Saýda-sattyq – ekonomıkanyń eleýli salasy bolǵanymen, memleket úshin jeke óndiristiń, otandyq ónimderdiń mańyzy aıryqsha. Al azyq-túlikpen qamtamasyz etý, onyń qaýipsizdigi men qoljetimdiligi odan da kókeıkesti. Sondyqtan qazir Úkimet «Qazaqstanda jasalǵan» memlekettik baǵdarlamasynyń Jol kartasyn talqylap jatqany aıan. Osy oraıda elimizde qus etimen aınalysyp otyrǵan salanyń túıtkilderine qatysty saýaldarymyzǵa «Qazaqstan qus ósirýshiler odaǵynyń» prezıdenti Rýslan ShARIPOV jaýap beredi.
– Rýslan Ismaıyluly, qazir Úkimet «Qazaqstanda jasalǵan» memlekettik baǵdarlamasynyń jańa nusqasyn talqylap jatyr. Iri salalyq qaýymdastyqtyń jetekshisi retinde osy baǵdarlama otandyq azyq-túlik óndirýshilerdiń jergilikti naryqtaǵy jaǵdaıyn jaqsartýǵa qanshalyqty septesedi dep oılaısyz?
– Baǵdarlama eń aldymen óz ónimderimizdi jergilikti naryqqa ótkizýdi jeńildetýge jaǵdaı jasaýǵa tıis. Al bul Jol kartasynda qamtylmaǵan ba? Basty suraq – osy! Úkimet: «Bizde naryqtyq ekonomıka jáne DSU-nyń erkin saýda týraly normalary áreket etedi. Biz aralasa almaımyz, múmkindiginshe ózderińiz damyp, osyǵan beıimdelińizder» deýden ári aspaı keledi. Al kórshi elderde jaǵdaı basqa. Naryqty jergilikti azyq-túlikpen toltyrýǵa, ımportqa táýeldilikten arylýǵa, óndirýshilerge tikeleı sýbsıdııa berýge basa nazar aýdarylady.
О́zińiz bilesiz, «Qazaqstanda jasalǵan» baǵdarlamasynyń Jol kartasyn talqylaý búginde onlaın-formatta ótedi de, shaqyrtýlar otyrysqa bir kún qalǵanda keledi. Salalyq odaqtardyń ókilderi oǵan daıyndalýǵa da, qatysýǵa da úlgermeı jatady. Sondyqtan bizge salsa, ózin aqtaıtyn jumys túrine oralyp, osy baǵdarlamany talqylaý úshin tikeleı jumys tobyn qurýdy usynar edik.
– Otandyq qus óndirisi salasynyń bel ortasynda, ımporttyq ónimdermen básekelesý qanshalyqty qıyn ekendigin kúnde kórip júrgen adamsyz? Al ony tutynatyn el neni bile júrgeni jón?
– Odaqqa kiretin bizdiń otandyq kásiporyndardyń ónimi ekologııalyq turǵyda taza, biz taýyqtyń bulshyqetin ósirýge arnalǵan preparattardy, GTA qoldanbaımyz, ónerkásiptik jaǵdaıda soıylǵan qusqa salmaq qosý úshin suıyqtyqpen ıneksııa jasamaımyz. Bizdiń kásiporyndar qustaryn jergilikti bıdaı dánimen baǵady. Tabıǵı jemdi satyp alý bizge qymbatqa túsedi. Sondyqtan saýdaǵa shyǵatyn ónimniń ózindik qunynyń 70%-y jemnen turatyndyqtan, ónimderimiz asa arzan emes. Sonymen qatar biz ımportqa da táýeldimiz – oraýyshtan bastap qaıta óńdeý, saqtaý jabdyqtarynyń bárin satyp alamyz. Al saýda sórelerindegi ımporttyq ónimder jergilikti ónimderge qaraǵanda arzanyraq, alaıda onyń qanshalyqty sapaly ári tabıǵı ekendigin eshkim teksermeıdi. Importtyq ónimderdiń nelikten arzan bolatynyn biz bilemiz, sebebi qus eti sý nemese tuzdy eritindimen toltyrylǵan. Iá, bul arzanǵa túsedi, biraq onyń 40% sýdan turatynyn bile otyryp, mundaı ónimdi ózińiz satyp alar ma edińiz?
«Qazaqstanda jasalǵan» baǵdarlamasyn ázirleý sheńberinde osyndaı ónimderdiń naryqqa kirýine tosqaýyl qoıyp, ımportpen básekelestigimizdi teńestiretin is-sharalardy kózdeý qajet dep sanaımyz.
О́ndiris úshin bastapqy sharttar teń bolmaǵandyqtan da básekelesý qıyn. Reseı men Belarýstegi qus óndirýshiler tikeleı sýbsıdııalar túrinde aıtarlyqtaı qarjylyq memlekettik qoldaýǵa ıe. Bizde bul mardymsyz nemese múldem qarastyrylmaǵan. Osynyń saldarynan otandyq pen ımporttyq óndirýshilerdiń ózindik quny ártúrli bolyp keledi. Bul durys emes. Saýda jáne keden odaǵy sheńberinde memlekettik sýbsıdııalardyń mólsheri biryńǵaı bolýǵa tıis.
– Máselen, otandyq kásiporyndarǵa óz ónimderimen jergilikti saýda jelilerine kirý qıyn ba? О́ıtkeni óndirýshilerdiń kópshiligi naryqtaǵy jaǵdaıǵa udaıy shaǵymdanyp júrgeni?
– Naryqqa kirý qıyn emes, biraq saýda jelilermen jumys isteý kúrdeli ári tıimsiz. Biraq amalymyz qansha?! О́ıtkeni barlyq azyq-túlik saýdasy 70%-ǵa deıin iri saýda jelilerinde shoǵyrlanǵan.
Bizdiń oıymyzsha, memlekettik organdar óndirýshige qatysty monopolııalyq jaǵdaıdy rıteıldiń óz maqsattary úshin tolyqtaı paıdalanýyna múmkindik berip otyr. Saýda jelileri bizdiń ónimderdi qymbatqa satady, al óndirýshilerdiń baǵasy men sóredegi baǵanyń aıyrmashylyǵy 40-50% nemese odan da kóp deńgeıge jetedi. Olardyń baǵany nelikten sharyqtatanyny bizge túsiniksiz... Budan basqa, bizdiń taýarlar tobyna saýda jelileriniń syıaqysy (bonýstary) jetkizý kóleminiń 5%-ǵa deıin jetedi, al biz bonýstar múldem alynbaýy kerek dep esepteımiz. Saýda sóreleri otandyq óndirýshilerge aldyńǵy qatardan oryn bermeıdi, al eger óndirýshi ónimin birinshi sórelerge qoıǵysy kelse, onda ol qosymsha syıaqy tóleýi nemese jańa jeńildikter berýi kerek. Shart boıynsha jetkizilgen ónim úshin tólemdi keıinge qaldyrý 25 kúnge deıin, al is júzinde saýda jelileri tólemdi áldeqaıda uzaq merzimge keshiktiredi, bul degenińiz saýdany jasyryn nesıeleý degen sóz.
Jalpy, saýda jelileri búginde eldiń azyq-túlik naryǵynda ústemdik quryp tur. Olar ózderine yńǵaıly, biraq otandyq óndirýshige tıimsiz erejeler jasap alǵan. Saýda, árıne, ekonomıkanyń qajetti elementi, biraq ózindik óndiris memleket úshin mańyzdyraq bolýy kerek. Ishki óndiris eldegi turaqtylyqty, syrtqy qaýipterden naqty táýelsizdikti qalyptastyrady, memlekettik bıýdjetti qalyptastyrady, jumys oryndaryn qurady. О́zindik óndiristi barlyq tabysty elder damytýǵa jáne qoldaýǵa umtylady.
Sondyqtan bizdiń Odaq árdaıym otandyq azyq-túlik taýarlaryn óndirýshilerdi qorǵaý, saýda jelileriniń syıaqylary men basqa da retro-bonýstar almaı, sórelerge basymdyqpen qol jetkizýdi qamtamasyz etý máselelerin kóterýmen keledi.
– Munyń barlyǵynyń aıtylýynda kemistik joq, biraq bul eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatymen qanshalyqty úılesedi?
– Azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaý – ultty saqtaý. Búgingi tańda taǵamdyq jumyrtqa naryǵyn 100% qamtamasyz etsek te, baǵasy jaǵynan biz utyldyratyn ımporttyq ónimder ońaı kirip jatyr. Iá, bizdiń ónimniń sapasy jaqsyraq, biraq satyp alýshynyń arzan baǵada satyp alý múmkindigi bolǵan kezde, ol sapaǵa qaramaıdy. Al jeliler bolsa baǵasynan utý úshin tómen surypty, biraq arzan ónimderdi satýǵa qyzyǵýshylyq tanytady.
Qus eti boıynsha biz de eldiń qajettilikterin tolyq qamtamasyz etemiz. Biraq jeliler edáýir arzan, joǵaryda aıtyp ótkendeı, Reseı men Belarýsten suıyqtyqpen toltyrylǵan qus eti ákelinedi. Sonymen qatar bizdiń naryqqa AQSh-tan «Býsh aıaqtary» dep atalatyn qus etteri de úlken kólemde keledi. «Býsh aıaqtary» ımportyn azaıtý týraly máseleni birneshe ret kótergen bolatynbyz, sebebi olardyń ónimderi qajetti sapa ólshemderimen sáıkespeıdi. Biraq bizdiń elimiz osy aıaqtardyń belgili bir kólemin ımporttaýǵa AQSh-tyń aldynda mindetteme alǵan eken, óıtkeni olar kezinde bizdiń DSU-ǵa kirýimizdi qoldaǵan.
– Sizdiń oıyńyzsha, óz elimizdegi qus etine degen suranysty ótep, otandyq ónimderimizdi kórshi elderge de eksporttaýǵa qol jetkizý úshin ne isteý qajet?
– Eń aldymen – qus óndirýshilerdi Reseı, Belarýs elderimen birdeı deńgeıde memlekettik turǵyda qoldaý qajet. Sondaı-aq otandyq jemshópti satyp alýdy sýbsıdııalaý kerek. О́ıtkeni bul memlekettik qoldaýdy asa talap etetin is-sharalardyń biri.
Biz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde, «Atameken» UKP-da, oblys ákimdikterinde qus sharýashylyǵy salasy úshin memlekettik dándi jem qoryn qurýdy kózdeıtin normatıvtik-quqyqtyq qujat qurý týraly máselelerdi jyl saıyn kóterýmen kelemiz. Nemese muny dándi jem qoryn qalyptastyrý úshin óńirlerdiń Áleýmettik-kásipkerlik korporasııalary arqyly jekeshe óndirýshiler men fermerlik sharýashylyqtardan astyqty rezervteý, satyp alý joldarymen jasaýǵa bolady. Bul bizge de, dándi óndirýshilerge de paıdaly bolar edi. Sonda biz qus ónimderiniń baǵasyn jyl saıyn qymbattatpaǵan bolar edik.
Memleket et jáne jumyrtqa baǵyty úshin otandyq asyl tuqymdy ónimderdi qalyptastyrýmen aınalysýy kerek. Qazir biz shetelden asyl tuqymdy qor satyp alatyndyqtan, bul da bizdiń ónimniń ózindik qunyna áser etedi jáne azyq-túlik qaýipsizdigimizdi tómendetedi.
Sondaı-aq shekaradan ótkizerde, bólshek saýdada ımporttyń sapasyn baqylaýdy kúsheıte túsken jón. Osylaısha, biz otandyq óndiristiń sapaly ónimi úshin naryqtyń úshten birine deıin bosata alamyz.
Sonymen qatar otandyq asyl tuqymdy qus sharýashylyǵyn damytý qajet. Buǵan deıin aıtqanymyzdaı, biz ımportqa táýeldimiz, oǵan qosa shetelden ákelinetin balapandarmen birge qaýipti aýrýlar da jetetini ras. Qus óte názik jáne táýliktik balapandar úshin uzaq jol, klımattyń ózgerýi ónimdilikke keri áser etýi múmkin. Sondyqtan bizdiń klımattyq jaǵdaılarǵa tolyǵymen beıimdeletin otandyq tuqymdardy, krosttardy jasaýymyz kerek. Keńes zamanynda bizdegi «Alataý» degen jumyrtqa basatyn taýyq túri, «Arman» ysyldaq úıregi, otandyq «Medeý» úıregi búkil álemge tanymal boldy. О́kinishke qaraı, keńesten keıingi kezeńde biz otandyq qus túrleri qoryn tolyǵymen joǵaltyp aldyq, Qus sharýashylyǵy ınstıtýty da taratyldy. Biz óz tarapymyzdan Úkimet aldynda Qus sharýashylyǵy ınstıtýtyn qurýdy jáne otandyq tuqymdardy qaıta damytý týraly máselesin birneshe ret kóterdik, biraq ázirge jaýap estilmeıdi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY