Búgin jumysyn bastaıtyn Astana halyqaralyq forýmy – ǵalamdyq ekonomıkaǵa áser etetin kúrdeli saıası ózgeristerdi, memleketter arasyndaǵy barys-kelis pen alys-beris máselelerin talqylap, klımattyń ózgerýi, azyq-túlik jetispeýshiligi jáne energetıkalyq qaýipsizdik sekildi jahandyq problemalardyń sheshimin izdeıtin irgeli alań. Geosaıası qaqtyǵystar men ymyrasyzdyqtar dáýirine qadam basqan halyqaralyq qaýymdastyqtyń kún tártibindegi kúrdeli máseleler boıynsha pikir almasyp, olardy sheshý úshin kúsh biriktirý maqsatynda elimiz bıyl da kezekti forým ótkizýge sheshim qabyldady.
Sokrat aıtty deıtin mynadaı sóz bar: «Kúrdeli kezeńder qaıratty adamdardy ómirge ákeledi. Qaıratty adamdar beıbit zamandardy ornatady. Beıbit zamandar álsiz adamdardy dúnıege keltiredi. Álsiz adamdar qıyn ýaqyttarǵa dýshar etedi». О́mir joly osylaı alma-kezek aýysyp otyrady. Endeshe biz qazir osy aınalymnyń qaı tusyndamyz? Jer-jahanda bolyp jatqan jaǵdaılarǵa qarasaq, adamzat balasy beıbitshiliktiń qadirin bilmeı, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan jaımashýaq zamandy ýystan shyǵaryp alǵanǵa uqsaıdy. Qýatty elder arasyndaǵy qyrǵıqabaq soǵys, Jer-Ana ıgilikteriniń jón-josyqsyz paıdalanylýy, álemdik saıasattaǵy júıeli qatelikter, memleketter men halyqtar arasynda toleranttylyqtyń joǵalyp, onyń ornyn ózara senimsizdiktiń basýy álemniń ár jerinde soǵys órti tutanyp, saıası shıelenisterdiń oryn alýyna ákelip soqty.
Oǵan koronavırýs pandemııasy, jer silkinisteri, klımattyń ózgerýi sekildi tabıǵı apattar qosylyp, adamzattyń turmys-tirshiligin barynsha tyǵyryqqa tirep otyr. Munyń bári, joǵarydaǵy Sokrattyń paıymyna salsaq, bizdiń kúrdeli kezeńge tap kelgenimizdi kórsetse kerek.
Búginde álem memleketteri osy qalyptasqan daǵdarystan shyǵý úshin jan-jaqty jantalasyp, tal qarmanyp jatyr. Sarapshylardyń pikirinshe, pandemııa men qaqtyǵystar tipti AQSh pen Qytaıdaı alpaýyt ekonomıkalardyń ózin shaıqaltyp jiberdi. «Túıeni jel qozǵasa, eshkini aspannan izde» degendeı, alyp elderdi tıtyqtatqan kúızelis keıbir shaǵyn memleketterdiń ekonomıkasyn tipten tómendetip, qazynasyn jutatyp tastady. Birqatar el ashtyqtyń aldynda tur. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly BUU Bas Assambleıasy 77-sessııasynyń jalpy debatynda sóılegen sózinde búginde qalyptasqan jaǵdaıǵa jan-jaqty baǵa bere kele, munyń bári túptep kelgende eki urpaqtan keıin taǵy da ıadrolyq qarý qoldaný qaterin tóndirip otyrǵanyn aıtty.
«Tártip pen jaýapkershilikke negizdelgen ári buryn qalyptasqan halyqaralyq júıeniń ornyn haos pen boljaýǵa kelmeıtin jaǵdaı basty. Tejemelik jáne tepe-teńdiktiń jahandyq júıesi beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtap qala almady. Qaýipsizdik arhıtektýrasy kelmeske ketip barady. Álemdik alpaýyttar arasyndaǵy ózara senimsizdik jyldam arta tústi. Álem jańa áskerı qaqtyǵys oshaqtarynyń qurbanyna aınaldy. Biz eki býynnan keıin alǵash ret ıadrolyq qarýdyń qoldanylý qaýpimen betpe-bet keldik. Teketirester jasandy kedergiler men ekonomıkalyq oqshaýlanýǵa ákeledi. Ekonomıkalyq jáne saıası sanksııalar azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý tizbegin joıyp, mıllıondaǵan adamdarǵa, ásirese qoǵamnyń osal toptaryna qaýip tóndiretin «jańa normaǵa» aınaldy», dedi Prezıdent.
Jahandy jaılaǵan qaqtyǵystardan, jer qaıystyrǵan daǵdarystan qalaı qutylamyz? Álemdi qaýipsiz ári qolaıly ómir súrý ortasyna aınaldyrý úshin ne istemek kerek? Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bul turǵyda BUU negizinde qalyptasqan irgeli qaǵıdattarǵa qaıta oralý asa mańyzdy ekenin málimdegen bolatyn.
«Biz memleketter egemendiginiń teńdigi, memleketterdiń terrıtorııalyq tutastyǵy, memleketterdiń beıbit qatar ómir súrýi sekildi bastapqy úsh qaǵıdat arasyndaǵy baılanysty qaıta zerdeleýimiz qajet. Bul úsh qaǵıdat ózara bir-birine táýeldi. Osy qaǵıdattardyń birin saqtaý qalǵan ekeýin ustanýdy bildiredi. Al olardyń birin buzý, basqa ekeýin buzǵan bolyp sanalady», dedi Memleket basshysy. Prezıdent aıtqandaı, memleketterdiń beıbit qatar ómir súrýi úshin olardyń basyn qosyp, pikir almasatyn, birinde bar tájirıbeni ekinshisimen bólisip, qordalanǵan problemalardy birlesip sheshýge atsalysatyn arnaıy orta kerek ekeni haq. Mine, sondaı jıyndardyń biri – elimiz tarapynan qolǵa alynǵan Astana halyqaralyq forýmy. Pandemııaǵa deıin jyl saıyn ótip otyrǵan Astana ekonomıkalyq forýmynyń jetistikteri negizinde paıda bolǵan jańa formattaǵy bul jıyn klımattyń ózgerýine, azyq-túlik tapshylyǵyna jáne energetıkalyq qaýipsizdikke qatysty máselelerdi sheshý joldaryn qarastyrý maqsatynda shetel úkimetteriniń, halyqaralyq uıymdardyń, bıznes pen ǵylymı ortanyń joǵary laýazymdy delegattarynyń dıalogine arnalǵan alań bolmaq.
«Astana halyqaralyq forýmy álemdik júıeniń negizgi postýlaty retinde yntymaqtastyqqa basymdyq bere otyryp, osy syn-qaterlerge tótep berý úshin quryldy. Shyǵys pen Batys arasyn baılanystyrýshy kópir qyzmetin atqaryp otyrǵan Qazaqstannyń syndarly halyqaralyq qatynastardy damytý boıynsha tereń tarıhy bar. Bul saıasat 2022 jyly eleýli synaqtan ótkenimen, óziniń ornyqtylyǵyn dáleldedi. Biz yntymaqtastyqtyń qundylyǵyn kórsete bildik. Astana halyqaralyq forýmy arqyly jańa dıplomatııalyq, ekonomıkalyq jáne saıası joldardy aıqyndaı otyryp, aldymyzda turǵan ortaq syn-qaterlerdi birlese jeńý úshin jańa qatynas kópirlerin ornatyp, baılanystardy nyǵaıtamyz dep úmittenemiz», deıdi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy Qazaq eliniń geosaıası jáne jaǵrafııalyq ornalasý jaǵdaıyna qaraı Batys pen Shyǵysty baılanystyrýshy kópir retindegi rólin atap ótip otyr. Rasynda HH ǵasyrda qyrǵıqabaq teketires negizinen KSRO men AQSh arasynda ótse, jańa ǵasyrda ǵalamdyq «tartylys» ortalyqtarynyń oryndary aýysqany belgili. Qazir AQSh pen Qytaı ózara aqparattyq, saýda-sattyq, sanksııalyq, t.b. gıbrıdti soǵys júrgizip jatyr. Onyń álemdik ekonomıkaǵa áserin bárimiz sezinip otyrmyz. Sol sebepti de elimiz keıingi jyldary túrli qaqtyǵys pen kıkiljińdi tıimdi jolmen sheshý maqsatynda tyǵyryqtan shyǵýdyń túrli joldaryn usyndy. Olardyń qatarynda san alýan taqyryp pen sala boıynsha qolǵa alynǵan forýmdar men basqosýlar, máselen, 2008 jyldan beri ótip kele jatqan Astana ekonomıkalyq forýmy, Sırııa janjalyn toqtatýǵa arnalǵan Astana úderisi, buryn bir-biriniń qolyn alyp kórmegen túrli din ókilderin bir ústel basyna otyrǵyzǵan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi, ózge de is-sharalar óziniń jemisin berip keledi.
Budan bólek, elimiz Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymyna, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna tóraǵalyq etý arqyly Ázerbaıjan men Armenııa qaqtyǵysyn, Sırııa, Aýǵanstan problemalaryn sheshýge atsalysty. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Reseı men Ýkraınaǵa araaǵaıyndyq jasap, ekijaqty kelissózderdi Qazaqstanda ótkizýge usynys bergeni belgili. Mine, sol úrdisterdiń zańdy jalǵasy retinde Astana halyqaralyq forýmynyń ótýi talaı jyl qordalanǵan problemalardyń tońyn jibitip, memleketaralyq qarym-qatynastarǵa jańa serpilis beredi degen oıdamyz. Sonymen qatar elimizdegi ultaralyq jáne dinaralyq tatýlyq, saıası turaqtylyq pen qoǵamdyq kelisimniń ozyq úlgisin álemdik qaýymdastyqqa tanystyrýdyń taǵy bir keremet múmkindigi bolmaq.
Keshe forýmǵa qatysýǵa kelgen EQYU Bas hatshysy Helga Shmıd te Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevpen kezdesýde 2010 jyly Astanada ótken uıym sammıtinen keıin mundaı úlken jıyn ótpegenin jáne Qazaqstannyń belsendi rólin atap ótti. «Qıyndyqtarǵa qaramastan, EQYU biregeı dıalog alańy retinde qyzmetin jalǵastyra beredi. Sondaı-aq Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyndaǵy belsendi rólin oń baǵalaımyn. Astana deklarasııasy, shyn máninde, uıymnyń qyzmetin retteıtin mańyzdy qujattardyń biri. Qazir mámilege kelý úshin bir-birimizdiń pikirimizge qulaq asý óte mańyzdy dep oılaımyn. EQYU-nyń negizi mindeti de osy», dedi ol.
Taǵy bir mańyzdy jaıt, sózimizdiń basynda aıtqandaı, Reseı men Ýkraına arasyndaǵy soǵys barysynda ıadrolyq qarýdyń paıdalanylý yqtımaldylyǵy joǵary bolyp tur. Bul turǵyda elimizdiń ıadrolyq qarýdan erikti túrde bas tartý tájirıbesin negizge ala otyryp, Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttyń mindettemelerin taǵy bir pysyqtaı túsken mańyzdy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Iаdrolyq qarýsyzdaný Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń mańyzdy qyryna aınaldy. Biz ıadrolyq qarýdan azat álem qurý jolyndaǵy kúresimizdi jalǵastyra beremiz. Bul saladaǵy keıbir jetistikterge qaramastan, ókinishke qaraı, jalpy ahýal jaqsy emes. Iаdrolyq derjavalar arasynda kúsheıip kele jatqan báseke men teketires bizdi alańdatady. Sondaı-aq biz Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttyń jalpy konferensııasy aıasynda ilgerileý joq ekenine alańdaımyz. Aldymyzda qarýsyzdaný jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy jańa mehanızmderdi ázirleý jóninde asa kúrdeli mindet tur», degen bolatyn.
Astana halyqaralyq forýmynda keleshekke qater tóndirip otyrǵan ıadrolyq qarý qaýpi de keńinen talqyǵa salynatynyna shúbá joq. Eń bastysy, tórtkil dúnıe bas qosqan jerde altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketip, tórteý túgel bolsa tóbedegi keletinin dúıim kóptiń sanalaryna jetkizý. Qazaq eliniń bul turǵydaǵy mol tájirıbesi oıǵa alǵan maqsatymyzdyń oryndalatynyna kepil bolsa kerek.