Aýyl jáne aglomerasııalyq ahýal

Atalǵan alqaly jıynda Prezıdent aýyl-aımaqtardy keshendi túrde órkendetý asa mańyzdy ekenin aıtty. «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda 1 myńnan asa aýyldaǵy 3 703 áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylym nysan jańǵyrtylǵanyn ári bul jumys budan ary da jalǵasatynyn jetkizdi. Árıne, bul jańǵyrtylǵan nysandardyń basym bóligi tirek aýyldarǵa tıesili ekeni sózsiz. О́ıtkeni basqa eldi mekenderden góri tirek aýyldar memleket tarapynan jasalatyn qoldaýǵa birinshi bolyp qol jetkizýge múmkindigi mol. Iаǵnı tirek aýylǵa baǵyttalǵan ıgilikti tek sol aýyl ǵana emes, irgeles ornalasqan aýyldar birge kóredi. Bir sózben aıtqanda, bul – ortalyqtan shalǵaı ornalasqan, ýrbanısazııaǵa ushyraǵan, jan sany azaıyp degradasııa jaǵdaıynda turǵan aýyldardyń bir-birimen qaýymdasyp, úıemel-súıemeldese ómir súrý tásili. Soǵan saı tirek eldi mekenderdiń turǵyndaryn jumyspen qamtý jáne ál-áýqatyn jaqsartý, sonymen qatar kásipkerlikti damytý maqsatynda óndiris oryndary ashylýy kerek.

Soǵan saı tirek eldi mekenderdiń turǵyndaryn jumyspen qamtý jáne ál-áýqatyn jaqsartý, sonymen qatar kásipkerlikti damytý maqsatynda óndiris oryndary ashylýy kerek.

Shaǵyn eldi mekenderdegi aýyl turǵyn­dary alysqa barmaı-aq tirek aýyldan qajetin tabady. Mine, muny ár aımaq óz aýmaǵyndaǵy aýyldardyń jaǵdaıyna qaraı otyryp, tirek aýyldaryn bekitedi. Alaıda tirek aýyldardyń tıisti ólshem-sharttary bar. Máselen, klasterdi qalyp­tas­tyrý boıynsha halyq tyǵyz shoǵyr­lanǵan aýmaq úshin 10 shaqyrym, al halyq ortasha qonystanǵan aýmaq úshin 15 shaqyrym bolýǵa tıis. Sondaı-aq ol jıy­ny 15 kórsetkishti qamtıtyn demog­rafııalyq, ınfraqurylymdyq, ekonomı­kalyq, geokeńistik bolyp 4 blokqa bólinedi.

Derekterge súıensek, qazir aýyldy jerlerde 8 mıllıondaı adam turady. Demek, aýylda qoıyn qurttap, aıranyn urttap jatqan halyqtyń úlesi 42% bolyp otyr. Al elimizdegi 6 454 aýyldyń 3 477-siniń ǵana damý áleýeti bar eken. Onyń ishinde 1 150-i tirek aýyl bolsa, qal­ǵan 2 327-si seriktes aýyldar nemese shekaralas eldi mekender bolyp esepteledi.

Tirek aýyldardy damytý úshin oblys­tyq, aýdandyq bıýdjet qarajatymen birge ınvestorlar da tartylady. Jańa jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik qaras­tyrylady. Joldary jóndelip, ınfra­qurylymy jetile túsedi. Eskisi jańǵyryp, kemi túgendeledi. Sóıtip, birinshi tirek aýyldyń tirshiligi búlk-búlk qaınasa, jan-jaǵyndaǵy shaǵyn aýyldar da jaınamaq. Áýelde jobanyń jospary solaı bolǵan...

Buǵan deıin Memleket basshysy aýyl halqynyń 85%-y turatyn keleshegi bar tirek eldi mekenderdi damytýǵa tap­syr­­ma bergen. Tapsyrma boıynsha tirek eldi mekender jol, ınternet, baılanys júıesi, bilim berý, densaýlyq saq­taý nysandary, mádenıet pen sport keshen­deri sııaqty ınfraqurylymdarmen qamtamasyz etilýge tıis-ti. Prezıdent aýyldyq jerlerde buqaralyq sportty damytý úshin 3 jyl ishinde 100 dene shynyqtyrý jáne saýyqtyrý keshenderin salýdy tapsyrǵan edi. Bul rette aýyldy jáne aýyl sharýashylyq salasyn zerttep júrgen bilikti maman, «Asar» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, ekonomıka ǵylym­darynyń kandıdaty, S.Seıfýllın atyn­daǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıver­sıtetiniń professory Qaırat Bodaýhan Memleket basshysynyń bul tapsyrmalaryn Úkimet áli de túbegeıli oryndaı almaı otyrǵanyn aıtady.

– Kezinde Aýyl jylyn jarııaladyq, «Dıplommen aýylǵa», «Serpin» sekildi baǵdarlamalar men jobalar jasalyp, memleket tarapynan taý-taý qarjy bó­lindi. Áıtkenmen onyń nátıjesi kóńil kónshitpeı otyrǵany ras. О́ıtkeni aýyldyń ahýalyna belgili bir mınıstrlik jaýapty emes. Mysaly, aýylǵa Indýstrııa jáne ınfra­qurylymdyq damý mınıstrligi, Qarjy mınıstrligi, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi, Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­ligi sekildi ártúrli quzyrly oryn­dardyń qatysy bar. Sondyqtan buǵan Prezıdenttiń aýylǵa qatysty tapsyr­malarynyń oryndalýyn qadaǵalap otyratyn úılestirýshi mekeme kerek. Onyń qolynda bárin tekseretin quzyreti bolýǵa tıis. Áıtpese aýylǵa baǵyttalǵan ıgilik­ter jerine jetip bolǵansha, jemqorlar shetin ketip túgeıdi, – deıdi professor Q.Bodaýhan.

Ras, aýyl úshin Úkimettiń aıanyp qalǵan kezi joq, qashan da damytýdy kózdeıdi. Prezıdenttiń sózinshe, bıyl taǵy 1,5 myń­nan asa jobaǵa bıýdjetten 143 mlrd teńge bólinbek. Ol aýyl sharýashylyǵy kooperasııasy arqyly iske asyrylady. Osyǵan oraı «Aýyl amanaty» jobasy qolǵa alynyp, aýyl turǵyndaryna 5-7 jyl­dyq ósimi 2,5% bolatyn shaǵyn nesıe berilmek.

– Qazir elimizde aýyl týraly eki baǵyt­ty ustanym bar. Biri – bolashaǵy joq aýyldardy jabý. Iаǵnı olardy ınfraqu­rylymy bar aýyldarǵa qosý. О́ıtkeni qazir bolashaǵy joq deıtin aýyldarda tek zeınetkerler turady. Al ekinshi baǵyt – osy tirek aýyldar arqyly shaǵyn eldi me­kenderdi saqtap qalý. Bul jerde obek­tıvti, sýbektıvti, tipti saıası jáne ekonomıkalyq sebepter bar. Mysaly, eshkim qalmaǵan aýylǵa jol salý, gaz tartý – aýyldy kórkeıtý me, álde artyq shyǵyn ba? Jáne onda ketken shyǵynyn qaıta aqtaı ma degen zańdy saýal týyndaıdy. Sondyqtan bul salaǵa saraptamalyq jáne keshendi zertteý júrgizilip, soǵan saı naqty jol kartasy jasalýǵa tıis. Oǵan tek aýyl sharýashylyq mamandary ǵana emes, arhıtektorlar, ekonomıster, ınjener-geodezıstter, ınjener-tehnologtar aralasýy kerek, – deıdi B.Qaırat.

Buǵan qatysty Memleket basshysy: «Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri halyqqa qyzmet kórsetý jáne ónim ótkizý úshin qurylady. Olarǵa qural-jabdyq jáne tehnıka satyp alý úshin sýbsıdııa beriledi. Osy maqsatqa 1 trln-ǵa jýyq teńge bólinedi. «Aýyl – el besigi», «Aýyl amanaty» jobalary aýyldy damytýǵa arnalǵan jańa tujyrymdamaǵa arqaý bolýǵa tıis. Topyraqtyń qunaryn saqtap, ony jaqsartý úshin júıeli sharalar qabyldaý qajet. Aýyl sharýashylyǵy jerlerin tıimdi paıdalaný úshin baqylaýdy kúsheıtý mańyzdy», degen edi.

Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetinshe, aýyldy damytý baǵdarla­masy birneshe baǵyttan turady. Birinshi baǵyt – fýnksıonaldy qalalardy jań­ǵyrtý. Oǵan Astana, Almaty, Shymkent jáne Aqtóbe qalalarynyń mańaıyndaǵy eń úl­ken 4 aglomerasııa kiredi. Sonymen qatar 13 oblys ortalyǵy men Semeı qalasy. Ekinshi baǵyt – mono qalalar. Úshin­shi baǵyt – aýyldyq eldi mekenderdi damytý, sonyń ishinde tirek aýyldardyń ınfra­qurylymyn, turǵyndardyń ómir-saltyn jaqsartý. Mundaǵy basym baǵyt – aýyl­dyq eldi mekenderdi damytý. Soǵan saı «Aýyl – el besigi» aýyldardy damytý, ınfra­qurlymyn jaqsartý jobasyna 2019-2021 jyldary jyl saıyn 30 mlrd teńge bólingen. Jergilikti bıýdjetten mol qara­jat bólip jatqan Atyraý, Qaraǵandy, Al­ma­t­y, Aqtóbe oblystary ekeni aıtylady.

Mundaı memlekettik ıgilikterdiń sharapatyn kórip otyrǵan tirek aýyldardyń biri – Aqmola oblysy, Býrabaı aýdany, Atameken aýyldyq okrýgi. Aýyl ákimi Qanaı Esekeevtiń aıtýynsha, tirek aýyl­dardyń áleýeti myqty bolsa, shaǵyn ­aýyl­dar degredasııaǵa ushyramaıdy.

– Atameken aýyldyq okrýgine alty aýyl kiredi. Ol – Jańajol, Jarqaıyń, Ja­syl, Qarajar, Shıeli aýyldary. Tirek aýyl degen mártebe ǵana emes, mol múmkin­dik. Bul arqyly kóp nársege kedergisiz qol jetkizýge bolady. Máselen, byltyr «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda Atameken aýylynyń kósheleri abattandyrylyp, joldary jóndeldi. Endi 2025 jylǵa deıin aýyldy taza sýmen qamtýdy josparlap otyrmyz. Qazir Atameken aýyly­na irgeles ornalasqan biraz eldi mekende jan sany azaıǵany ras. Biraq bolashaǵy joq deı almaımyz. О́ıtkeni aýyldar jabylǵan joq. Barynsha sol shaǵyn aýyldardy saqtap qalýdy kózdep otyrmyz. О́ıtkeni úlken adamdar burynnan ómir súrip kele jatqan aýylyn tastap ketkisi kelmeıdi, – deıdi Qanaı Saǵyndyquly.

Ras, ákim sóziniń jany bar, mundaı jaǵ­daı bolashaǵy joq aýyldyń birazynda baı­qa­lady. Tirek aýyldarǵa aıryqsha kóńil bóli­nip jatqanymen, keıbir bolashaǵy joq dep tanylǵan eldi mekenniń turǵyndary bur­yn­nan mekendep kele jatqan qonysynan kóshkisi kelmeıdi. О́ıtkeni onyń da ártúr­li sebepteri kóp. Bul da másele bolyp otyr­ǵany ras. Degenmen tirek aýyldardyń shaǵyn eldi mekenderge tirek bolatyn kúni alys emes sekildi. Máselen, Soltústik Qa­­zaq­­stan oblysyna tirek aýyldardy da­my­tý maqsatynda ishki kóshi-qon solaı ba­ǵyt­talyp otyr. Osylaısha Úkimet sol­tús­tik óńirge jas mamandardy tartyp, ju­mys­­syzdyqty azaıtýdy kózdeıdi. Ási­rese, kóp balaly otbasylarǵa jáne shetten kelgen repatrıantarǵa da basymdyq berilýde.

– Buǵan janama qatysy bar bir másele – demografııa. Qazir Eýropa elderi qandaı kúıge túsip otyrǵany túsinikti. Halqy qartaıǵan. Olar qazir bizdiń jastardy «tegin» áketip jatyr. Tipti 80 mln hal­qy bar damyǵan Ońtústik Koreıanyń ózi jyl saıyn bizdiń qanshama jastardy ózine tartady. Qazir álemdik deńgeıde demog­rafııalyq daǵdarys bar. Qart adam­dar­dyń sany kóp, jastar az. Al bizde kerisin­she, jastardyń sany kóp, keleshek bar. Sondyqtan demografııany damyta berý qajet. Halyq sany ósken saıyn mindetti túrde bos jatqan jerdi ıgere­di, bul – tabıǵı zańdylyq, – deıdi Q.Bodaýhan.

Qalaǵa údere kóshý – úzilmeıtin úderis. О́rkenıet ózegi qalada ekeni ótirik emes. Sondyqtan kez kelgen adam jaqsy jerde, jaıly ómir súrýdi ańsaıdy. Ony tejep, toqtatý da múmkin emes. Al aýylǵa jaǵdaı jasalsa, tirek aýyldar jandansa, aýyldan shyǵatyn shıkizatty óńdeıtin jergilikti óndiris oshaqtary ashylsa, aýyldardyń damymaýǵa haqysy joq. Buǵan qosa el ishiniń tepe-teńdi­gin saqtaý jáne bos jatqan jerlerdi tıimdi ıgerý úshin aýyl men qalanyń órkenıeti birdeı damyp nyǵaıýy kerek. Estýimizshe, damyǵan elderde solaı. Qaztýǵan jyraýdyń «Jarlysy men baıy teń, jabysy men taıy teń, jary menen saıy teń» dep jyrlaǵanyndaı, bizde, eń bolmasa, aýyl menen aýdan teń deńgeıge jetse degen tilek.