О́rt – asa qaterli tilsiz jaý. Qaı kezde de bul qubylysqa beıqam qaraýǵa bolmaıdy. О́rt, sý syndy aıtyp kelmeıtin apattardan aldyn ala saqtaný, oǵan tas túıin daıyn bolý – kún tártibindegi mańyzdy máseleniń biri. Osyndaı qamsyzdyqtyń saldarynan elimizde orny tolmas qaıǵyly oqıǵa oryn aldy. Abaı oblysyndaǵy orman órti kezinde tabıǵatqa, qorshaǵan ortaǵa, el ekonomıkasyna keltirilgen zalal, shyǵyn óz aldyna, adam ólimine jol berildi. О́rtpen kúres kezinde 14 adam tilsiz jaýdyń qurbany boldy.
Jaz maýsymy bastalysymen, kúnniń kúrt ysýyna baılanysty tabıǵı órttiń oryn alý qaýpi jıiledi. Bıylǵy maýsym ańqa keptirgen aptap ystyqpen bastaldy. Elimizdiń kóptegen aýmaǵynda derlik áli kúnge kún kúrkiregen joq, osy mezgilge tán qalypty jaýyn-shashyn da jaýmaı tur. Osyndaı aptap ystyq pen qýańshylyq kezeńinde dala tósindegi, ormandardaǵy órt qaýipsizdigi erejelerin saqtaýdyń mańyzy óte zor. О́rttiń basym kópshiligi shóp, kók mol shabyndyq, jaıylym jerlerge, orman alaptaryna kórshiles ornalasqan sharýa qojalyqtary jáne aýyl sharýashylyǵy uıymdaryna tıesili shabyndyqtarda júrip jatqan jumystar kezinde tehnıkalardan shyqqan ushqyn, dalada ot tutatý, túrli qaldyqtardy jaǵý saldarynan bastalady. Sondaı-aq tabıǵat aıasynda demalýshylar men turǵyndardyń órt qaýipsizdigin saqtamaýy da orny tolmas qaıǵyly oqıǵalarǵa alyp kelip jatady. Adamdardyń alańǵasarlyǵy, nemquraıdylyǵy, mádenıetsizdigi – oılanbaı tastalǵan temeki tuqyly, sónbeı qalǵan ot – osynyń barlyǵy tabıǵı órtterdiń shyǵýynyń negizgi sebepteri bolyp keledi.
Kún kúıip, ústine ystyq jel uryp turǵanda órttiń órshıtini beseneden belgili. Onsyz da sýsap, qańsyp turǵan aǵash, shóp, ósimdiktiń áp sátte tutanýyna dalada jatqan shyny, synyq áınekterdiń qyzýy, jol boıynda avtokólikterden jaýapsyz laqtyrylǵan óshirilmegen temeki tuqyldary, naızaǵaı, shóp orý jumystaryna qatystyrylatyn traktorlar men agregattardyń jaramdy shoq óshirgishpen jabdyqtalmaýy sebep bolyp jatady.
О́rt apatynyń artynda adam taǵdyry tur. Qas-qaǵym sátte qalyń ormannyń ózin kúlge aınaldyryp jiberýge bar órttiń «qudiretin» mine, kórip otyrmyz. Qanshama jan mezgilsiz qaza boldy, qanshama jas qyrshynynan qıyldy, qanshama otbasy azamatynan, asyraýshysynan aıryldy?! Eń ókinishtisi, osyndaı tótenshe jaǵdaıǵa taǵy da jetkilikti dárejede daıyn bolmaǵanymyz. О́rt sóndirýshiler qyzyl jalynmen qanshalyqty arpalysqandarymen, ony jyldam, barynsha shyǵynsyz aýyzdyqtaýǵa kúshteri jetpedi. Bul baǵyttaǵy jumystardyń kásiptik deńgeıde, oralymdy uıymdastyrylmaıtyndyǵy, júıesiz júrgiziletini anyq baıqaldy.
Jıi, jyl saıyn qaıtalanatyn osy keleńsizdiktiń negizgi sebep-saldarlary jóninde «Astana qalasy Tótenshe jaǵdaılar organdary ardagerleriniń qazaqstandyq uıymy» federaldyq qoǵamdyq uıymynyń tóraǵasy Qanatbek Ádenov bylaısha áńgimeleıdi:
– Meniń tótenshe jaǵdaılar qyzmetinen zeınet demalysyna shyqqanyma jıyrma jylǵa jýyqtady. Demalysta júrsek te súıikti kásibimizden qol úzgen joqpyz. Osy salanyń bilgiri retinde ardagerler keńesiniń qyzmetine tartylǵanbyz. Uzaq jylǵy is-tájirıbemizben keıingi býyn ókilderimen bólisip otyramyz. Qoǵam úshin asa mańyzdy osy salanyń qalyptasýy men damýyna qal-qaderimizshe áli de bolsa úles qosyp kelemiz.
Tótenshe jaǵdaılar, onyń ishinde órt sóndirý qyzmeti sońǵy jyldary materıaldyq-tehnıkalyq turǵyda qatty damydy, ozyq úlgili qural-jabdyqtarmen, qondyrǵylarmen kóptep jaraqtandyryldy. Kez kelgen tosyn jaǵdaılarǵa saqadaı-saı daıyn. Onyń esesine, sońǵy jyldary túrli órt jaǵdaıy jıi bolyp, sonyń saldarynan adamdyq, materıaldyq shyǵyndar oryn alýda. Onyń túrli sebepteri bar. Eń bastylary – elimizde qazirde adam sany, mal basy, avtokólik túrleri eselep artty. San alýan iri kásiporyndar, ken oryndary paıda boldy. Aınala – qaınaǵan tirlik, qyzý eńbek. Barlyq aýmaqtarda qurylys jumystary qarqyndy júrgizilýde. Qurylys ǵımarattary, adamdar kóp shoǵyrlanatyn oryndar kóptep salynýda.
Mine, osyndaı qoǵam ómiri kúrt damyp jatqan jaǵdaıda, onyń ústine klımattyń ózgerýine baılanysty órt oqıǵalary kóp tirkelýde. Ádette, órtti eskertý, órt qaýipsizdigi erejelerin saqtamaý, uqypsyzdyq saldarynan órt shyǵady. О́rttiń aldyn alý, sóndirý kezindegi barlyq keleńsizdikterge tek tótenshe jaǵdaılar qyzmetin kinálaı berýge bolmaıdy. Bul jerde tótenshe jaǵdaılar qyzmetimen qatar ishki ister departamenti, gaz, sý, elektr mamandary, barsha buqara jumyldyrylýǵa tıis. Sonda ǵana órttiń zııan, shyǵyndary azaıady. Byltyr osyndaı oqıǵa Qostanaı oblysynda bolǵany belgili. Sodan durys qorytyndy shyǵarmaǵanymyz ókinishti. Aldaǵy ýaqytta qaýipsizdik, aldyn alý sharalaryn barynsha kúsheıtý kerek. О́rt qaýipti aımaqtardy aralap, barlap otyrý úshin, sondaı-aq órt sóndirýge paıdalaný úshin osy maqsatqa arnalǵan tikushaqtar sanyn arttyrsa jón bolar edi. Eldiń orman-dala aımaǵyndaǵy órt qaýiptiligine ádette tabıǵı klımattyq jaǵdaılar men halyqtyń órt qaýipsizdigi talaptaryn buzýy úlken áser etedi, osy oraıda órttiń aldyn alý jáne ony sóndirý boıynsha ýaqtyly sharalardy birlesip qabyldaý kerek.
О́rt – tilsiz apat. Aıtyp kelmeıdi, onyń qaı ýaqytta oryn alatynyn eshkim de boljap bile almaıdy. Onymen kúresýdiń eń durys joly – órt qaýipsizdigi sharalaryn qatań saqtaý. Olardyń negizgileri mynalar: jazǵy maýsymda qurǵaq, ystyq jáne jeldi aýa raıynda aýyldyq eldi mekenderde, saıajaıda, baqshalyq ýchaskelerde ot jaǵýǵa, órt qaýipti jumystardy júrgizýge jol berilmegeni jón; eldi mekender men uıymdardyń aýmaqtary, ashyq qoımalar men qurylystardyń, ǵımarattardyń órtke qarsy qashyqtyǵy saqtalýǵa tıis, sondaı-aq turǵyn úıge, saıajaıǵa jáne basqa da qurylystarǵa jaqyn ýchaskeler janarmaı qaldyqtarynan, qoqystan, qurǵaq shópterden, japyraqtardan der kezinde tazartylyp turýy qajet, temeki tuqylyn jáne janyp jatqan otty muqııat óshirý kerek, t.s.s.
О́rttiń shyǵý sebebin anyqtaý emes, qyzyl jalynmen kúresetin qutqarýshylardyń qyzmetin baǵamdaý biraz jaıdyń basyn ashyp bergendeı. Bizdiń órt sóndirýshilerdiń tilsiz jaýdy aýyzdyqtaýǵa sonshalyqty daıyn emestigi, uzaq ýaqyt jumsaıtyndyǵy alańdatady. Mundaı salǵyrttyqpen, jaıbasarlyqpen, júıesizdikpen órtten keletin shyǵynnyń kólemi arta túspese, kemimeıtini sózsiz.
Jalpy órtke qatysty statıstıkalyq derekter kóńil kónshiterlikteı emes. Al órt – adamnyń ómiri men densaýlyǵyna, qoǵamǵa zalalyn tıgizetin, qorshaǵan ortaǵa aýqymdy materıaldyq zııan keltiretin orasan apat. О́rt jyldyń tórt mezgilinde de bola berýi múmkin. Sondyqtan Tótenshe jaǵdaılar jónindegi departament pen órt sóndirýshilerdiń jaýapkershiligi mol bolýy, kásiptik sheberlikterin udaıy shyńdap otyrýy mindet. Oǵan qosa, turǵyndar da órtke qarsy qaýipsizdik sharalaryn bilgeni, saqtaǵany jón.