Sıfrlyq dáýirdiń jańa belesinde adamzat tehnologııalyq tóńkeristiń kýási bolyp qana qoımaı, onyń bel ortasynda ómir súrip jatyr. Búginde kúndelikti turmystan bastap memlekettik basqarý isine deıin enip úlgergen jasandy ıntellekt (JI) – damýdyń jańa múmkindigi ári úlken jaýapkershilik júkteıtin tehnologııa. Osy oraıda elimizde jasandy ıntellekt júıelerin retteıtin zańnamalyq bazany qalyptastyrý jáne onyń eńbek naryǵyna áserin baǵamdaý – ýaqyt talabynan týyndaǵan mańyzdy mindet.
Zańdyq negiz – qaýipsizdik kepili
Qazaqstan sıfrlandyrý deńgeıi boıynsha aımaqtaǵy kóshbasshy memleketterdiń biri retinde JI tehnologııalaryn quqyqtyq óriske engizýdi qolǵa aldy. Parlament qabyrǵasynda daıyndalyp jatqan qujattardyń negizgi maqsaty – ınnovasııalardy tejeý emes, kerisinshe azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý, derekter qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne álemdik tájirıbege súıený. Máselen, Eýropalyq Odaq (EU AI Act) álemdegi alǵashqy aýqymdy zańnamalyq aktini qabyldap, JI-di táýekel deńgeıleri boıynsha qatań retteýdi tańdasa, AQSh ınnovasııalar men erkin naryqqa kóbirek erkindik beredi. Qazaqstan úshin osy eki model arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý mańyzdy. Bir jaǵynan azamattardy kıberqaýipterden qorǵaý qajet bolsa, ekinshi jaǵynan otandyq startaptardyń damýyna kedergi keltirmeýi kerek.
Áleýmettik zertteý: qoǵamnyń kózqarasy qandaı?
Maqala aıasynda stýdentter, oqytýshylar jáne túrli sala mamandary arasynda áleýmettik saýalnama júrgizildi. Zertteý nátıjeleri qoǵamnyń bul tehnologııaǵa úlken qyzyǵýshylyqpen qatar, belgili bir alańdaýshylyqpen de qaraıtynyn kórsetti.
Respondentterdiń 42,9 paıyzy JI quraldaryn jıi paıdalanatynyn aıtsa, 35,7 paıyzy sırek qoldanatynyn jetkizgen. Paıdalanýshylar arasynda ChatGPT (64,3%) jáne Google Gemini (35,7%) kósh bastap tur.
Saýalnamaǵa qatysqandardyń 42,9 paıyzy JI-diń paıdasy men qaýpi qatar júredi dep eseptese, 35,7 paıyzy ony paıdaly tehnologııa dep baǵalaıdy. Al 21,4 paıyzy qaýip-qateri basym degen pikirde.
Respondentterdiń jartysy (50%) jasandy ıntellekt bolashaqta keıbir mamandyqtardyń ornyn basýy múmkin dep sanaıdy. Sonymen qatar respondentterdiń 64,3 paıyzy bul tehnologııa olardyń bolashaq mamandyǵyna tikeleı yqpal etetinine senimdi.
Qatysýshylardyń pikirinshe, JI eń aldymen bilim berý (50%), jýrnalıstıka (35,7%) jáne dızaın (35,7%) salalarynda eleýli ózgerister alyp keledi.
Memleket pen mamandar daıyn ba?
Qoǵamdaǵy alańdaýshylyq pen suranysqa baılanysty memleket tarapynan atqarylyp jatqan jumystar men jahandyq úrdisterdiń yqpaly zań shyǵarýshylar men sala mamandary arasynda qyzý talqylanyp jatyr.
«Jasandy ıntellekt jaqyn arada azamattardy jappaı jumysynan aıyrmaıdy. О́ıtkeni qysqarǵan jumys oryndarynyń ornyna jańa jumys oryndary ashylady. Keıbir salalarda jumys oryndarynyń azaıýy 7-10 paıyzdy qurasa, keıbir baǵyttarda kerisinshe kóbeıedi. Biraq bul jańa jumys oryndary basqa quzyretter men daǵdylardy talap etedi. Sondyqtan qyzmetkerler qaıta daıarlaýdan ótip, jańa bilim men bilikti meńgerýge daıyn bolýy kerek. Bul máseleni jumys berýshiler de aldyn ala oılastyrǵany jón. Sonymen qatar memlekettik qoldaý qajet. Jumyspen qamtý baǵdarlamalary zaman talabyna saı beıimdelip, tegin kýrstar qoljetimdi bolýǵa tıis», dedi Parlament Májilisiniń depýtaty Ekaterına Smyshlıaeva Májilis kýlýarynda.
Al JI mamany Meıirjan Áýelhanuly jasandy ıntellektiniń eńbek naryǵyna áseri eki jaqty ekenin aıtty.
«Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń Future of Jobs Report 2025 zertteýine sáıkes, 2030 jylǵa qaraı álemdik eńbek naryǵynyń 22 paıyzy ózgeriske ushyraıdy: 170 mıllıon jańa jumys orny paıda bolyp, 92 mıllıony qysqarady. Degenmen bul ótpeli kezeńde jumyskerlerdiń 6-7 paıyzy qyzmet aýystyrýǵa májbúr bolady. Qazirdiń ózinde poshta qyzmetkerleri, bank kassırleri men ákimshilik assıstentterdiń birqatar fýnksııalary avtomattandyrylyp jatyr. Tipti generatıvti JI-diń áserinen grafıkalyq dızaınerler de qysqarý qaýpi bar mamandyqtar qataryna endi. Al úlken derekter, jasandy ıntellekt jáne mashınalyq oqytý mamandaryna suranys artyp keledi. Oksford Insights jarııalaǵan Government AI Readiness Index 2025 reıtınginde Qazaqstan 195 memlekettiń ishinde 60-orynǵa ıe bolyp, Ortalyq Azııada kósh bastap tur. Degenmen kadr tapshylyǵy men ǵylymı-zertteý bazasynyń álsizdigi sııaqty máseleler áli de bar. Sondyqtan jastarǵa tehnologııalyq, kognıtıvtik jáne adamı daǵdylardy qatar damytý qajet. Fızıkalyq rýtınamen nemese tehnıkalyq shablonmen básekege túsý – tıimsiz», dedi sarapshy.
Neırojeliler ne deıdi?
Zertteý barysynda búgingi naryqtaǵy tanymal júıelerdiń biri ChatGPT men Gemini-ge «Jasandy ıntellekt bolashaqta qandaı mamandyqtardyń ornyn basýy múmkin?» degen suraq qoıyldy. ChatGPT-diń paıymdaýynsha, JI eń aldymen qaıtalanatyn jáne erejege negizdelgen jumystarǵa áser etedi. Táýekel aımaǵynda derek engizýshiler, call-center operatorlary, bazalyq aýdarmashylar men qarapaıym kopıraıterler bar. Alaıda júıe: «Mamandyq tolyq joıylady degennen góri, onyń formaty ózgeredi degen durys. Zertteý jýrnalıstıkasy, reportaj, suhbat alý jáne analıtıka sııaqty adamdyq faktor qajet baǵyttar joıylmaıdy. Excel baǵdarlamasy shyqqanda býhgalterler joıylyp ketken joq, kerisinshe olardyń jumys tásili ózgerdi», degen pikir bildirdi.
Google Gemini de osy kózqarasty qoldaıdy. Onyń taldaýynsha, JI tehnıkalyq mátinmen jumys isteıtin transkrıbatorlardyń, býhgalterler men bank kassırleriniń, sondaı-aq qoıma jumysshylary men konveıer operatorlarynyń jumysyn avtomattandyrady. Al adammen tikeleı qarym-qatynasqa negizdelgen psıholog, muǵalim, dáriger sekildi mamandyqtar jáne shyǵarmashylyq sala ókilderi suranysta qala beredi. Eki neırojeli de bir ortaq tujyrymǵa keledi: jasandy ıntellekt adamdy tolyq almastyrmaıdy. Biraq JI-di tıimdi qoldana alatyn maman ony qoldana almaıtyn mamannan basym túsedi.
Túıin
Zaman aǵymyna qarsy júze almaıtynyń aqıqat. Keshegi býyn zaýyt pen fabrıkanyń tilin úırense, búgingi býyn algorıtm men neırojeliniń tilin meńgerýge májbúr. 7-10 paıyzdyq jumys oryndarynyń qysqarýy – jaı ǵana statıstıka emes, bul myńdaǵan adamnyń taǵdyry. Eger búgin jumys berýshi qyzmetkerlerin qaıta daıarlaýdy oılamasa, erteń naryqtyń ózgerisi kompanııanyń ózine de áser etedi. Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń: «О́z tilimen sóılesken, óz tilimen jazǵan jurttyń ulttyǵy esh ýaqytta joǵalmaıdy» degen qanatty sózi bar. Búgingi sıfrlyq dáýirde bul qaǵıda jańa maǵynaǵa ıe boldy. Biz jasandy ıntellektige tek qazaqsha sóıleýdi ǵana emes, qazaqsha oılaýdy da úıretýimiz kerek. Sonda ǵana tehnologııa bizdi jumysymyzdan aıyratyn qaýip emes, elimizdi alǵa jeteleıtin quralǵa aınalady. Bolashaq maman retinde bizdiń mindetimiz – osy kóshtiń sońynda qalyp qoımaı, jasandy ıntellekt quraldaryn tıimdi meńgerip, ony ult ıgiligine baǵyttaý.
Janasyl ZAITIMHAN,
EUÝ stýdenti