Jańa ǵasyr qalasy

Degenmen 1992-1993 jyl­dary bul pikir Prezıdent Ákimshiligi­niń tıisti qurylymdary men keıbir memlekettik organdardyń tarapy­nan tereń zerdele­nip, astanany Aqmolaǵa kóshirýdiń múm­kin­dikteri talqylanyp, táýelsiz memleket astanasynyń jańa qyr­lary naqtylana tústi. Osy jumys­tardyń nátıjesinde atalǵan jos­par birinshi ret Prezıdent ja­nyndaǵy Ulttyq keńestiń 1993 jyl­ǵy 15 maýsymyndaǵy otyrysyn­da jarııa etildi. Artynsha, 1994 jyl­dyń shilde aıynda Qazaqstan Res­pýblıkasy Joǵarǵy keńesi 13-sha­qy­rylymynyń I sessııasynda el astanasyn kóshirý týraly másele resmı túrde kún tártibine shy­ǵaryldy.

Jańa astanaǵa erekshe talaptar qo­ıylǵandyǵy da anyq. Aldymen res­pýblıkanyń astanasyn ornalastyrar eń ońtaıly jerin anyqtaý mindeti turdy. Osy turǵyda elimizdiń kúlli aýmaǵy egjeı-tegjeı tekserilgeni de belgili. Aqy­rynda tańdaý Aqmolaǵa tústi. En­de­she, bul sheshimdi aıaq astynan asy­ǵys jasalǵan qadam deýge bola qoı­mas. Árıne, sol kezdiń ózinde aımaqtyq qaladan astana jasap, eskirgen, turýǵa yńǵaısyzdaý úı­ler, damymaǵan ınfraqurylym men teh­nologııalyq jaǵynan zaman ta­la­bynan qalyp qoıǵan óner­kásipti bir sátte qaıta qurý ońaıǵa soqpaıtyny túsinikti edi.

Astanany Aqmolaǵa kóshirý elde patrıottyq rýhty kóterip, ha­lyqty táýel­sizdikti qorǵap, ony ny­ǵaıtýǵa ba­ǵyttalǵan jasampazdyq jolyna túsirý úshin qajyrly eńbek etýge shaqyrý boldy. 1994 jyl­ǵy 6 shildesinde Joǵarǵy keńestiń arnaıy qaýlysy qabylda­nyp, mem­­lekettiń astanasyn Aqmola qa­la­syna kóshirý týraly másele qol­­daý tap­ty. Al 1995 jylǵy 15 qyr­­kúıekte Jo­ǵarǵy keńestiń osy qaýlysyna sáıkes «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń astanasy týraly» zańdyq kúshke ıe Prezıdenttiń Jar­lyǵy shyqty. Aqmola qalasy­na joǵarǵy jáne ortalyq memleket­tik organdardy qaıta ornalastyrý jumy­syn uıymdastyrý úshin memlekettik komıssııa qurylyp, ortalyq memlekettik organdardyń tizimi jasaqtaldy. 1996 jyldyń qarashasynan bastap Aqmolaǵa mınıstrlikter qonys aýdara bastady. 1997 jyldyń qarasha-jel­toqsan aılarynda qonys aýdarýshy memlekettik qyzmetshilerdiń aldyńǵy toby jáne birinshi legi Aqmolaǵa kelip jetti. Mem­lekettik organdardy kóshirý kezinde bilik­ti, reformalaýǵa beıimi bar jas ma­mandarǵa, ásirese qazaq kadr­lary­nyń qajet­tiligine kóńil bó­lindi. Jańa astana­ǵa mem­lekettik bı­lik nyshandarynyń eta­londa­ry jet­kizilip, memlekettik basqarý organdarynyń iske kirisýiniń ózi keshegi oblys ortalyǵynyń tur­ǵyn­daryna zor jaýapkershilik júk­tedi. Sóıtip, 1997 jyl­dyń 10 jeltoqsanynan Aqmola qalasy Qazaq eliniń jańa astanasyna aınaldy. Osy kúnnen bastap halyqtyń taǵdyry úshin ómirlik mańyzy bar she­shimder qabyldana bastady.

Astananyń geografııalyq orta­lyqta yńǵaıly ornalasýy mem­le­kettik basqa­rý júıesin ońtaı­landyrýǵa múmkin­dik týǵyzyp, or­­talyq bıliktiń aımaqtyq prob­­lemalarǵa jaqyndaı túsýi eldiń ishki problemalaryn memlekettiń geosaıası múddesi turǵysynan sheshýge múmkindik ashyp berdi. Táýelsizdikke qol jetkizgen jyldar ishinde eldiń ál-aýqaty ósip, halyqtyń rýhanı-mádenı turǵyda damýymen qatar Astana qazaqtyń maqtanyshy bolyp, aımaqtardaǵy basqa qalalarymyz boı túzeıtin jasampazdyqtyń úlgisine aınal­dy. Sonymen birge Qazaqstannyń astanasyn kóshirýdi eshkim bir kúndik is dep qaraǵan emes. О́ıtkeni ol jos­par­ly túrde júrgiziletin kúrdeli jáne jaýapty úderis edi. Aıta ketý kerek, sol kezdegi oblystyń or­ta­lyǵy bolǵan aımaqtyq qalanyń astanalyq mártebesin qysqa merzimde qalyptastyryp, kelbetin ózgertýdiń ózi ońaı sharýa bolmady. Alda astanalyq ınfraqurylym­dy jasaqtaý jáne ony túbegeıli qaıta qurý mindeti turdy. Almaty­dan qonys aýdaryp kelgen memleket­tik organdarǵa laıyqtap jańa ǵı­marattar salý, turǵyn úı qoryn kóbeıtý qajet edi. Sondyqtan salynyp jatqan obektilerdegi jumystyń barysy, Aqmolany sýmen, elektr qýa­tymen jáne ta­ǵy basqa qajetti nárse­lermen qam­­tamasyz etý máselesi únemi ba­qy­laýda boldy. Osydan bolar az ýaqytta kóp jumys atqaryldy, jalpy qury­lystyń barlyǵy qys­qa merzimde bitti. Qurylystyń qar­qyndy damýy búkil el ekono­mıkasynyń órisin keńeıtip, jańa elorda iri tranzıt túıinine aınala bastady.

Osy úlken iste arnaıy qurylǵan komıssııanyń atqarǵan jumysy jemisti bolǵandyǵyn atap ótken de jón. Ol Qazaqstannyń jańa astanasynyń qalyp­tasýyna zor úles qosty. Jóni­men uıym­dastyrylǵan jumystyń nátıje­sinde ol túrli qurylym, mınıstrlik pen vedomstvolardyń jumystaryn jedel túrde úılestire bildi, tez arada sheshýdi talap etetin mindetterdi der kezinde iske asyryp otyrdy. Tipti Almaty qalasyn­da or­na­lasqan shetelderdiń dıplo­matııa­lyq ókildikterin kóshirý de eskerýsiz qalmady. Olaı bolsa, Qazaqstannyń jańa elorda­synyń – qazirgi Astananyń negizi dál sol kezderi qalandy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Júıeli jumys aryly astanany kóshirý barysynda týyndaǵan kóp problema eńserildi. Qysqa merzimde, bas-aıaǵy 4-5 jyldyń ishinde, el astanasyn Almatydan Aqmolaǵa kóshirý ıdeıasy iske asyrylyp, Astana Qazaqstan­nyń erkindigi men egemendiginiń, onyń jań­ǵyrýynyń sımvolyna aınaldy. Mıl­lıonnan astam turǵyny bar bas qala búkil eldiń qatysýymen salyndy, onyń iri ınnovasııalyq joba retinde iske asyrylyp, órkendeýine res­pýblıkanyń árbir azamaty atsalysyp, óz úlesin qosty.

Sonymen birge Astana iri óńir­lik ortalyqqa, otandyq qurylys ındýs­trııasynyń damýyna qýatty serpin berdi. Avtojoldar, tutas alǵanda kólik salasy damytýshy áleýetke ıe boldy, Astanany kóshirý óndirgish kúshterdiń syńar­jaq ornalastyrylýyn joıyp, oblystar arasyndaǵy baılanystar kúsheı­di. Innovasııa, ǵylym, tehnologııalar, óńdeýshi aýyl ındýstrııasynyń júıesi odan ári keńeıip, jańa jumys oryndary ashylyp, eńbek resýrstaryn tıimdi paıdalaný, búkil eldiń eko­nomıkalyq belsendiligin arttyrýǵa septigin tıgizdi. Astana elimizdiń barlyq óńiri úshin ónegege bolyp, olar jańa astanaǵa qarap ózderin jańǵyrtýǵa kiristi. Elorda el­diń ekonomıkasynyń damýyna da mýl­tıplıkasııalyq áser etip, jańǵyrtý oblys ortalyqtaryn ǵana emes, qalalar men aýdandardy da qamtydy.

Bul jańa astananyń res­pýb­lıka­­myzdyń qoǵamdyq-saıası ómi­­ri­niń naq­ty faktoryna aına­lýyna ba­ǵyt­­tal­ǵan sharalar edi. Osylaısha, Asta­na­ny salý is jú­zinde jańa memleket qurý­men qatar júrdi. Ol memlekettilikti ornatý úde­ri­sin tereń­detip, táýelsizdigimizdiń qýat­­ty fak­toryna aınaldy. Onyń azamat­tary­myzdyń otanshyldyq rýhyn asqaq­tatý­daǵy mańyzy da orasan. Jańa astana memlekettik qyzmetkerlerdiń urpaǵyn almastyryp, onyń jańa tol­qynyn óńirlerden tartýǵa múmkindik ber­di. Uzaq­merzimdi strategııalyq jos­parlar da osynda iske asyryla bastady. О́zgeriske daıyn turatyn, óz ómirin basqa arnaǵa buryp jiberýden qoryqpaıtyn osyndaı adamdar óz bolashaqtaryn ózderi jasaı bastady. Astanany aýystyrý bızneske mol múmkindik ashty, adam resýrs­taryn damytýǵa ońdy jaǵdaı týdyrdy.

Astana ómir súrýge, jumys isteýge barǵan saıyn qolaıly qalaǵa aınalyp keledi: damyǵan ınfraqurylymy bar, qyzmet oryndarynyń kóptigi jaǵynan ǵana emes, mádenı demalys turǵysynan da ártúrli múmkindikke ıe qalaǵa aınaldy. Astanalyq teatrlar, kıno­teatrlar, konsert zaldary, meıramha­nalar, saýda jáne oıyn-saýyq orta­lyqtary, sport alańdary san alýan ta­lap-tilekterdi qanaǵattandyra alady. Bas qalada mádenıet pen ónerdi, ǵy­lym men bilimdi damytýǵa jaǵdaı ja­salǵan. Osy tusta elordany má­denı-rýhanı, bilim men ǵylymnyń orta­lyǵyna aınaldyrý máselesi áý bastan-aq kún tártibindegi ózekti máselelerdiń qatarynda bolǵandyǵyn aıta ketken abzal. Astanany kóshirmes buryn-aq teatr men fılarmonııalardy ınstı­týt pen konservatorııalardyń talant­ty túlekterimen tolyqtyrýdyń mańyz­dylyǵyna da erekshe nazar aýdaryldy. Astananyń medısınalyq klasteri men sport keshenderiniń mazmuny men keskin-kelbeti de erekshe.

Astana arhıtektýralyq qala qury­lysynyń damýyna da eleýli yqpal jasady. Ol jańashyl sáýlettik jáne land­shaftyq estetıkanyń ónegesine aınaldy. Boı kóterip jatqan ár ǵıma­rat, monýment pen eskertkishterdiń, máde­nıet, din, sport, medısına jáne bilim berý, saýda, oıyn-saýyq keshen­deriniń árqaısysy­nyń ózindik orny bar. Astanada zamanaýı qalalyq sáýletshilik-turmystyq mádenıettiń negizi qalyptasty. Bas qalany salý barysynda ekologııalyq máse­lelerdi sheshýde osy zamanǵy kóz­qaras úlgisi qalyptasqany da shyndyq. Astananyń ásem saıabaqtary – qalanyń ári kórki, ári tynysy. Qalany jalpy aýmaǵy 60 myń gektar bolatyn qalyń «jasyl beldeý» qorshap-qorǵap tur. Qazir qala tóńiregindegi agro sheńberdi damytýǵa tolyq múmkindik bar.

Osynyń barlyǵy Astananyń ha­lyq­aralyq mańyzyn ósirip, elimiz týraly túsinikti ózgertti. Sondyqtan Astana­nyń 25 jyldyǵyn atap ótý barysynda onyń otandastarymyzdyń, ásirese jastar­dyń sanasynda táýelsiz Qazaqstannyń ákimshilik, áleýmettik-ekonomıkalyq, saıa­sı jáne jańa máde­nı-týrıstik ortalyǵy retindegi as­tanasynyń jasampazdyq róli týraly túsinikti bekitýdiń mańyzy artýda. Elorda Qazaqstannyń órkendep da­mýynyń aıǵaǵy retinde syrtqy saıası salada da jahandyq bastamalardyń ortalyǵyna aınalyp, ártúrli bedeldi halyq­aralyq jıyndardy ótkizýdiń alańyna aınaldy. Osy kúnderi Astana – shyn mánindegi mańyzdy máselelerdiń túıtkilderi sheshiletin álemdegi asa iri saıası, mádenı, rýhanı ortalyqtyń biri. Munda beıbitshilik pen kelisim toǵysyp, beıbit kelissózder júrgizilýde. Elorda kóptegen jańa ıdeıa, kózqaras pen naq­ty baǵdarlamalardyń generatory bola bildi. Osynyń aıqyn dáleli retinde eldiń bas qalasyn mádenıetter men álemdik dinder dıaloginiń astanasy deńgeıine kótergendigin aıtsa da jetkilikti shyǵar.

Japsarbaı QÝANYShEV,

Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, saıası ǵylymdar doktory