О́tken jyldary elimizdiń IJО́ dınamıkasy qalpyna keltirilgennen keıin bıyl ekonomıkada naqty mánde 4-5% ósim josparlanyp otyr. Reseıdiń Analıtıkalyq kredıttik reıtıng agenttigi (AKRA) elimizde ónerkásiptik qurylymdy ártaraptandyrýdyń kezeń-kezeńimen ulǵaıýyn atap ótti.
AKRA halyqaralyq shkala boıynsha Úkimettiń uzaqmerzimdi nesıelik reıtıngin ulttyq jáne sheteldik valıýtada VVV+ deńgeıinde, qysqamerzimdi nesıelik reıtıngin ulttyq jáne sheteldik valıýtada S2 deńgeıinde rastady. Sondaı-aq uzaqmerzimdi nesıelik reıtıng boıynsha valıýtalyq boljam «turaqty». Boljam boıynsha 12-18 aılyq kókjıekte reıtıngtiń ózgermeýi yqtımaldyǵynyń úlesi joǵary.
Baǵalaýdyń oń faktorlaryna: jalpy ekonomıkalyq turaqty dınamıka, áleýetti deńgeıdegi naqty ósim, qurylymy qolaıly memlekettik qaryzdyń qalypty deńgeıi, sarabdal aqsha-nesıe saıasaty, ınstıtýsıonaldyq orta mańyzynyń kúsheıýi jatady. Sonymen birge agenttik sholýynda ekonomıkanyń kvazımemlekettik sektorynyń eleýli shartty mindettemeleri, ónerkásip sektoryn ártaraptandyrýdyń tómen deńgeıi, syrtqy saýda sheńberindegi negizgi taýar toptaryna joǵary táýeldilik, joǵary ınflıasııa teris faktorlar retinde kórsetilgen.
Respýblıkamyzdyń BBB+ deńgeıindegi táýelsiz nesıelik reıtıngine memlekettik boryshtyń tómen deńgeıi, Ulttyq qordaǵy ótimdi aktıvterdiń jáne halyqaralyq rezervterdiń jetkilikti kólemi syndy túbegeıli negizdemeler yqpal etken. Nesıelik reıtıngke qysym jasaıtyn faktorlar eksportty ártaraptandyrýdyń tómen deńgeıi, shartty mindettemelerdi iske asyrý táýekeli, sondaı-aq ekonomıkadaǵy ınflıasııanyń sozylmaly sıpaty bolyp otyr.
Byltyr kúrdelene túsken syrtqy saýdadaǵy eksporttyq shıkizat ónimderin tasymaldaý men logıstıkadaǵy táýekelder ishinara tómendeıdi. Sondaı-aq AKRA 2023-2024 jyldary elimizge ınflıasııanyń joǵarylaýy, qatań monetarlyq saıasat jáne ulttyq valıýtanyń azdap álsireýi tán bolady dep boljaıdy.
Agenttiktiń esepteýinshe, 2023-2024 jyldary memlekettik bıýdjet tapshylyǵy ótken jyldyń sońyndaǵy JIО́-niń 2,7-2,5%-yn quraıdy. Memlekettik borysh deńgeıi ótken jyldyń sońyndaǵy 22,9%-ben salystyrǵanda (eldiń monetarlyq bıliginiń boryshyn esepke almaǵanda) JIО́-niń 22,5-23,1%-yn (Ulttyq bank bereshegin esepke almaǵanda) quraýy múmkin. Agenttik baǵalaýynsha, bizdiń el úshin bul deńgeı qalypty, óıtkeni bolashaqta qarsy sıkldik bıýdjet saıasatyn qoldaný múmkindigin saqtaıdy. Eldiń Bıýdjet kodeksiniń kepildi transferttiń mólsherin aıqyndaý bóliginde jańa bıýdjettik ereje bekitilip, ol kontrsıklızmdi kúsheıtýge baǵyttalǵan. Osy erejege sáıkes kepildi transferttiń mólsheri kesý baǵasy kezinde UB-ǵa boljamdy túsimderden aspaýǵa tıis. Bul jańashyldyq fıskaldyq manevrdiń múmkindikterin keńeıtip, ekonomıkanyń yqtımal syrtqy kúızelisterge tótep berýine kómektesedi.
Ulttyq qor transferti bıýdjettiń teńgerimdiligin qamtamasyz etýde áli de mańyzdy ról atqarady. Biraq ony orta jáne uzaqmerzimdi perspektıvada bıýdjettik maqsattarǵa paıdalanýdy qysqartý kózdelgen. Aǵymdaǵy jylǵy sáýirdegi jaǵdaı boıynsha UQ aktıvteri ótken jylǵy JIО́-niń 26%-yn qurady. Sondaı-aq ol el bıýdjeti úshin senimdi «qaýipsizdik kópshigin» qamtamasyz ete otyryp, memlekettik qaryzdyń shamamen 110%-yn (UB qaryzyn eseptemegende) japty. Agenttik bıýdjet shyǵystary qurylymyndaǵy paıyzdyq tólemder úlesiniń uzaqmerzimdi ósý úrdisin atap kórsetken. Bul bıýdjettik qubylmalylyq táýekelimen birge nesıelik reıtıng boıynsha boljamǵa qysym jasaıdy. Is júzindegi keıbir táýekelder áli de kvazımemlekettik sektordyń shartty mindettemelerimen baılanysty, al sektordyń ózi belsendi jańǵyrý satysynda.
Elimizdiń syrtqy pozısııasynyń turaqtylyǵy aǵymdaǵy operasııalar shotynyń oń dınamıkasy, negizinen tikeleı ınvestısııalarmen ushtasatyn qarjy shoty boıynsha mindettemeler qurylymy, sondaı-aq halyqaralyq rezervterdiń jetkilikti kólemi esebinen qamtamasyz etiledi. 2022 jyly taýarlar ımportyn altyn-valıýta rezervterimen jabý koeffısıenti on aıǵa jýyq ýaqytqa jalǵasty. AKRA ortasha ekonomıkalyq belsendilik aıasynda aǵymdaǵy jyly ımport kóleminiń azdap ósýin, tıisinshe, ımportty eldiń altyn-valıýta rezervterimen jabý kórsetkishiniń birshama ósýin boljaıdy.
Qoǵamdyq ınstıtýttardyń álsizdigi, memlekettik bılik ınstıtýttary qyzmetiniń tómendigi jáne memlekettik basqarýdyń salystyrmaly túrde tómen sapasy bıznes-ahýalǵa teris áser etedi. Degenmen agenttiktiń atap ótýinshe, keıingi kezderi elimizdegi qoǵamdyq jáne memlekettik ınstıtýttar oń ózgeristerdi bastan keshirip jatyr. Bul rette AKRA saıası básekelestiktiń kúsheıýin, ınstıtýttardyń jańarýyn jáne 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reformalardy atap ótedi. AKRA sonymen qatar Reformalar jónindegi joǵary keńes pen Strategııalyq josparlaý jáne reformalar jónindegi agenttiktiń qurylýyn oń baǵalaıdy. О́ıtkeni bul elimizdiń memlekettik basqarý júıesin reformalaýǵa den qoıǵanyn kórsetedi.
Qańtar oqıǵasynan keıin málimdelgen reformalar sheńberinde elde ınvestısııalyq saıasattyń jańa tujyrymdamasyn engizý, halyqtyń tabysyn arttyrý baǵdarlamasyn ázirleý, kvazımemlekettik sektorǵa kózqarasty qaıta qaraý, memlekettik basqarýdyń keshendi reformasyn jáne bıýdjetaralyq qatynastardy reformalaýdy júrgizý, memlekettik kompanııalardy jekeshelendirý baǵdarlamasyn pysyqtaý, ımportty almastyrýdy kúsheıtý, taýar qaýipsizdigi máselelerin sheshý, sondaı-aq áleýmettik kodeksti qabyldaý usynyldy. Málimdelgen reformalar aıasynda oń nátıjelerge qol jetkizilip, memlekettik ınstıtýttardyń sapasyn arttyrýǵa kúsh-jiger baǵyttalyp otyr.
AKRA táýelsiz modeliniń bazalyq bóligine sáıkes elimizdiń ındıkatıvtik reıtıngi VVV deńgeıinde aıqyndalǵan. Birqatar modıfıkatorlar ındıkatıvti nesıe upaıyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Olarǵa halyqaralyq shkala boıynsha táýelsiz emıtentterge nesıelik reıtıng berý ádistemesimen anyqtalǵan ekonomıkalyq ósý áleýeti, táýelsiz qorlar, valıýta rejiminiń turaqtylyǵy, sońǵy saıası sheshimder, syrtqy qaryzdyń turaqtylyǵy sııaqty modıfıkatorlar jatady. Teris túzetý shartty mindettemeler jáne olardy iske asyrý táýekeline sáıkes jasaldy.
Joǵaryda kórsetilgen modıfıkatorlardy eskere otyryp, Qazaqstannyń ındıkatıvtik nesıelik reıtıngi joǵarylaıdy. Qorytyndy nesıelik reıtıng VVV+ deńgeıinde aıqyndalady. Qorytyndy nesıelik upaılardy túzete alatyn analıtıkalyq túzetýler men shekteýler bolmaýyna baılanysty shetel valıýtasyndaǵy uzaqmerzimdi reıtıng VVV+ deńgeıinde rastaldy.
Memlekettik basqarýdyń tıimdiligine jáne uzaqmerzimdi kezeńdegi memlekettik ınstıtýttardyń turaqtylyǵyna aıtarlyqtaı oń áser etetin saıası reformalar, memlekettik qarjynyń uzaqmerzimdi turaqtylyǵyn jáne ekonomıkalyq ósý áleýetin edáýir arttyratyn júıeli áleýmettik-ekonomıkalyq sheshimder qabyldaý oń reıtıngtik áreketke ákeleri sózsiz. Al oǵan keri jaǵdaıdyń týyndaýy bank sektoryndaǵy ahýaldyń aıtarlyqtaı jáne kúrt nasharlaýy, ekonomıkalyq belsendiliktiń aıtarlyqtaı jáne uzaqmerzimdi tómendeýi, ulttyq valıýtanyń kúrt álsireýi jáne memlekettik qaryz qunynyń ósýimen baılanysty bolýy múmkin.