Abaı úıine júrgizilgen tintý

1903 jyldyń qysynda Kókshetaýdaǵy Naýan haziret ustaǵan meshit janyndaǵy ınternat muǵalimi Sháımerden Qos­shy­ǵul­uly Baıanaýladaǵy Sádýaqas Mu­sa­uly Shormanovqa, Semeıdegi Abaıǵa, basqa da bedeldi el aǵalaryna hat jazyp, búkilqazaqtyq musylman sezin ótkizý jaıyn aqyldasady. Sezge daıyndyq retinde qarajat jınalyp jatqanyn habarlaıdy. Ol ustazymen birigip, Reseıdiń shoqyndyrý saıasatyna ashyq qarsy turady. 1903 jyly Abaı Qunanbaıuly syndy qazaqtyń bilikti, syıly azamattaryna patshalyq rejimniń ospadar áreketi týraly, osyǵan baılanysty bas qosý jóninde eki márte hat jazady.

Saqtalǵan arhıv qujattaryna qara­ǵanda, Sháımerdenniń alǵashqy hatyna Abaı jaýap bermegen. «Ibrahım Qunan­baıulynyń atyna Kókshetaý jaqtan taǵy bir hattyń ketkenin tyńshylar arqyly bilgen patsha jandarmdary jedel qı­myldap, ańdıdy. Ertis buzylyp, jol ashylǵanyn kútedi. Aqyry hattyń Arqat poshtasyna kelgenin anyqtaıdy. Poshta bastyǵynan hatty berýdi talap etedi, tipti áskerı gýbernatordyń buıryǵyn kóldeneń tartady. Biraq poshta qyzmeti óz zańyna baǵynyp, hatty tek adresatqa ǵana qol qoıdyryp beretinin aıtady. Ýezd bastyǵy Navroskıı 1903 jylǵy sáýir aıynda Ibrahım Qunanbaıulynyń ózin Arqat poshtasyna jetektep alyp barýǵa májbúr bolady. Poshtaǵa birge kirip, hat­ty alǵany jóninde qol qoı­dyryp, rá­simdep, Abaıdyń qolynan tartyp alady. Iаǵnı Ibrahım Qunanbaıuly bul hatta ne jazylǵanyn bilmeıdi. Ýezd bas­tyǵy Navroskııdiń Sháımerden Qos­shyǵululynan kelgen alǵashqy hat týraly suraǵanda Abaı: «Men jóndep oqyǵan da joqpyn, ne dep jazylǵany esimde joq», dep jaýap bergen. «Al hattyń ózi qaıda?» degen suraqqa, «bilmeımin, Izǵutty shylym oraýǵa aldy-aý deımin» dep súırete jaýap beredi.

Jandarmerııa 1903 jylǵy 2 sáýirde Kókshetaýdaǵy meshitti, Naýan haziret pen Sháımerden Qosshyǵululyn tintti. Tintý nátıjesinde kúdikterin rastaıtyn dálel taýyp, 3 sáýirde Sh.Qosshyǵululyn tut­qyndady. Aımaqtaǵy ol hat joldaǵan belgili tulǵalardyń aty-jónderi, meken-jaılary anyqtaldy. Bárin de, sonyń ishinde Jıdebaıdaǵy uly Abaıdy da tintti. Onyń qasyndaǵy adamdardyń qoıyn-qonyshyna deıin timiskileı tek­serip júrip, Sháımerden jazǵan hatty tapty. «Qylmysty» hatqa baılanys­ty olardyń ne oılaǵandaryn, ne iste­mek bolǵandaryn anyqtaýǵa tyrysty. Na­zarlaryna alǵan zııalylardyń úıle­rindegi túrli qoljazbalaryn, kitap­hanalaryn tárkiledi.

Aqynnyń boıynan tabylmaǵan sol bir hatty áıeli Erkejan aqyry óz qalta­synan shyǵaryp, oıazǵa bergen eken. Alaı­da estelikte hattyń naqty mazmuny nemese odan týyndaǵan zardaptar jaıynda esh­qandaı áńgime bolmaıdy.

Bul muraǵat derekterinde jazylǵan hattamalar negizi. Al Abaıdyń ómir­baıa­nyn jazǵan Kákitaıdyń balasy Árhamnyń esteliginde osy oqıǵany bylaısha jet­­kizedi: «...1903 jyly jazǵy­turym Kákitaı óziniń bir jumysymen Semeıge ketken edi, jer qaraıyp kepken soń qora­dan aýlaq kıiz úı tigip, soǵan úı ishin shyǵaryp jat­qan mezgil tús kezinde Se­meıden Káki­taıǵa erip ketken atshy Kótibaq Begdaly degen aýylǵa shaýyp keldi. Jurt úrpıisip:

– Nege shaptyń? – degende, Begdaly:

– Oıbaı, Semeıden tergeýshi shyqty. Abaıdyń aýylyn, úıin tintkeli keledi. Soǵan habar aıt dep Kákitaı jiberdi, – dep entigip attan tústi.

– Qashan keledi, qaı jerde keledi? – dep suraǵanda:

– Orystar joldaǵy aýylǵa at jegip jatqanda, men shaýyp ótip kettim, endigi Qashqynbaı aýylyna kelgen shyǵar, – degen soń aýyl kisileri qatty sasty. Biz­diń aýyldan eki shaqyrymdaı jerde Ma­ǵaýııanyń aýyly bar edi. Qoıshynyń aty men bir kisini sonda habar ber dep jiberedi. Ol tez baryp qaıtyp keldi. Maǵaýııa úıinde eken. Jıdebaıdaǵy Abaı aýylyna qos atpen Maıqandy jiberedi. Bizdiń aýyldy da tinter dep Maǵaýııa daıyn­dalyp jatyr dedi. Sonan bir saǵattaı shamasynda úshten at jekken eki arba orys bizdiń aýyldyń janyndaǵy jolmen shap­qylatyp ótip Jıdebaıǵa qaraı ketti. Maǵaýııanyń aýylyna burylǵan joq. Sol kúni túnde Jıdebaıdaǵy Abaı aýylynan habar keldi. Abaı kıiz úı tikkizip qoradan shyqqan eken, barǵan tergeýshi:

– Sizdiń úıińizdi tintýge keldik, ruq­sat etińiz, – depti. Abaı:

– Ruqsat, tinte ber, – degen soń olar barlyq abdyra, sandyqty ashqyzyp qarapty. Tósek arasyn, júk arasyn, qa­ramaǵan jeri joq. Biraq eshnárse taba almapty. Ábden sharshap bastyq tóreniń ózi Abaıdyń janyna kelip otyrǵanda oryndyq ákep qoıyp Abaı:

– Tintip boldyńyz ba? – degende, tóre:

– Qarap boldym, eshnárse tappadym, – depti. Sonda Abaı:

– Sizdiń izdep kelgenińiz myna hat bolar, – dep kemzalynyń tós qaltasynan bir qaǵaz alyp berdi. Tóre qarap:

– Osy edi, – dep kúlipti. Sonymen Abaı­men kóp sóılesip tamaq iship, qonaq bolyp qaldy. Artynan estýi­mizshe, tergeýshiniń aty «Kýprııanov» degen eken. Abaıǵa bir adamnyń patsha ókimetin jamandap jazǵan haty keldi dep shaǵym etken soń kelgeni osy. Sol hatyn alyp Abaıdan jónin surap, uǵynyp qaıtty. Arty tynysh boldy».

Abaı ómirbaıany M.Áýezov tarapynan tórt ret túbegeıli jazylyp, ár nusqa óz kezeginde tyń derektermen tolyq­tyrylyp, kómeski maǵlumattardan ba­rynsha arylyp otyrǵan. Mándi ma­ǵlu­mattardy mol qamtyǵan aqynnyń 1940 jyly latyn árpimen jaryq kórgen eki tomdyq shyǵarmalarynyń ekinshi tomynda «Abaı jaıynda Madııar, Qatpa, Árham jáne taǵy basqalardyń aıtqan áńgimeleri» degen M.Áýezovtiń jazbasy basylady. Osy jazbada patshalyq bılikke qarsy basqa jaqtaǵylarmen jazbasha baılanysy bar saıası senimsiz adam degen kúdikpen 1902 jyly aqyn úıi tintilip, Abaı atyna jazylǵan bógde bir adamnyń haty izdestirilgeni týraly qysqasha málimet beredi. Muraǵattyq derekterge súıensek, aqyn úıine tintý, shyndyǵynda, 1903 jyly kóktemde júrgizilgen.

Shyǵys Qazaqstan oblysynyń bu­rynǵy arhıv qyzmetkeri Ǵabıt Zulha­rovtyń maqalasynda 1903 jyly 8 sáýirde Aqmola oblysy áskerı gýbernatorynyń Semeı oblystyq gýbernatoryna bergen: «Qosshyǵulovtan poshta qolhaty ta­byldy. Ol 1902 jyly 6 maýsymda Batovskidegi Sadýaqas Shormanovqa, Zaı­sandaǵy Kenshınovke, 1903 jyly 7 naýryzda Semeıdegi Qunanbaevqa hat joldapty. Tintý júrgizý kerek. Romanov, Aqmola oblysynyń áskerı general-gýbernatory, general-maıor» degen jedelhaty jarııalandy.

Muraǵat derekterinde Kókshetaý meshiti janyndaǵy ınternat muǵalimi Sháı­merden Qosshyǵululyn tintý barysynda qaltasynan Semeı gýbernııasyn­da turatyn Abaı atyna joldanǵan hat­­tyń túbirtegi tabylǵany aıtylady. Qatty dúr­likken bılik ókilderi hatta úkimetke qarsy álde­bir oǵash sóz bar ma degen kú­dik­pen jantalasa áreketke kóshedi. Artynsha Kókshetaý meshitiniń bas mol­dasy Naýryzbaı Talasov pen onyń kómekshisi Sh.Qosshyǵululy abaqtyǵa jabylyp, ústerinen qylmystyq is qozǵalady. N.Talasov pen Sh.Qos­shy­ǵululy jáne basqa bı, moldalar pat­shalyq Reseıdiń otarshyldyq ozbyr saıasatyna qarsy derbes dinı uıym quryp, ony múftıge baǵyndyrýǵa tyrysqan. Osy qımyl-árekettiń yq­palyn, pármendiligin arttyrý úshin Abaı Qunanbaıuly sııaqty jalpaq qazaq jurtyna qurmetti adamǵa da ıek artqysy kelgen. Patsha ákimderi Peterbordan beri Abaı aýylyna deıin tyńshylyq júıesin quryp, 1903 jyly sáýirde Semeı ýezi basshysymen kelgen jasaýyl aqyn aýylyna kelip, Abaıdyń ózinen, balalarynan jaýap alady. Muraǵat derekterinde Kókshetaýdan Abaı atyna eki hat kel­ge­ni týraly aıtylady. Birinshisi – sáýir­de ýezd bastyǵy tintý júrgizip taýyp alǵan hat. Kókshetaýda tutqynda­ǵan Qosshyǵululynan tabylǵan túbirtek bo­ıyn­sha 7 naýryzda jiberilgen. Ekinshi hat Abaıdyń qolyna áli tımegen, Arqat poshta-telegraf keńsesinen shyǵaryl­maı jatqan. Bul ekinshi hatty keıin, bir aıdan soń, 29 mamyrda Abaıǵa Semeı oıazynyń ózi ilese kelip, tabys etken. Aqyn ony sol jerde oqyp shyqqan soń, hatty qorabymen oıazdyń qolyna ustatqan. Ǵ.Zulharovtyń deregi boıynsha muraǵat qujattarynyń ishinde osy eki hattyń túpnusqalary saqtalmaǵan.

Almahan MUHAMETQALIQYZY

ASTANA