Jemis-jıdek pen kókónis ónimderi azyq-túlik naryǵynyń qomaqty bir bóligin quraıdy. Atalǵan ónim túrleriniń ósirilýi, saýdasy, sapasy, baǵasy qalyń buqaranyń, tıisti mekemelerdiń, arnaıy qyzmetterdiń udaıy nazarynda, qatań baqylaýynda. Úkimettiń ishki naryqty jemis-kókónis ónimimen molyqtyrý jónindegi sharalar týraly arnaıy qaýlysy da bar.
Qazir jemis-kókónis ónimderi qysy-jazy dastarqannan úzilmeıdi. Maýsymdyq taǵam bolyp sanalatyn qııar, qyzanaq, alma, almurt, lımon, apelsın, t.b. kezinde atyn estigenimiz bolmasa, qys mezgilinde túsimizge de kirmeıtin. Al qazir ananas, banan, kıvı, mango syndy sırek, tropıkalyq ónimderdiń ózi jyl on eki aı boıy azyq-túlik dúńgirshekteri men sýpermarketter, saýda alańdarynda saýdalanyp jatady. Kózdiń jaýyn alyp, saýda sórelerinde turady. О́rik, meıiz, qurma, jańǵaq degenderińizdiń sanynan, túr-túsinen jańylysasyz. Kúndelikti as-dámge únemi qoldanylatyn kartop, pııazdyń molshylyǵy eki bastan. Sondaı-aq osy ónimderden shyǵarylatyn túrli sýsyn-shyryndar, tosaptar, tátti taǵamdar, as dámdeýishter, qysqy jabyndylar da jetip artylady. Búgingi barys-kelis, qarym-qatynas múmkindigi keńinen damyǵan zamanda qalaly jerlermen qosa, alys aýdan, aýyldar da jemis-kókónis ónimderinen tarshylyq kórip otyrǵan joq.
«Basqa tússe, baspaqshyl». Adam basyna qıynshylyq tússe, onyń istemeıtin isi, aınalyspaıtyn tirligi bolmaıdy. Aıtalyq, aýyl adamdary búginde ata taǵamymyz qymyzdyń qasıetin tereń sezinip qana qoımaı, ony paıda kózine de aınaldyryp aldy emes pe?! Jaz boıy qorlap, qysqa molynan jaýyp, ózderi de iship shyǵady, qala halqyn da jyl boıy qamtamasyz etedi. Sol rette, qaýyn, qarbyz tárizdi maýsymdyq ónimderdi qospaǵanda, basqa jemis-kókónisterden aýyl balalarynyń aýzy bir bosamaıtyn boldy. Tipti tańdap, talǵap jep-ishetin dárejege jetti. Bul – árıne, qýanyshty qubylys.
Ǵalymdardyń aıtýynsha, kókónis pen jemis-jıdekti kóp jeıtin adamdarǵa syrqat, dert jýymaıdy. Jemis-jıdek pen kókónis qandy dárýmen, mıkroelementtermen baıytyp, júrek aýrýlarynyń aldyn alady. Bıologııalyq qartaıýdy baıaýlatyp, ımmýnıtetti kúsheıtedi, uıqyny jaqsartady. Mine, osynyń bári aınalyp kelgende salaýatty ult, sanaly urpaq qalyptastyrýǵa ıgi áserin tıgizedi.
Elimizdegi jemis-kókónis naryǵynyń qazirgi jaı-kúıin, damýyn jáne problemalyq máselelerin saralaý, baıyptaý bul salada kóńil kónshiterlik ahýal qalyptasqanyn baıqatady. Degenmen ónim óndirý, olardyń sapasyn jaqsartý, tutynýshylarǵa jetkizý, baǵasyn turaqtandyrý turǵysynda qaıta qaraıtyn, jetildiretin tustary da bar.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstan óz óndirisiniń jemis-kókónis ónimderimen 100%-ǵa jýyq qamtamasyz etilgen. Sonymen qatar osy taýarlar alys-jaqyn shet elderge eksporttalady jáne ımporttalady. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekterine sáıkes, 2022 jyly Qazaqstan 242,3 myń tonna kartop, 178,6 myń tonna pııaz, 17,5 myń tonna qyzanaq, 9,0 myń tonna qyryqqabat eksporttady. Bul oraıda ımport 48,7 myń tonna kartop, 196,4 myń tonna pııaz, 118,3 myń tonna qyryqqabat jáne 68,3 myń tonna qyzanaqty qurady.
Jeke kókónisterge ımporttyń tómendeý tendensııasyn atap ótken jón. Máselen, 2022 jyly Qazaqstanǵa kartop ımporty 50%-ǵa azaıdy, al kerisinshe eksport 19%-ǵa ósti.
Ishki naryqta aýylsharýashylyq ónimderi tapshylyǵy týyndamas úshin Qazaqstanǵa ónimderdi ózge elderden de ımporttaýǵa týra kelip otyr. Qazaqstan jemis-jıdek pen kókónis ónimderin negizinen kórshi memleketterden: Qytaı, О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstannan tasymaldaıdy. Jalpy, Orta Azııa elderinen jemis-jıdek ónimderiniń negizgi ımporty maýsymaralyq kezeńde júredi. Munyń sebebi bizde áli kúnge deıin jemis-kókónis ónimderin saqtaý, tasymaldaý jáne óńdeý ınfraqurylymy oıdaǵydaı damymaı otyr. Iri aýylsharýashylyq taýar óndirýshileri tek óz qajettilikteri úshin qoımalar salady, al shaǵyn sharýashylyqtar óz ónimderin tikeleı egis alqaptarynan, arzan baǵaǵa satýǵa májbúr. Sondyqtan zamanaýı qoımalar salý birinshi kezektegi mindet bolýy kerek.
Munyń jarqyn bir mysaly elimizdegi jekelegen alma óndirýshiler bola alady. Olar alma saqtaýdyń zamanaýı tehnologııalaryn jáne maýsymaralyq kezeńdegi jetkizilim tizbegin utymdy qoldana otyryp, ónimdi ishki naryqta qolaıly baǵamen satýǵa qol jetkizdi. Al ónimdi qaıta óńdeýdiń durys jolǵa qoıylýy olarǵa óndiris úshin qosymsha tıimdilik, rentabeldilik beredi. Nátıjesinde, azyq-túlik sebetindegi alma ónimderi sońǵy jyldarǵy azyq-túlik ınflıasııasyna qatysty eń joǵary tózimdilikti kórsetip otyr.
Jemis-kókónis naryǵynda sýarmaly jerler, sýarý máselelerine erekshe nazar aýdarý qajet. Elimizde sýarmaly jerler egis alqabynyń 7%-yn ǵana alyp jatyr, bul jerlerde ósimdik sharýashylyǵy ónimderiniń 40%-dan astamy óndiriledi.
Qazaqstannyń barlyq sý resýrstarynyń 40%-dan artyǵy shektes memleketterden keledi. Atalǵan elderde sońǵy jyldary ónerkásiptiń damý qarqyny joǵary jáne halqynyń sany edáýir ósken. Al sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn sý berý úshin qaıta qalpyna keltirý qarqynynyń tómendigi, sondaı-aq melıoratıvtik júıeler men gıdrotehnıkalyq qurylystardyń joǵary deńgeıdegi tozýy sııaqty ishki faktorlar sýarmaly eginshiliktiń damýyn tejeıdi. Sýdyń tapshylyǵy men qymbattaýy, sondaı-aq eskirgen sýarý júıelerine qatysty keń kólemdi shyǵyndar daqyldardyń ózindik qunyna tikeleı áser etedi. Sondyqtan búgingi tańda sýarmaly alqaptardyń tek 20%-ynda ǵana paıdalanylatyn ylǵal resýrstaryn únemdeıtin tehnologııalardy engizýdiń qoljetimdiligin arttyrý asa mańyzdy.
«Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń Agroónerkásiptik keshen jáne tamaq ónerkásibi departamenti dırektorynyń orynbasary B.Ahmetaevtyń aıtýynsha, sońǵy jyldary ishki naryqtaǵy baǵalardy turaqtandyrý jáne azyq-túlik taýarlaryna ishki suranysty qamtamasyz etý maqsatynda Qazaqstan Úkimetiniń qolǵa alyp, atqaryp jatqan sharalarynyń biri saýdada shekteý sharalaryn belgileý – taýarlardy Qazaqstannan tys jerlerge áketýge tyıym salý nemese sandyq shekteýler (kvotalar) qoıý bolyp otyr. Úkimettiń aýyl sharýashylyǵy taýarlarynyń syrtqy saýdasyndaǵy retteýshi saıasaty bıznes úshin teris saldarǵa ákep soǵýy múmkin. Máselen, kásipkerler arasynda aldyn ala jasalǵan kelisimsharttar buzylady, saqtaý qoımalarynyń jumysy toqyraıdy, ónim búlinedi, óndiris toqtaıdy. Aıta ketý kerek, keıde shekteýler boıynsha sheshimder asyǵys, tıisti esepteýler men táýekelderdi boljaýsyz qabyldanady. Buǵan shekteýler engizilip, artynsha shuǵyl túrde joıylǵan faktiler dálel bola alady. 2020 jyly pııaz, qyryqqabat, 2021 jyly sábizge qatysty osyndaı sheshimder oryn aldy.
«Qazaqstanda birqatar sebeptermen aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń óndirisi men qozǵalysyn naqtyly esepke alý áli joq ekenin moıyndaýymyz kerek. Naryqtyq saýda qatynastaryna negizsiz aralasý jáne eksportty shekteý óndirýshilerdi, suranystyń tómendeýine baılanysty, osyndaı ónimdi óndirýdi ulǵaıtýǵa ıtermeleıdi jáne saıyp kelgende, ınvestısııalardyń aýyl sharýashylyǵyna aýyp ketýine alyp keledi. Al agroónerkásip keshenin qarjylandyrýdyń tapshylyǵyn eskersek, jeke ınvestısııalar salany damytýda asa mańyzdy ról atqarady. Osyǵan baılanysty, memlekettik organdar retteýshiliktiń ornyna, yqpal etýdiń yntalandyrý sharalaryn paıdalana otyryp, ishki naryqty azyq-túlik taýarlarymen tolyqtyrý ádisterin qaıta qaraýy qajet dep sanaımyz», deıdi Baýyrjan Nurtaıuly.
Qalyń buqarany qashanda qatty alańdatatyn másele – barlyq azyq-túlik ónimderi sııaqty, jemis, kókóniske de baǵanyń turaqsyzdyǵy, qymbatshylyǵy. Burynǵydaı emes, halyqtyń ál aýqaty anaǵurlym artty. Baıaǵy, Qaltaı Muhamedjanov aǵamyzdan qalǵan, «Bir keli almaǵa bir keli aqsha surap otyr» deıtin sózdiń búginde beti ary qaraǵan. Degenmen kúndelikti qajetti azyq-túlik bolmasa, tátti, dámdi, qundy, qunarly jemis-jıdekterdi únemi satyp ala berýdi kez kelgenniń qaltasy kótere bermeıdi. Álbette, bul másele de Úkimettiń udaıy baqylaýynda, monıtorıng turaqty júrgizilip otyrady. Qazirgi ýaqytta ortasha eseppen alǵanda kartop 200-250 teńgeden, qııar, qyzanaq 420-550 teńgeden, banan – 650-850 teńgeden, alma – 500-750 teńgeden saýdalanýda. Jemis-jıdek, kókónister ishinde maýsymdyq, shıe, búldirgen, qulpynaı, qaraqat, qarajıdek, sýbtropıktik qurma, injir, alhory syndy sırek jemisterge, sondaı-aq sıtrýstyq lımon, apelsın, shabdaly, abrıkos, aıva, anar, órik, meıizdiń barlyq túrlerine baǵa qashanda joǵary. Bir qyzyǵy, bazar, sýpermarketterdi basyp jatqanyna qaramastan, atalǵan jemis-kókónisterdiń baǵasy eshqashan túsip kórgen emes. Bul olarǵa degen suranystyń, tutynýdyń joǵarylyǵyn bildirse kerek.
Jemis, kókónisterdiń baǵasyn turaqtandyrý, múmkindiginshe túsirý tıisti memlekettik mekeme-kásiporyndardyń únemi nazarynda. Aıtalyq, jyl basynda «Astana» ÁKK AQ men «Tájikagroprom» kompanııasy arasynda 1 200 tonna pııaz jetkizý boıynsha kelisim-shart jasalǵan bolatyn. Mamyr aıynda 500 tonna ónim jetkizildi, maýsym aıynda taǵy 500 tonna jáne shilde aıynda 200 tonna bolady dep kútilýde. Mine, osyndaı sharalardyń nátıjesinde pııaz – 10%, sábiz – 5%, kartop – 5%, qyryqqabat-2%-ǵa arzandaǵan.
Jaýapty mekeme kásiporyn basshylarynyń málimetteri boıynsha, óńirlerdegi jemis-jıdek baǵasy turaqty. Kásipkerlik jáne ónerkásip basqarma, bólimderi jergilikti atqarýshy organdarmen birlese otyryp bazarlar men saýda núktelerindegi halyqqa alǵashqy qajetti azyq-túlik ónimderi, jemis-jıdekter men kókónisterdiń baǵasyn udaıy baqylaýda ustap otyrady. Baǵany turaqtandyrý úshin oblys ortalyǵynda jáne aýdandarda aýyl sharýashylyq taýar óndirýshileriniń jármeńkeleri jıi uıymdastyrylady. Onda azyq-túlik ónimderi jáne jemis-jıdek pen kókónister 10-20 paıyzǵa tómen baǵamen satylady. Kóptegen óńirdegi aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri aýmaqty tutastaı kókónis jáne kartop ónimderimen qamtamasyz etýge qaýqarly ekendikterin tanytyp otyr.
Sondaı-aq kókónis, jemis-jıdek baǵalarynyń joǵarylyǵy otandastarymyzdyń óz betterinshe baý-baqsha sharýashylyǵymen shuǵyldanýyna eleýli yqpal etýde. Jalpy, elimizde jıdek pen kókónistiń barlyq túrin ósirýge, ishki, syrtqy naryqqa shyǵarýǵa múmkindik mol. Máselen, qumdy jerlerde sıtrýs daqyldary jaqsy ónim berse, qunarlanǵan sazdy topyraq júzim ósirýge qolaıly eken.
Qaısybir jyly Abaı eline saparlap barǵanymyzda, aýdan ortalyǵy Qaraýyl kentindegi Abaı mektebiniń qosalqy sharýashylyǵynda banan ósetinin estip-bilip, sonyń jaı-japsaryn suraǵanymyzda mektep dırektory Rollan Tileýhanov: «Iá, banan ósirip otyrǵanymyz ras. Bul jaqtyń tabıǵaty qatal, tropıkalyq jemis-kókónister ónim bermeıdi degen bos sóz. Shyndap shuǵyldansa, kez kelgen ósimdiktiń jemisin tatýǵa bolady. Biz bul baǵyttaǵy jumysymyzdy aldaǵy ýaqytta da jalǵastyramyz. Tek jemis aǵashtary emes, túrli gúlderdiń dánin, tuqymyn taýyp eksek pe degen oıymyz bar», dep jaýap bergen edi.
Bul taraptaǵy jumystardy jemisti etýdiń eń tıimdi joly jemis-kókónis óndiretin zamanaýı jylyjaılardy kóbeıtý qajet. Aýyldyq jerlerge baǵyttalǵan jemis-jıdek jáne kókónis sharýashylyǵy salasyn damytý strategııasy bar. Onyń aıasyndaǵy «Jylyjaı sharýashylyqtarynyń jelisin qurý jáne qoldanystaǵylaryn damytý» ınvestısııalyq baǵdarlamasy kásipkerlerdi nesıelendirýmen aınalysady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetterine qaraǵanda, sońǵy jyldary jylyjaı salý úshin sýbsıdııa turaqty túrde bólinip keledi. Demek kásipkerlerge jylyjaı salý úshin memlekettik qoldaý da, naryqtyq múmkindik te bar. Aýa raıy qolaıly Túrkistan óńiriniń kásipkerleri shaǵyn jylyjaılar sharýashylyǵyna qyzyǵýshylyq tanytyp, kókónistiń túr-túrin ósirip otyr.
Qazirgi tańda ishki naryqta qys, kóktem aılaryndaǵy kókónisterge, gúlderge suranys óte joǵary. Sol rette maýsymdyq kezeńde shetelden ákelinetin ónimderge táýeldimiz. Resmı málimetterge súıensek, qysqy maýsymda tutynatyn jemis-kókónis ónimderiniń tek shıregi ǵana ózimizde óndiriledi eken. Qalǵany syrttan tasymaldanady. Budan shyǵatyn qorytyndy, jylyjaı sharýashylyǵy – tabysty kásipkerlikpen aınalysýdyń ári otandyq naryqty qymbat ımporttan aryltýdyń eń utymdy joly.
Jalpy, elimizdegi jemis-kókónis salasyn damytýdyń ózekti máseleleri men tejeýshi faktorlardy atap aıtar bolsaq: kókónis qoımalary kóleminiń bolmaýy jáne jetkiliksizdigi, óndiristi damytýǵa jáne keńeıtýge sýbsıdııa alý máseleleri, salany jetkiliksiz qarjylandyrý, qaıta óńdeýdiń tómen úlesi, óndiristiń joǵary shyǵyndary jáne baǵa men sapa boıynsha jemis-kókónis ónimderiniń básekege qabilettiliginiń tómendigi. Sondaı-aq, maýsymaralyq kezeńde aýyl sharýashylyǵy ónimderine baǵanyń ósýi ınflıasııaǵa keri áser etedi jáne jemis-kókónisterdiń jekelegen sanattary boıynsha ımport úlesiniń ulǵaıýyna alyp keledi. Mine, osy máseleler kún tártibinen túspeı, satylap bolsyn sheshile berse, elimiz jemis-kókónis ónimderinen tapshylyq kórmeıtinine tolyq negiz bar.