyttalyp jatyr. Bul tuqymbaqtarda jyl saıyn qylqan japyraqty jáne japyraqty aǵashtardyń kóshetteri baptalady. Jumys aýqymy da aıta qalarlyqtaı. Tutastaı alǵanda 10 mln danadan asa eki jyldyq jáne bir jyldyq kóshetter ósiriledi eken. Aldaǵy ýaqytta kóshetpen qamtamasyz etý tarapynda alǵa umtylýdyń alǵysharttary aıqyn baıqalady. Máselen, ýaqytsha tuqymbaqtardyń kóshet otyrǵyzatyn jalpy aýqymyn 20 gektarǵa kóbeıtý kózdelip otyr. Osy sharýaǵa qosa Barap jáne Ereımentaý orman sharýashylyǵy mekemelerinde taǵy da qosymsha eki tuqymbaq uıymdastyrý qolǵa alynyp jatyr. Bul mekemelerdiń jalpy aýmaǵy 2,2 gektar bolady degen topshylaý bar.
Kórikti Kókshe topyraǵyn kógerte jaıqaltyp, orman kólemin keńeıtý baǵytynda ońtaıly sharýa atqaryp jatqan orman sharýashylyqtary qat-qabat qyrýar jumys barysynda únemdeý, kúshti eseppen jumsaý baǵytynda da tıimdilikti utymdy paıdalanyp jatyr. Máselen, 2015 jyly Aqkól orman sharýashylyǵy mekemesinde kóshetterdi tamshylatyp sýarý júıesi qolǵa alyndy. Mine, osy tosyn tájirıbe júzege asqan kezde burynǵy jumsalǵan sýdyń kólemin 70 paıyzǵa únemdeýge bolatyny belgili boldy. Jaqsy ádis jalǵasyn taýyp, ózge sharýashylyqtarǵa da taratylýda. Máselen, Kishi Túkti orman sharýashylyǵy mekemesinde kóshetterdi sýarý jelisine únemdeý ádisi engizilip, jel sorǵysy ornatyldy. Maraldy orman sharýashylyǵy mekemesindegi tuqymbaqtyń jumysy qaıta jańǵyrtyldy. О́zge de tuqymbaqtarda egis kólemin meılinshe keńeıtip, kóshetterdi kóbirek ósirý úshin qys mezgilinde de jylyjaılarda tamshylata sýarý jáne jylytý arqyly kóshetterdi kóbeıte túspek. Ormanshylar qaýymy 2024-2025 jyldarǵa arnalǵan jospardy eksheı kele, alǵa qoıǵan asqaraly mindet údesinen shyǵý úshin búgingi tańdaǵy tuqymbaqtardyń múmkindigi jetkiliksiz dep esepteıdi. О́ndiristik qajettilikke oraı, jalpy aýdany 86 gektardy quraıtyn eki jańa turaqty tuqymbaq salýdyń jobalyq-smetalyq qujattamasyn ázirlegen, onyń 61 gektary Zerendi aýdanyndaǵy Buqpa, 25 gektary Atbasar aýdanyndaǵy Maraldy orman sharýashylyqtarynda ornalaspaq. Jobanyń jalpy quny 60 mln teńge shamasynda.
Kóshet túrlerin kóbeıtý de nazarda. 2013 jyldan bastap Reseıdiń Túmen oblysyndaǵy «Ahmechet» tuqymbaǵynan tez ósetin ári sándik sıpaty basym tuqym túrleri alyna bastady. Bul tuqym odan ári jetildirip kóbeıtilmek. Jalpy, Kókshe ormanynyń sanatyna kirip, sanyn ǵana kóbeıtý emes, sapasyn arttyrý baǵytynda da mańyzdy máseleler bar. Osyndaı maqsatty júzege asyrý úshin qazirgi kúni órik, bóri qaraqaty, tikendi kók shyrsha, sibir shyrshasy, arsha, gıbrıdti shıe tárizdi júzge jýyq kóshet otyrǵyzý qolǵa alynyp jatyr.
Bıyl 120 myń danadan asa aǵash-buta kóshetteri otyrǵyzyldy. Sándik jáne jemis aǵashtary satylyp alynyp jatyr. Biraq qol jetken bıikke toqmeıilsýge bolmas. El ıgiligin molaıtý úshin alǵa umtylý – paryz. Eger oblys aýmaǵynda ormannyń nebári 4,6 paıyz ǵana ekenin eskersek, bul tarapta áli de kezegin kútip turǵan jumys bar. Jyl saıyn tuqym jınaıtyn alańdardy keńeıtip, qoqystan tazartyp, eldi mekenderdiń aınalasyn jasyl aımaqqa aınaldyrý – qoldan keletin is. О́rtten qorǵaý, tegin baılyqqa qyzyǵatyndardyń jolyn kesý, árqıly aýrýlardyń aldyn alý – mindet. Osy sharalardy tolaıym iske asyrý máńgi jasyl qaraǵaılar men qoldyń salasyndaı aqqaıyńdar kómkergen ǵajaıyp ólkeniń kórgen jannyń kózin súısinter sulý keıpi ózgeshe óńimen sarabdal saltanatqa bólenip turýǵa múmkindik berer edi.
Aqmola oblysy