Aqbóken álemi týraly albom

Kishkentaı kezimizde ata-ájelerimiz kúnde jatarda neshe alýan ertegiler aıtyp beretin. Áldebir ertegide bir top jez kıik jaıy­lyp júredi, sonyń ishinde bir shubar kıik bolady. Buryn-sońdy mundaı janýardy kórmegen bala qııalymyzǵa qanat bitiretin. Eseıip erjetip, el, jer kórdik. Birde Atbasar aýdanynan Astanaǵa kele jatqan poıyzda Arqanyń apaıtós dalasyna telmirip otyrǵan edim. Temirjolǵa tym jaqyn, bir jyqpyldan jez sekildi jarqyraǵan eki janýar shyǵa keldi. Jer tanabyn qýyryp kele jatqan alyp temirdi kórdi de olar jazyq dalaǵa qaraı jorta jóneldi. Baıaǵyda ata-ájelerimiz ertegide aıtatyn jez kıik – dál sol bala qııal elestetken sulý jaratylys. Bul meniń kıeli kıik janýaryn alǵash kórýim edi. Budan keıin ótken jyly qysta Qaraǵandy óńirindegi Balyqty kóldiń jaǵasynan aqbókendi kórdim. Tekesi eken. Jalǵyz qalyp qoıypty. Biletinderdiń aıtysyna qaraǵanda, buryn aıazy qatty Arqa tósinde aqbóken qystap qalmaıdy, jyly jaqqa mańyp ketetin bolǵan. Mamandar muny «kıikter temirjoldarǵa qamalyp, dittegen jerge jete almaı qalady» dep túsindiredi.

Aqbóken nemese kıik (latynsha Saiga tatarica) – juptuıaqtylar otrıadynyń bókender týysyna jatatyn, tulǵasy iri, qoıǵa uqsas, dóńes tumsyqty túz janýary. Qazir aqbókenniń kóp bóligi qazaq dalasynda, al Reseı men Mońǵolııada az ǵana popýlıasııasy saqtalypty. Elimizde aqbókenderdiń bir-birinen jeke-dara bólingen Betpaqdala-Arys, Ústirt jáne Edil-Jaıyq degen toptary mekendeıdi. Kıik – qazaq topyraǵynyń kıesi. Aýs­tra­lııa dese – kengrý, Qytaı dese – panda elesteıtini sekildi kıikter elimizdiń bir ereksheligi ispetti. Sondyqtan ony zertteý, erekshe qamqorlyq tanytý – eldigimizdiń belgisi ispetti. Qazir onyń alǵysharttary jasala bas­tady desek te bolǵandaı. Sonyń bir kórinisi – jańadan jaryq kórip otyrǵan qolymyzdaǵy ǵylymı-tanymdyq málimetterdi qamtıtyn fotoalbom.

Elordadaǵy Nur Alem pavılonynda bolǵan aıtýly is-sharaǵa mınıstrlikterdiń ókilderi, ulttyq kompanııalardyń basshylary, ekolog-ǵalymdar jáne BAQ ókilderi qatysty. Fotoalbomdy shyǵarý bastamasyn tehnıka ǵylymdarynyń doktory Qaıyrgeldi Qabyldın kótergen. Onyń aıtýynsha, qazirgi qoǵamnyń aqbóken týraly biletin maǵlumaty mardymsyz. Kóbi aqbóken jappaı qyrylǵan kezdegi jańalyqtardy, brakonerlikke baılanysty aqparattardy ǵana biledi.

Al sarapshylardyń aıtýynsha, elimizde kıik týraly tolyqqandy maǵlumattardy qamtıtyn, ásirese, qazaq tilinde jaryq kórgen ǵylymı-tanymdyq eńbek joqtyń qasy. 1982 jyly kıik týraly zertteýler negizinde daıyndalǵan «Saıgak v Kazahstane» kitaby shyǵypty. Budan ózge tolymdy eńbekti maıshammen izdeseń de tabý qıyn kórinedi.

– «Aqboken Saiga tatarica» fotoalbomy eń áýeli osy olqylyqtyń ornyn toltyrýdy maqsat tutty. Onda fotosýretterge basymdyq berilip, ǵylymı-tanymdyq málimetter qysqa da nusqa baıandalǵan. Aqbókenniń shyǵý tegi, ejelgi hám qazirgi taralý geografııasy, bıologııalyq erekshelikteri, ekojúıedegi orny jáne qazirgi tónip turǵan syn-qaterler sııaqty taqyryptar qamtylǵan, – dedi Q.Qabyldın.

Fotoalbom qazaq, aǵylshyn, orys tilderinde 1 myń danamen joǵary sapada basylyp shyqty. Aqbóken – Eýrazııa dalasynda Pleıstosen dáýirinen beri tirshilik etip kele jatqan, jer betinen joıylyp ketken zilderdiń (mamont) kózin kórgen eń ejelgi janýarlardyń biri. Oǵan keıingi júz jyldyqta birneshe ret joıylyp ketý qaýpi tóngen.

– Mundaı qundy eńbektiń jaryq kórýine túrtki bolǵan ekobelsendilerge, jýrnalısterge, ekologııalyq uıym­dardyń basshylaryna alǵys aıtýy­myz kerek. Shyn máninde, bul másele aıtylmasa kıikterdi aman saqtap qalý qıyn bolar edi. Memleket basshysy saılaýaldy baǵdarlamasynda elimizdegi joıy­lyp bara jatqan jan-janýarlardy saqtap qalý týraly aıtqan edi. Mine, osyǵan qarjy bólip, qamqorlyq jasap jatqan Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń bul eńbegin erekshe atap ótýimiz qajet. Mundaı ıgi bastama basqa da konsorsıým,­ kompanııalarǵa úlgi bolýǵa tıis. Bul fotoalbom biz úshin ǵana emes, keleshek urpaq úshin qundy jádiger bolmaq. Kıikterdi jo­ıylyp ketýden saqtap qaldyq, endi onyń ǵylymı jumystaryn kúsheıtý kerek. Sharýashylyqqa zııan keltirdi degen jeleýmen kıikterdi orynsyz qyryp, tabıǵattyń zańyna qol suǵýǵa bolmaıdy. Onda tabıǵattyń tepe-teńdigi buzylady, – dedi qoǵam qaıratkeri Darhan Myńbaı.

Fotoalbomǵa Abdýazız Madıarov, Alena Ryjova, Aleksandr Fedýlın, Vıktor Tıaht, Dımıtrıı Rýgıs, Evgenıı Polonskıı, Erbolat Shadrahov, Igor Shpılenok, Klaýs Nıgge, Meıirbek Tajkýranov, Mereke Jubanııaz, Nıkolaı Denısov, Rostıslav Mashın, Saltóre Saparbaev jáne áriptesimiz, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń fototilshisi Erlan Omarov qatarly fotograftardyń fotosýretteri engizilgen. Sonymen qatar «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardager sýretshisi, belgili karıkatýrashy Aıdarbek Ǵazızovtiń qylqalamynan týǵan týyndylary da fotoalbomnan oryn alǵan.

Fotoalbomnyń redaktory, jýrnalıst Aıbyn Shaǵalaqtyń aıtýynsha, elimizde mundaı jan-janýarlardy túsiretin kásibı fotograftar joq­tyń qasy. Sondyqtan sheteldik foto­graf­tardyń eńbegine júginýge týra kelgenin aıtady.

«Bul fotoalbomdy ázirleýge bir jyl­­­daı ýaqyt ketti. Bul eńbekke zor sep­­­tigi tıgen adam – kezinde National Geographic jýrnalynyń grantyn­ utyp­ alyp,­ kıikterdi zerttegen nemis foto­graf­­­-ǵalymy Klaýs Nıgge. Fotoa­l­­bom­ǵa­­ ol­ kisi­niń kóptegen fotosýreti endi. Bul qa­ıy­rymdylyq joba bolǵan­dyq­tan 1 myń­­ danamen ǵana shyqty. Foto­al­bom ki­tap­­hanalarǵa tegin taratylady», deıdi ol.

Tabıǵatpen etene tirshilik etken halqymyz dalanyń osy bir súıkimdi de sulý janýaryn ejelden qadirlep, kıeli sanady. Án men jyryna qosty, ańyz-ápsanasyna arqaý etti.

«Bul joba der kezinde, dál ýaqytynda qolǵa alynyp, jaryq kórip otyr. Munda biz aqbókenderdiń sanyn saqtaý jáne qalpyna keltirý úshin qandaı kúsh-jiger jumsalǵanyn atap ótýimiz kerek. Fotoalbom el tarıhynyń bir bóligi bolady dep oılaımyn», dedi Qazaqstan bıosanalýandyqty saqtaý qaýymdastyǵynyń dırektory Vera Voronova.

Fotoalbomǵa Germanııanyń Tabı­ǵat­ jáne bıoalýandyqty qorǵaý oda­ǵy (NABU) eýrazııalyq jumys toby­nyń­ tóraǵasy Tıl Dıtrıh jáne Qazaq­stan Zoologııa ınstıtýtynyń jetek­shi­ ǵylymı qyzmetkeri, bıologııa ǵylym­darynyń kandıdaty Iý.Grachev syndy ǵalymdar pikir jazyp, oń baǵasyn berdi.

Mamandardyń zertteýinshe, aqbó­ken­der­ shól, shóleıtti jáne dalalyq landsha­ftta tirshilik etýge beıimdelgen. Olar­dyń­ qonys ózgertýi aýa raıyna baılanysty. Aqbóken juptuıaqty janýarlardyń ishindegi eń ósimtaly, jylyna bir ret tóldeıdi. Jappaı tóldeýi mamyrdyń birinshi jartysynda ótedi. Bul kezde kún salqyndap, jaýyn-shashyn kóp bolady da, ony qazaq halqy «Quralaıdyń salqyny» dep ataıdy. Kıikter kóbine eki-úshten tóldeıdi. Aqbókender ósim­dik­terdiń 80-nen­ asa túrimen qorektenedi. Olar­dyń basty jaýy – «eki aıaqty qas­qyr­lar­dy»­ qospaǵanda, qasqyr, búrkit jáne qara­qustar.

Elimizde 1921 jyly aqbókendi aýlaý­ǵa­ tyıym salynǵan. 1957-1958 jyl­­da­ry olardyń jalpy sany 2 mln-nan asqannan keıin kásiptik jolmen aýlaýǵa ruqsat berildi. Aqbókenderdiń basyna qanshama zobalań zaman týǵanmen, mıllıondaǵan jyl boıy tuqymyn saqtap qaldy. Aqbókenderdiń ómirge óte beıimdiligi, ósimtaldyǵy bolmasa, ejelgi mamonttarmen birge quryp keter edi deıdi mamandar. Oqyrmanǵa jol tartqan qolymyzdaǵy fotoalbom osyndaı maǵlumattarymen úlkendi-kishili oqyrman qaýymǵa qundy bolmaq.