О́ndirisi órge basqanmen, Atyraýdyń ekologııasy órken jaıa almaı tur. Munda jurttyń bári qyzyǵa qaraıtyn barrelmen baǵalanǵan mol munaı bar. Biraq qorshaǵan orta tazalyǵy alańdatarlyq ahýaldy bastan keship otyr. Ǵalamdyq jylynýdyń áseri me, álde ózge sebebi bar ma, ala jazdaı jańbyr, qys aılarynda qar jaýmaıdy. Tuńǵıyǵynda «qara altyn» tunǵan qazynaly óńirdegi aptap ystyq pen qurǵaqshylyqtyń, bálkim, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa nemquraıdy kózqarastyń áseri me, áıteýir batys pen shyǵystan qatynaıtyn temirjol men avtokólik jolynyń boıynda jaıqalyp turǵan jasyl jelek joq. Úp etken samal jeldiń ekpini sál údese, áp-sátte kenezesi keýip, shólirkegen keń jazıraly dalany da, ý-shýy kóp munaıly shahardy da ala shań basady.
Tútin be, álde tuman ba?
Teginde tabıǵatqa qarsy jasalǵan taǵylyqtyń orasan zardaby bar. Qorshaǵan orta tazalyǵyna qanshalyqty baqylaý jasap otyrǵanymen, zań talaby jıi buzylady. Ken ornyn ıgeretin, jol qurylysyn júrgizetin kásiporyndar quddy úıdi aınala berip, tentektik jasaıtyn erke balanyń áreketindeı tabıǵatqa oıyna kelgenin jasaıdy. Al munyń zardabyn turǵyndar da, tirshilik ataýlynyń bári tartyp otyr. Dálel retinde aıtsaq, keıingi jyldary atyraýlyqtar tútinnen kóz ashpaıtyn boldy. Tipti keıde Atyraý aspanyn tumshalap, kún kózin kólegeılegen tútin men tumandy aıyrý múmkin emes. Máselen, byltyr da, bıyl da Kaspıı jaǵalaýyndaǵy qamys órti birneshe kún boıy sóndirilmedi. Jaǵalaýdaǵy 1 200 gektardy jalyn sharpydy. Buǵan ne sebep?
Atyraý oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamenti bastyǵynyń mindetin atqarýshy Nurlan Jańabaevtyń aıtýynsha, qamys órtin sóndirý ońaı emes. О́ıtkeni teńiz jaǵalaýy sýly, batpaqty bolǵandyqtan, qamys órtin tek áýeden sóndirý qajet. Jaǵalaýdaǵy qamys qopasy birneshe jyldan beri jınalyp qalǵan. Ony soqamen jyryp, tamyrymen qoparý qajet. Qopanyń ústimen aýyr tehnıkanyń júrýi qıyn. Soqanyń joqtyǵynan, tótenshelikter qamys qopasyn kúrekpen qazýǵa májbúr.
«Birneshe jyldan beri jınalyp qalǵan qamys qopasynyń qyzýy bet qaratpaıdy. О́rt sóndirýshiler oǵan 50 metrge deıin taıap bara alady. Teńiz jaǵalaýyndaǵy órtti sóndirý úshin eki tikushaq qajet», deıdi N.Jańabaev.
Jalynmen arpalysyp, apattyq qutqarý jumystaryn júrgizetin oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamentinde jumys isteıtin 852 adam bar. Onyń ishinde 744 adam órt sóndirý jáne avarııalyq qutqarý qyzmetinde jumys isteıdi. Al Atyraý qalasynda 8 órt sóndirý bólimi bolýy kerek. Qazir shaharda 4 órt sóndirý bólimi ǵana bar. Jyl basynda 137 adamnyń jumys orny bos turǵan. Jaqynda 54 adam jumysqa qabyldanypty. Alaıda jańadan jumysqa qabyldanǵandardy birden órt sóndirý isine jibermeıdi. О́ıtkeni olar órt sóndirýdiń qosymsha oqý kýrsynda taktıkalyq ádisterin ábden úırenýi qajet.
Oblystyq máslıhattyń depýtaty Arman Haırýllınniń málimetinshe, «Aqjaıyq» memlekettik tabıǵı rezervatynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy nazar aýdarýdy qajet etedi. Máselen, rezervatta shynjyr tabandy 11 traktordyń bireýi de joq. О́rt sóndirýge arnalǵan 3 kóliktiń ekeýi ǵana bar. Biraq eski kólikter buzylyp tur. 9 traktordyń ekeýimen ónimdi jumys atqarýǵa bola ma? Baqylaý júrgizý úshin qajetti 69 motosıkldiń bireýi de alynbaǵan.
Mine, osyndaı sebepter Kaspıı teńiziniń jaǵalaýyndaǵy qamys órtiniń tez sóndirilmeýine áser etip otyr. Qamys tútininen atmosferalyq aýa búlinedi. Muny oblystyq ekologııa departamentiniń mamandary joqqa shyǵarmaıdy. Departamenttiń baspasóz qyzmeti taratqan aqparatqa qaraǵanda, Air.kz saıtynda 29 naýryzda aýa sapasyn baqylaıtyn birneshe stansada kúkirtti sýtegi qospasynyń deregi tirkelgen. Máselen, «NKOK N.V.» kompanııasyna tıesili «Jılgorodok» stansasynda kúkirtti sýtegi qospasy bir tekshe metrge 94,6 mkg bolǵan. «Avangard» stansasynda 82,4 mkg, «Zagorodnaıa» stansasynda 160 mkg, «Shaǵala» stansasynda 57,9 mkg, «Akımat» stansasynda 62,3 mkg, «Vostok» stansasynda 53,0 mkg kórsetken. Al Atyraý munaı óńdeý zaýytyna tıesili «Hımposelok» stansasynda bul kórsetkish 39,0 mkg, «Proparka» stansasynda 20,0 mkg, «Peretaska» stansasynda 42,0 mkg, «Mırnyı» stansasynda 68,0 mkg tirkelip, qyzyl túske boıalǵan.
Al 7 sáýirde Atyraý qalasyna jaqyn ornalasqan Damby aýylynyń turǵyndary áleýmettik jelide vıdeo júktedi. Onda tútinnen álde tumannan kólikterdiń qozǵalysy qıyndaǵany aıtylǵan. Osyǵan oraı ekologııa departamentiniń zerthanalyq-taldamaly baqylaý bóliminiń basshysy Sapar Tursynbekov, Damby aýyldyq okrýginiń ákimi Uzaqbaı Baızýllın, tótenshe jaǵdaılar departamenti bastyǵynyń orynbasary Jasulan Aqtaev, «Qazgıdromet» RMK qorshaǵan ortany monıtorıngileýdiń keshendi zerthanasynyń basshysy Ásem Muratýllına, meteoprognozdar bóliminiń basshysy Aına Qazǵulova aýyl turǵyndarymen kezdesti. Olardyń túsindirýinshe, 7 sáýirde jergilikti ýaqytpen saǵat 05:01-09:15 aralyǵynda tuman baıqalǵan.
«О́kpemdi ókpeletpe!»
Aýanyń lastanýy atyraýlyqtardy alańdatqaly birneshe jyldyń júzi boldy. Alaıda turǵyndardyń alańdaýyna nazar aýdarylyp otyrǵan joq. Sol sebepten 9 sáýirde jergilikti jýrnalıster ruqsat etilgen beıbit mıtıng uıymdastyrdy. Beıbit mıtıngke jınalǵandar qolyna «О́kpege aýa jetpeıdi», «AtMО́Z, bizdi ýlama!», «О́kpemdi ókpeletpe!», «Bizdi ýlaýdy doǵaryńyz!», «Taza aýa – taza bolashaq», «Atyraý, dem al!» «Ekologııa paıdadan qymbat» sekildi jazýy bar plakattar ustap shyqty.
«Bizdi aýanyń lastanǵany ábden sharshatty. Sońǵy kezde tynys alý múmkin emes. Aýada kúkirtti sýteginiń ıisi qatty seziledi. Biz de adambyz ǵoı. Taza aýamen demalýǵa quqyǵymyz bar. Basty talabymyz – turǵyndardyń taza aýamen tynystaýyna yqpal etý», deıdi uıymdastyrýshynyń biri Nurgúl Haırýllına.
Oblystyq máslıhattyń depýtaty Arman Haırýllınniń deregine súıensek, Atyraý oblysynda keıingi bes jylda ekologııany lastaýǵa baılanysty 2 500-den asa derek tirkelgen. Onyń ishinde qorshaǵan ortaǵa joǵary lastaný áseri tıetin 300-den asa derek bar. Máselen, «Teńizshevroıl» JShS atmosferalyq aýaǵa jylyna 60 myń tonna, NCOC 23 myń tonna, Atyraý munaı óńdeý zaýyty 10 myń tonna zııandy shyǵaryndy shyǵarady. Osyndaı zııandylardy qosa eseptesek, Atyraý oblysynyń ár turǵynyna 214 kg-dan shyǵaryndy tıedi. Bul – tek bir jyldyń kórsetkishi.
Al «Globýs» ekologııalyq-quqyqtyq bastamalar ortalyǵynyń jetekshisi Galına Chernovanyń aıtýynsha, kezinde «Teńizshevroıl» NCOC sekildi kompanııalar jańa tehnologııany iske qosyp, ekologııany búldirmeıdi degen úmit bolǵan. Alaıda kompanııalar aýaǵa shyǵarylatyn zııandy qaldyqtar, kúkirt máselesin tolyq sheshpeı otyr.
«Atyraý turǵyndarynyń ekologııalyq faktorlardyń áserinen aýrýǵa shaldyǵý dereginiń dınamıkasy týraly ashyq aqparat aıtylmaıdy. Turǵyndardyń densaýlyǵyna keshendi zertteý júrgizilmeıdi. Al turǵyndar onkologııalyq aýrýlardyń artýyna ónerkásiptik kásiporyndar men memlekettik organdardy kinálaıdy. Sol sebepten ekologııalyq jaǵdaıdyń atyraýlyqtardyń densaýlyǵyna áserin baǵalaý úshin zertteý júrgizýdi talap etemin», deıdi jergilikti belsendi Laýra Súleımenova.
Jasyl jelek jaıqala ma?
Jasyl jelegi az qalanyń biri – Atyraý. Tótesinen aıtqanda, bul shaharǵa jasyl jelek kerek. Burynǵy kezeńdi aıtpaǵanda, el táýelsizdigin alǵannan beri birneshe myńdap kóshet egilgenimen, jaıqala ósken jasyl jelek kórinbeıdi. Máselen, 2020 jyly Atyraý qalasynda jergilikti belsendilerdiń usynysymen Jastar saıabaǵyna 2 gektar jer telimi bólindi. Oǵan 1000 jemis aǵashynyń kósheti egildi. Sol kezde shahar ákimi laýazymyn atqarǵan Qaırat Orazbaev shamamen 9 aıda 20 myńǵa jýyq tal kósheti egilgenin aıtqan edi. Tipti óńir ekologııasyn jaqsartý úshin arnaıy jol kartasy qabyldandy. Munaı-gaz ónerkásibinen mol tabys taýyp otyrǵan «Teńizshevroıl», «NKOK N.V.», Atyraý munaı óńdeý zaýyty, «Embimunaıgaz» AQ sekildi kompanııalarǵa jer telimi bólinip, kóshet egý tapsyrylǵan edi.
Atyraý oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Nurlan Jantoqovtyń málimetinshe, 2021-2025 jyldar aralyǵynda 7 mln kóshet egý kózdelgen.
«El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýynda 2021-2025 jyldary orman alqabynda 2 mlrd tal egý jóninde berilgen tapsyrmasy bar. Osy tapsyrmany júzege asyrý úshin Atyraý oblysynda ormandardy ósirý men molaıtýǵa arnalǵan keshendi jospar bekitildi. Josparǵa sáıkes bes jylda 2 803 gektar orman alqabyna barlyǵy 7 mln kóshet egý josparlandy. Bul baǵyttaǵy jumystarǵa jergilikti bıýdjetten 805 mln 400 myń teńge bólý josparlandy», deıdi N.Jantoqov.
Onyń aıtýynsha, 2021 jyly oblystyq bıýdjetten 214 mln teńge qarajat bólingen. Bul qarjy orman sharýashylyǵy mekemelerine tehnıka alýǵa, tuqym jınaý, óńdeý, saqtaý, qorshaý jumystaryn júrgizýge, maýsymdyq jumysqa qosymsha tartylǵan jumysshylardyń eńbek aqysyn tóleýge jumsalǵan. Sol jyly oblystaǵy orman qorynyń 309 gektar alqabyna 905 myń kóshet egilipti. Al byltyr orman qoryndaǵy 543,5 gektarǵa 1 mln 389 myń kóshet egý jospary tolyǵymen oryndalǵan. Bul úshin oblystyq bıýdjetten 253,1 mln jumsalǵan.
«Bes jyldyq josparǵa sáıkes bıyl 573,5 gektar jerge 1 mln 439 myń kóshet egý qolǵa alynbaqshy. Onyń ishinde qaraaǵash, úıeńki, shaǵan, qara tal, ırga, sekseýil, tamarıks kóshetteri bar. Qazir daıyndyq jumystary júrgizilip jatyr», dep málim etti N.Jantoqov.
Eldi mekenderde kógaldandyrý men jasyl aımaqtar qurýdyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan óńirlik jospary bar. Sonyń aıasynda 275 gektar aýmaqqa 540 myń kóshet egiledi. Bıyl 54,7 ga jerge 111 042 kóshet otyrǵyzý josparlanǵan.
«Kaspııdormostostroı» JShS memleket-jekemenshik áriptestigi jobasymen Atyraý qalasynda bes jyl ishinde 25 myń kóshet egýdi mindetine alǵan. Seriktestik bul isti 2019 jyldan beri atqaryp keledi. «Bizdiń seriktestik ákimdikpen bes jylǵa shart jasasty. Soǵan sáıkes jyl saıyn 5 myń kóshet egemiz. Bıyl sońǵy jyl. Kóktem maýsymy bastalǵaly 300-ge jýyq kóshet egildi. Qazir qaladaǵy Ábilqaıyr han, Berǵalıev kósheleri men Atyraý – Oral, Atyraý – Astrahan baǵytyndaǵy joldardyń boıynda 25 myńǵa jýyq jasyl jelek bar. Bizdiń mindetimizge shahardaǵy 67 myń tal men 130 sharshy metr jasyl alańdy, 12 myń sharshy metr gúlzardy baptaý kiredi», deıdi Atyraý qalasyn kógaldandyrý jobasynyń jetekshisi Leonıd Zadernyı.
Al ótken aptada oblystyq, qalalyq ákimdikterdiń qyzmetkerleri men óńir turǵyndary Atyraý – Oral tasjolynyń boıyna qaraaǵash, shaǵan men úıeńkiniń 500 kóshetin ekti. Alaıda ár jyl saıyn myńdaǵan kóshet egilgenimen, budan qaıran bolar emes. Jyl saıyn shahardyń ásem ǵımarattaryn shań basyp, ekologııaǵa keri áseri tıip tur.
Atyraý oblysy