Adamzat balasy óziniń damý barysynda kóptegen tarıhı-mádenı qundy dúnıelerdi jasap, keıingi urpaqqa mura etip keledi. О́rkenıetti elderdiń damý tarıhy sol eldiń murajaılarynyń qorlarynda saqtalyp, qorǵalyp nasıhattalady. Qazaq eliniń tarıhy kóneden kele jatqan qundy jádigerlerge toly. Bul rýhanı qundylyqtar urpaqtan-urpaqqa jetip, tárbıe, bilim kózderine aınalyp otyr.
Búginde qazaq halqynyń orta ǵasyrlyq ǵylymy men bilimi, mádenıeti men óneriniń keń taraǵan ólkesi Otyrar dalasy tarıh jádigerlerin kózdiń qarashyǵyndaı saqtap kele jatqan ordaly oryn. Respýblıkada alǵash qurylǵan Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-murajaıynyń negizi 1967 jyly mektep ustazy, isker Asantaı Álimovtyń basshylyǵymen «Temir» orta mektebinen bastaý alady. Tarıhshy, ólketanýshy A.Álimov murajaı qurý, jádigerlerdi jınaqtaý arqyly jas urpaqty otanshyldyqqa, týǵan ólkeni súıýdiń, jastardy tárbıeleýdiń úlken ortalyǵyna aınaldyra bildi. Tól tarıhymyzdan kóp maǵlumat beretin osynaý qundylyqtar jaryqqa shyǵyp, zerttelip, zerdelenip murajaılardan oryn alyp, halyq ıgiligine aınaldy. Keıinnen bul shańyraq elimizdegi «Tańdaýly mektep murajaıy» atandy.
Alǵashqy kezde mektep dáliziniń bir buryshy aǵashpen qorshalyp, ólkeniń tarıhy men turmysyn aıqyndaıtyn buıymdar jınaqtaldy. Keıinnen murajaıǵa mektep ishinen arnaıy bir bólme berilip, oǵan oqýshylardan jasaqtalǵan «Jas ólketanýshylar klýbynyń» kóp kómegi tıdi. A.Úsembaı, A.Isaev, R.Jumabaev, J.Qaljanova, G.Baıǵotanova, Á.Batyrbekov, t.b. oqýshylardyń belsendi eńbekteri arqasynda murajaıdyń qory molaıa berdi. Sodan bolar kóp uzamaı aýdan ortalyǵynan ǵımarat berilip, halyqtyq murajaıǵa aınaldy. Oblystyq ólketaný murajaıynyń fılıaly retinde aýdandyq ólketaný, aýdandyq memlekettik ólketaný murajaıy, Qazaqstanda tuńǵysh ret arheologııalyq tarıhı eskertkishterdi qorǵaý mekemesi bolyp quryldy. Qyryq jeti jyl buryn mektepte uıymdasqan «Otyrar ermıtajy» qazirgi tańda elimizge belgili úlken arheologııalyq ortalyqqa, ǵylym ordasyna aınaldy. Oqýshylardyń týǵan jerdiń tarıhyn bilýge, túgendeýge degen qulshynystarynyń erekshe bolǵany sonshalyq jazǵy, qysqy demalys kúnderinde basqa aýdandarǵa baryp, alys aýyldardan eksponattar jınaı bastady. Murajaıdy uıymdastyrýshy ustazdar men oqýshylar tyǵyz baılanysta boldy. Mektep dırektory Á.Qozybaqov, ustazdar O.Derbisov, Q.Janbetov, I.Shynterekov, Á.Qulymbetov, Á.Tólendıev murajaıdyń qalyptasýyna kóp úles qosty. Jasóspirimderdi qoǵam ıgiligine qamqor bolýǵa baýlýdyń mán-mańyzy zor. Keńes Odaǵy kezeńinde elimizde «Mádenıet jáne tarıhı eskertkishterdi qorǵaý» qoǵamynyń sezi ótip turatyn. Qazaq halqynyń mádenı murasy salasyndaǵy jumystaryn jańǵyrta túsý, árbir qundy jádigerdi mektep murajaılaryna jınaqtaý, jas ólketanýshylar men mektep murajaılarynda eńbek etetin ustazdardy ǵylymı jumystarǵa tartý, tájirıbe almasý maqsatynda jyl saıyn elimizde úzdik jas ólketanýshylar men mektep murajaılary meńgerýshilerin anyqtap, respýblıkalyq forým ótkizilip otyrsa, úlken nátıje berer edi. Forýmnyń temirqazyq nysanasy – jas urpaqtyń boıyna Otanshyldyq sezimdi, ultty qadirleý rýhyn egip, keshegi qıyn jyldary ár jaqqa shashylyp ketken babalar murasyn jınaqtaýdy nasıhattaý bolýy tıis.
Alaıda, búginde elimizdiń kóptegen mektepterinde mektep murajaıy meńgerýshisiniń shtat birlikteri qysqartylyp, ustazdar ólketaný úıirmesiniń jetekshisi bolyp qaldy.
El Prezıdenti N.Nazarbaev «Mádenı mura» baǵdarlamasyn memlekettiń mádenıetine qoldaý kórsetetin strategııalyq ulttyq joba dep ataǵan. Sol «Mádenı mura» baǵdarlamasy Qazaqstan tarıhyndaǵy teńdessiz rýhanı baılyqty álemge pash etti. Elimizdiń tarıhynda «Mádenı mura» baǵdarlamasy budan ári qaryshtap damı bermek. Murajaı – mol bilim men tárbıeniń ortalyǵy. Iаǵnı, árbir mektepte murajaı ashyp, ony damytý búgingi kúnniń basty talaby. Bul oqýshylardyń adamgershilik bolmysyn, ishki jan dúnıesin, azamattyq tulǵasyn qalyptastyryp, tárbıe máselesindegi mektep pen otbasynyń rólin joǵarylatady. Oqýshylardyń bos júrýin azaıtyp, jaman ádetten aýlaq bolýyna septigin tıgizedi. Jaqsy murajaı jaǵymdy mıkroklımat qalyptastyrady. Árbir aımaqtyń, aýdannyń, aýyldyń ózine tán tarıhy, qyzyqty shejiresi, ómirbaıany, adal isteri men erlikteri urpaqqa úlgi bolatyn eńbek erleri men ardagerleri bar.
Táýelsiz elimizdiń altyn árippen jazylǵan tarıhyn, elimizdiń álem moıyndaǵan keremet jetistikterin mektep murajaılarynda jınaqtap, keıingi urpaqqa nasıhattap kórsete bilý bizdiń paryzymyz. Maqsat barlyq mektepterde ólketaný murajaılaryn ashý arqyly el, aımaq, aýdan, aýyl tarıhy týraly derekter men jádigerlerdi jınaqtaý. Bul tusta elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi oqýshylardyń Otan, óz eli, óz ólkesi týraly jınaqtaǵan úzdik ǵylymı jumystaryn, eńbekterin jınaqtap, arnaıy kitap etip shyǵarýdy, elimizdegi 30 úzdik mektep murajaıyn anyqtap, olardy arnaıy marapattap, murajaılardyń qalyptasýyna belsendi úles qosqan oqýshylarǵa osy mamandyq boıynsha joǵary oqý oryndaryna tegin granttar bólýdi, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesinde elimizdiń Astana, Almaty qalalaryna jáne árbir oblystyń eń úzdik 2-3 mektep murajaıyna kórmeden tegin oryn berip, olardyń jınaqtaǵan jádigerlerin álem halyqtary aldynda pash etýge múmkindik berýdi qolǵa alsa quba-qup bolar edi.
Sondaı-aq, Mádenıet mınıstrligi qoǵamdyq keńes quryp, ardagerlerdi, óner adamdaryn, eń alǵashqy murajaı uıymdastyrýshylardy, murajaılardyń negizin qalaýda belsene qyzmet etken adamdardy shaqyryp, tájirıbe almasyp, pikirlesýge, el tarıhynda máńgi qalyp, keler urpaqqa ónege bolatyn ıgi isterdi nasıhattaý maqsatynda ártúrli taqyrypta oblystarda, aýdandarda ǵylymı-tájirıbelik konferensııalar, semınar-trenıngter ótkizý, osy maqsattardy oryndaý úshin mektep murajaılaryna, úkimettik emes uıymdarǵa arnaıy granttar taǵaıyndap, qarjy bólse, bul is jandana túser edi.
Elbasy N.Nazarbaev: «Máńgilik El» – bizdiń qolymyzda. Ol úshin ózimizdi únemi qamshylap, udaıy alǵa umtylýymyz kerek. Baılyǵymyz da, baqytymyz da bolǵan máńgilik táýelsizdigimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı bilýimiz kerek. «Qazaqstan-2050» «Máńgilik Elge» bastaıtyn eń mártebeli, eń abyroıly jol. Osy joldan aınymaıyq. Ár kúnimiz merekeli, ár isimiz berekeli bolsyn» degen bolatyn. Biz bolashaqqa kóz tigip, táýelsiz elimizdi «Máńgilik El» etýdi murat ettik. Osy ıdeıany árqaısysymyz sezinip, ómirlik sabaq retinde túısek, osy jolda bar áleýetimizdi salsaq, «Máńgilik El» bolatynymyz anyq. Jastar bizdiń maqtanyshymyz, bizdiń tirlik-tynysymyz, bizdiń úmitimiz, bizdiń bolashaǵymyz. Olardyń bizden mura etip alǵan Otanǵa degen uly jaýapkershilik estafetasyn keler urpaqqa abyroımen jalǵastyratyny sózsiz.
Artyqbaı ÚSEMBAI,
Otyrar aýdanyndaǵy
Temir aýyly okrýginiń ákimi.
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
Sýrette: Asantaı ÁLIMOV pen ataqty ǵalym Aqjan MAShANOV. 1972 jyl.