Oqýshylardyń bıylǵy jazǵy demalysyn túpqaraǵandyq ustazdar taǵy da erekshe uıymdastyryp, ári demalys, ári rýhanııatqa janashyr bola aldy. Qalaı deısiz be? Jaqsylyqty jalań sózdermen baıandaǵannan góri, áriden bastap, tereńirek taldaýmen jetkizbekpiz.
Halqymyzdyń eshkimnen uıalmaıtyn tarıhy men mádenıeti, rýhanııaty, salt-dástúr, yrym-tyıymy bar. Biraq ózgelerdiń jyltyraǵyn zamanaýı sanap, óz tumamyzǵa túkirip, óz qunarymyzdan jerıtin túsiniksiz jaǵdaılardy kórýdeı-aq kórip júrmiz. Turmystyq qajettilikke baılanysty qoı qyrqyp, túıe kúzeý, júndi tazalap tútý, ıirý, shıratý, baý, basqur, alasha, syrmaq toqyp, kıiz, tekemet, taldyrma basý, túr oıyp, oıý salý, babymen shı arshyp aq nemese oraýly shıler toqý, jumyrtqadaı jutyntyp kıiz úıdi jabdyqtaý, qaqpan, quryq, bekitý, tusaý, noqta, júgen, qamshy jasaý, birneshe órim doıyr órý, ulttyq taǵamdardy daıyndaý kúni keshege deıin kúneltistiń negizgi tiregi boldy. Qalasań da, qalamasań da tirligiń osy qajettilikterge tirelgen soń óziń úshin jasaıtyn mindet edi. Búginde bizdiń naryqty jaýlaýdy maqsat etken shetelderdiń sapaly-sapasyz, arzandy-qymbat asta-tók taýarlaryn tunshyǵa tutynyp, ulttyq ónimder men buıymdardan, qazaqy qundylyqtardan aramyz alshaqtap barady. Túıe saýyp, qurt qaınatyp, quraq qurap, asaý jýasytyp, quryq salyp ósken sońǵy býynnyń jasy shamamen elýge jaqyndady. Al táýelsizdik alǵan soń ómirge kelgender qazaqy turmystyń shet jaǵasyn kórdi desek, búgingi urpaq, ásirese qala men qala mańyndaǵy aýyl balalary ulttyq jaýharlardy kınolar men kórmelerden kórip júr. Ulttyq ónerimiz, ulttyq buıymdarymyz Naýryz sekildi belgili bir merekelerdiń atrıbýttaryna aınalyp, is-sharalardyń, saıystardyń sheńberinde qoldanys aıasy tarylyp barady. Osy oraıda Túpqaraǵan aýdanyndaǵy birqatar mekteptiń bastamasy kóńil qýantady jáne bul – ulttyq qundylyqty jas urpaqqa nasıhattaýdyń sony joly! О́tken jyly oqý maýsymy aıaqtalǵan soń Túpqaraǵan aýdanynda Aqshuqyr mektep-lıseıi men Ǵ.Aıdarov atyndaǵy orta mektep jeke-jeke uıymdastyrǵan etnolagerlerge yrza bolǵan jurtshylyqtyń aq tilekterin jaýdyrǵanyn estigen edim. Túpqaraǵandyq ustazdar tarapynan jaqsy is, halyq tarapynan aqjarma tilekter bıyl da jalǵasyn tapty.
Mańǵystaý tarıhynyń Túpqaraǵan topyraǵynan tys órbıtin tusy kemshin, baba jolyna adal kıeli topyraq túlekteri, ásirese ustazdar qaýymy ult bolashaǵyna, memleket tutastyǵyna bir kirpish bolyp qalaný úshin izdenispen, jańashyldyqpen jumys istep keledi. Birte-birte tarynyń qaýyzyndaı kólemge qýsyryp, adamzatty ortaq mádenıetke toǵystyratyn jahandanýdyń ıirimine jutylyp bara jatqan sátte «ulttyq bolmysty qalaı saqtaımyz, asyl jádigerlerimizdi keleshekke qalaı tabystaımyz?» degen jan aýyrtar asa mańyzdy suraqtyń jaýabyn túpqaraǵandyq ustazdar tapty dep oılaımyn. О́tken jyly qazaqylyqtyń qaınar bulaǵyna qanyp ósken tájirıbeli ustazdar, mekteptiń isker basshylary – Aqshuqyr mektep-lıseıiniń dırektory Q.Qalıeva men Ǵ.Aıdarov atyndaǵy mektep dırektory B.Sebepbaeva bastaǵan qos ujym oqýshylar úshin etnolager uıymdastyrǵan bolatyn. Qazaqy aýylǵa aınalyp sala bergen ortaǵa balalardyń da, ata-analardyń da qyzyǵýshylyǵy óte joǵary boldy. Tipti jumyla jurt qýandy, aqparat quraldary jarysa jazyp, jańalyqty talmaı taratty. Jaqsy bastamany qoldaýshylar qatary artyp keledi. Bıyl Túpqaraǵan aýdanyndaǵy etnolagerdi uıymdastyrýshy mektepter qataryna Taýshyq aýylyndaǵy Shahta orta mektebi qosylsa, sondaı-aq Atyraý oblysy ustazdary qyzyǵýshylyq tanytqan.
Etnolager jumysy qalaı iske asyp, qalaı júrgizilip jatyr? Saıyn aýylyndaǵy Ǵ.Aıdarov atyndaǵy orta mektep aıasynda uıymdastyrylǵan «Qazyna» etnolageri jumysyna az-kem sholý jasap kórelik. Lagerge 2-7 synyp aralyǵyndaǵy az qamtylǵan otbasy balalary men úzdikter, olımpıada júldegerleri shaqyrylǵan. 7 topqa bólingen 160 bala kúndi tańǵy jattyǵýdan soń Qarajorǵa bıimen bastaıdy. Nebári on kún ishinde oqýshylardyń ár ónerdiń basyn bir shalyp, sońynda eshteńe de meńgere almaı shyǵýyn boldyrmaý úshin «Bir top – bir úıirme» baǵyty tańdalǵan, ıaǵnı oqýshy on kún boıy bir úıirmege qatysyp, ózi qyzyqqan isti nemese ónerdi tolyq úırenbese de álippesin meńgerip, tanym irgetasyn qalyptastyryp shyǵady. Er balalar úshin gıpspen, qyshpen jumys jasaýdy úıretetin «Mármar» úıirmesi, qoldanystan shyǵarylǵan parta, ústelderdi kádege jaratyp, kıimilgish, maketter jasaýǵa baýlıtyn «Eko-álem» úıirmesi, qyz balalar úshin júnnen buıymdar daıyndaýǵa úıretetin «Syrmaq», quraq qurap, shı oraýdy úıretetin «Shıquraq», monshaqpen jumys isteýdi úırenemin deýshiler úshin «Altyn oımaq», ulttyq taǵamdar daıyndaýdy úırenýshilerge «Balqaımaq» úıirmeleri, sondaı-aq ulttyq sporttyq oıyn túrlerine baýlıtyn «Alshy», qıssa-dastan jattap, bata úırenemin degen er balalarǵa «Jádiger» úıirmesi, dombyra úırenýge qyzyqqan oqýshylardy «Nazqońyr» úıirmesi on kún baýlıdy. Oqýshylardyń qyzyǵýshylyǵy sondaı birde-bir oqýshy lagerden qalmaı asa yntyzarlyqpen qatysyp keledi. О́tkizilgen árbir is-sharaǵa mán berip, úıretilgen árbir óner men isti qulyshynyspen qabyldaǵan. Oǵan dálel – on kún ishinde buryn dombyra ustap kórmegen jetkinshekterdiń aspapty tartyp úırenýi, «Bes ıne» úıirmesine qatysýshy qyzdardyń alǵashqy qolóner buıymdaryn toqyp shyǵaryp, jármeńkede satýy.
«Qazirgi kezde aýdandaǵy 11 mekteptiń 1-10 synyptarynda 8776 oqýshy bilim alady jáne 2023 jyly 73 paıyzy jazǵy saýyqtyrýmen qamtylatyn bolady. Jazǵy saýyqtyrýǵa áleýmettik toptaǵy otbasylardyń balalary birinshi kezekte qamtylady. Sonymen qatar 2017 jyldan bastalǵan «Jas sarbaz» áskerı-patrıottyq baǵytyndaǵy lagerde 8-10 synyptardyń 50-ge jýyq oqýshysy demalyp, kásibı baǵdar alatyn bolady. Jazǵy demalystardyń ekinshi baǵyty boıynsha 2820 oqýshynyń jazǵy demalystar kezindegi ýaqytyn tıimdi paıdalaný úshin eńbek, tanymdyq shyǵarmashylyq, sporttyq, týrıstik sharalarmen qamtımyz. Sondaı-aq Mańǵystaý oblystyq bilim basqarmasynyń 2023 jylǵy is-sharalar josparyna sáıkes jazǵy oqý demalysy kezinde balalardyń saýyqtyrý demalysyn jáne bos ýaqytyn tıimdi uıymdastyrý maqsatynda 10-22 shilde aralyǵynda bilim alýshylardyń maýsymdyq 3 kúndik týrıstik shatyrly lageri Fort-Shevchenko qalasynyń teńiz jaǵajaıynda ótkizildi. 4 kezeńnen turatyn lagerde 12-15 jas aralyǵyndaǵy 360 oqýshy, onyń ishinde Túpqaraǵan aýdany boıynsha 45 oqýshy demala aldy», deıdi Túpqaraǵan aýdandyq bilim bóliminiń basshysy A.О́tesbaeva.
Onyń aıtýynsha, eki jyldan beri eldi súısintip kele jatqan etnolagerler – oqýshylar ǵana emes, jalpy jurtshylyq úshin tartymdy bastama. Oqýshylardyń erekshe qyzyǵýshylyǵy men qulshynysyna, olarǵa qajetti demalysty uıymdastyra alǵanyna ustazdar qýanyshty, al men óz jumysynyń jemisin kórip marqaıǵan ustazdar úshin qýandym. Ár balanyń boıynda ulttyq tek bar, osy tekti ulttyq rýhanııatpen shólirketpeı nárlendirip otyrsa, urpaq qunarly qalyptasatyny anyq. Al ulttyq bolmysynan ajyratylǵan ult – jartykesh, urpaq – dúbára. Osy turǵydan kelgende Túpqaraǵan aýdanynda bastalǵan etnolagerler – memlekettik deńgeıde qoldap, kókjıegin keńeıtýge suranyp turǵan bastama. Buǵan deıin qalyptasqan, taptaýryn lagerlik júıege tyń jańashyldyq engizip, ulttyq bolmysty taný turyǵysynda uıymdastyrylǵan lagerlerdi babadan qalǵan muralardy keleshek urpaqqa jalǵaýdyń altyn kópiri, ıdeologııalyq jáne ádistemelik jańa nusqa deýge tolyq negiz bar. Ádette balalardy «ǵalamtorǵa shyrmaldy» dep kinálaımyz, múmkin biz olardyń jansýsaryn taýyp bere almaı júrgen bolarmyz? Qazaqy bolmysty boıyna sińirýdiń zamanaýı jolyn taba almaı júrgen joqpyz ba? Osy olqylyqtardyń ornyn etnolagerler toltyrady dep oılaımyn. Ultynyń jádigerlerinen jatyrqap júrgen jetkinshekter joq, Abaı aıtqandaı, «kórsem, bilsem, úırensem» dep qulshynyp-aq tur. Endeshe, endigi nyq qadam aǵa býyn tarapynan bolýy kerek.
Etnolagerlerdi jýrnalıstik zerdeleý nátıjesinde urpaqtyń baba muraǵa ińkárligin tanyp qýanýmen birge, «áttegen-aı» degizgen tustar da bolmaı qalmady. Ol – lager ýaqytynyń qysqalyǵy, ólkeniń birqatar tarıhı-tanymdyq oryndaryna saıahattar jasaý úshin arnaıy kólikterdiń tapshylyǵy. Munyń bári qarjylyq máselelerge tireletini belgili, «bar jaqsymyz – balalarǵa» deıtin elde balalar jetispeýshilik kórmeýi kerek. Baba ónerin meńgerip, ulttyq oıynyn oınap, dombyramen án salyp, qymyz iship shattanyp júrgen jetkinshekterdiń nebári on kúnde etnolagerdegi áserli kúnderin keler jylǵa deıin kilt úzýine týra keledi. Quzyrly oryndar, elimizdiń Bilim mınıstrligi jurttyń yqylasyna, oqýshylardyń qyzyǵýshylyǵyna ıe bolǵan etnolager bastamasyn memlekettik deńgeıde qoldap, jan-jaqty damytýǵa, taratýǵa kúsh salsa deımiz. Ult baılyǵy men urpaq tárbıesi – tek bir salanyń, ustazdardyń moınynda emes, árbir otbasynyń, ata-ananyń basty mindeti bolǵandyqtan, jaqsy istiń jalǵasyn tapqanyn kópshilik qalaıtynyn men dıdarlasqan ata-analar basa aıtýmen boldy.
Mańǵystaý oblysy