Barlyq qus túrleriniń ishinde qoqıqazdardyń alatyn orny erekshe. Olardy álemniń kóptegen bólikterinde kezdestirýge bolady. Dese de bul tańǵajaıyp qustardyń eń tanymal mekendeıtin jerleri - Ońtústik Amerıka men Afrıkadaǵy tuzdy sý kólderi men batpaqtar.
Alaıda Qazaqstanda ornalasqan Qorǵaljyn qoryǵynda tabıǵı ortada tirshilik etetin qoqıqazdardyń birneshe túrin kezdestirýge bolatynyn bári bile bermeıdi. Qazaqstannyń Ortalyq aımaǵynda ornalasqan Qorǵaljyn aýdany óziniń tańǵajaıyp ádemi janýarlar álemimen, ıaǵnı qoryǵymen tanymal. Qoryq - Qazaqstannyń ortalyǵynda ornalasqan tabıǵı obekt. Ol 1963 jyly dala aımaǵynyń biregeı bıologııalyq resýrstaryn saqtaý úshin qurylǵan. Qoryqtyń aýdany 200 myń gektardan asady. Munda jabaıy jylqylar, kemirgishterdiń birneshe túrleri, qaban, bódene jáne taǵy da basqa qustar mekendeıdi. Qustar týraly naqty aıta ketsek. Teńiz-Qorǵaljyn kóliniń keń akvatorııasy — qustyń 357 túriniń qolaıly mekendeıtin jeri, onyń ishinde: 41 túri Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen, 27 túri Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵyna engizilgen, 132 túri uıa salatyn qustar. Kóshi-qon kezeńinde qustardyń 219 túri ómir súredi, olardyń 14-i Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen.
Dala qustarynyń arasynda úırek, suńqar, passerın, kopepodtar kezdesedi. Osy qoryqta 60-tan astam tushy jáne tuzdy kólder bar. Bul mıllıondaǵan qonys aýdaratyn qustar úshin mańyzdy uıa salatyn oryndar, sebebi tuzdy kólder men batpaqtardan turatyn qoryqtyń sýly-batpaqty jerleri qustar úshin tamasha tirshilik etý ortasyn qamtamasyz etedi. Sonyń ishinde, qoqıqazdar ádette sáýir jáne mamyr aılarynda qoryqqa keledi jáne qyrkúıek nemese qazan aılaryna deıin qoryq aýmaǵynda bolady. Osy kezeńde sýly-batpaqty jerlerde qorektenetin jáne uıa salatyn myńdaǵan qyzǵylt qoqıqazdardyń erekshe kórinisine kýá bolý úshin álemniń túkpir-túkpirinen kelgen týrıster úshin demalý orynyna aınalady. Keıin olar urpaqtarymen Úndistan men Irakqa ushady. Alaıda, erte kóktemde jáne kúzde bul jerlerde aıaz jıi kezdesedi, al jylyný úshin qoqıqazdar aıaǵyn ishki bólik astyna qysady. Qoqıqazdar qorǵaý sharalaryn júrgizýge baılanysty popýlıasııany qoryqta ustaıdy. Ádette, janýarlar men qustardyń uıa salatyn jerlerin buzbaý úshin qoryq jurtshylyq úshin jabyq. Sonymen qatar olardyń mekendeıtin jerleri qorǵalyp, zańsyz ańshylyq, sý men topyraqtyń jappaı lastanýy jolǵa qoıylǵan.
Týrıster eń aldymen ásem qoqıqazdardy tamashalaýǵa barady. Gıdtiń kómeginsiz ótýge ruqsat berilmegen jáne siz qustarǵa jaqyn bara almaısyz. Biraq ornalasqan jeri boıynsha flamıngo kolonııasyn tabıǵattyń ózi qorǵaǵandaı. Jańbyr kezinde kólge aparatyn jol erozııaǵa ushyraıdy, sodan keıin keptirilgen balshyq tasqa aınalady jáne týrıster úshin tabıǵı kedergiler týdyrady. Sondyqtan týrıster ózderimen birge bınokl ustaǵan durys.
Qoryqta qoqıqazdyń úsh negizgi túri kezdesedi: qyzǵylt qoqıqaz, kishi qoqıqaz jáne qytaı qoqıqazy. Qyzǵylt qoqıqaz − qoryqtyń eń jańa turǵyny. Ol Teńiz kólinde jáne Úsharal ústirtinde uıalaıdy. Bul qustyń bıiktigi 150 sm-ge deıin jetedi jáne salmaǵy 3 kg-nan asady. Onyń jasyna jáne tutynatyn taǵamyna baılanysty reńkterin ózgertetin ashyq qyzǵylt túsi bar. Qyzǵylt qoqıqazdar balshyq pen qaýyrsynnan tósek jasap, jumyrtqa salatyn úlken ósirý kolonııalaryn quraıdy.
Kishi qoqıqaz Qulsaı kólinde, Teńiz ústirtinde mekendeıdi. Kishi qoqıqaz qyzǵylt tústige qaraǵanda mólsheri men túsi jaǵynan kishirek. Onyń bıiktigi 90 sm-ge deıin jetedi jáne salmaǵy 2 kg-ǵa deıin bolady. Onyń negizgi túsi aq jáne sur, biraq taǵamǵa baılanysty tústerdi de ózgerte alady. Qoqıqazdy kishi Teńiz kólinde ornalasqan iri kolonııalardan kórýge bolady.
Qytaı qoqıqazdary sırek kezdesedi. Ony qoryqtaǵy shaǵyn kólderi bar shalǵaı jerlerde kezdestirýge bolady. Osy tusta, óz kózimen baqylap, qytaı qoqıqazy týraly pikir aıtqan saıahatshy Sergeı Ponomarev: «Bul qustyń qalaı qorektenetinine nazar aýdaryńyz. Bastary tómen qaraı qısaıyp, baıaý qozǵalady. Aınalasynda birde-bir qamys joq. Bul sýdyń tuzdy ekenin kórsetedi, qamys jaı óspeıdi. Qoqıqaz qamysty unatpaıdy, bul qus jyrtqyshtar alystan kórinetin taza jerlerdi jaqsy kóredi. Qamysta túlki nemese qasqyr tolyǵymen tynysh jasyrynyp ketýi múmkin, al taza jerde – joq. Biraq eger alystan qoqıqazdar qaýipti kórse, olar ushyp ketedi. Olardyń qaýyrsyndary qara tústi, al jyrtqyshtyń kózinde tolqyn bar, ol baǵdaryn joǵaltady, belgili bir oljaǵa nazar aýdara almaıdy. Bul kolonııany qutqarady», deıdi.
Sergeı Ponomarev aıtqandaı qoqıqazdardyń basty qorǵaýshylary da, eń kórikti jerleriniń biri de qaýyrsyndaryndaǵy alaý tárizdes, qanyq qyzyl tús. Olardyń qaýyrsyndary sýly-batpaqty jerlerde kezdesetin usaq shaıan tárizdiler men baldyrlardan alynatyn dıetadaǵy beta-karotınniń joǵary konsentrasııasyna baılanysty qyzǵylt-qyzǵylt sary tústi. Tústerinen basqa, qoqıqazdar erekshe pishindi tumsyqtarymen tanymal, olar kir men qoqysty jutpaı usaq organızmdermen qorektenýge múmkindik beretin erekshe súzý júıesi bar. Qoqıqazdar sonymen qatar kúshti juptyq baılanystardy quraıtyn monogamdy qustarǵa jatady. Sol sebepti, keıbir adamdar úshin qyzǵylt qoqıqaz – mahabbattyń sımvoly, al basqalary úshin olar tózimdilikpen, meıirimdilikpen jáne úmitpen baılanysty. Bul týraly ańyz da bar. Bir kezderi aq qoqıqazdar adamdarmen birge turǵan. Birde qıyn jyl kelip, turǵyndar ashtyqqa ushyrady. Sonda janashyr qustar adamdardy keýdesinen julyp alǵan et kesekterimen tamaqtandyrǵan. Qan qaýyrsyndardy kúıdirip, kóp uzamaı búkil otar qyzǵylt-qyzylǵa aınalǵan. Sodan beri qoqıqazdar ádemi otty qyzǵylt kórikke ıe bolǵan.
Nelikten qoqıqazdar mahabbatty beıneleıdi?
Qoqıqaz - óte adal seriktester. Olar ózderine ómirlerinde jalǵyz ǵana jup tańdaıdy. Otbasyda ádette bir balapan bolady. Balapandarynyń alǵashqy úsh aptasynda tumsyqtary tegis keledi. Osy ýaqyt ishinde olardyń qorektenýin «qus súti» dep ataıdy. Bul arnaıy bezderden bólinetin qupııa. Sol sııaqty kógershinder, pıngvınder jáne totyqustardyń keıbir túrleri balapandaryn tamaqtandyrady. О́se kele, qoqıqazdar ózderiniń dástúrli taǵamdaryna aýysady. Ol - salın artemııasy. Bul tómengi satydaǵy shaıandardyń jelbezekaıaqtylar otrıadyna jatatyn usaq shaıan. Onyń denesiniń uzyndyǵy 0,8-1 sm. Olar qyzǵylt tústi, bul qustardyń qaýyrsyndaryna erekshe tús beredi. Sonymen qatar qoqıqazdyń tábeti óte jaqsy, ádette bir adamnyń kúnine jeıtin tamaǵynyń tórtten birin jeıdi. Tumsyq sý shańsorǵyshynyń rólin atqarady, bul qajetti taǵamdy shyǵarýǵa kómektesedi.
«Sońǵy 10 jylda aımaqtaǵy qoqıqazdar sany turaqty. Ortasha alǵanda, munda 5-ten 15 myńǵa deıin Qyzyl qanattar uıa salady», deıdi qoryqtyń bas mamany.
Qorytyndylaı kele, Qorǵaljyn aýdany myńdaǵan qyzǵylt qoqıqazdardyń tabıǵı mekendeý oryndarynda tańǵajaıyp kórinisine kýá bolǵysy keletin ornıtologtar men tabıǵat áýesqoılary úshin biregeı meken. Aýdandaǵy tabıǵatty qorǵaý áreketteri osy kórnekti qustardyń aman qalýyna kepil beredi.
Qoqıqazdar - Qorǵaljyn qoryǵynda tirshilik etetin erekshe qustar. Al bul ásem qustar Qorǵaljyn qoryǵyna álemniń túkpir-túkpirinen týrıster tartýdyń taptyrmas joly. Olardyń jarqyn tústeri adamdardyń nazaryn birden ózine aýdarady. Qoryqtaǵy qoqıqazdar popýlıasııasyn saqtaý bıoártúrlilikti qorǵaýda jáne ekojúıelerdiń tutastyǵyn erterek saqtaýda mańyzdy ról atqarady.
Gúlmıra KÝZEMBAEVA,
L.N.Gýmılev atyndaǵy
EUÝ stýdenti