Qazir kanıkýl bolǵan soń, kóshe kezip, oıynshyq, gúl, túrli táttilerdi satýmen aınalysqan, odan qaldy meıramhana, qurylysta jumys istep júrgen jasóspirimderdi jıi kezdestirýge bolady. Árıne, balany jastaıynan eńbekke baýlyǵan durys. Biraq olardyń quqyqtary qanshalyqty saqtalyp jatyr? Bizdi osy saýal tolǵandyrdy. О́ıtkeni Halyqaralyq Eńbek uıymynyń deregine súıensek, álemde 160 mıllıonnan asa jetkinshek bilim alyp, asyr salyp oınaýdyń ornyna jastaıynan jumysqa jegilgen.
Elordanyń Aqmeshit kóshesimen úıge qaraı bettegen edik. Saǵat túngi 12-ge taıaǵan shaq. Aldymnan bir qushaq gúl ustaǵan 13-15 jas shamasyndaǵy bala shyǵa qaldy: «Myna raýshandardy anańyzǵa aparyńyz. Nebári 5000 teńge» dep qolyndaǵysyn usyndy. Rahmetimdi aıtyp, óte berdim. Ertesine dál osy ýaqyt shamasynda jańaǵy bala táttilerimen qarsy aldy. Dúken sórelerindegi baǵadan áldeqaıda qymbat. Bul joly kóńilin qımaı, aqysyn tólep, bireýin satyp aldym. Keıin áńgimege tarttym. Esimi Álı. Bıyl 6-synypty bitiripti. Úıinde tórteý eken. Anasy aýrýhanada. Ákesi osy mańdaǵy sýpermarkette kúzetshi bolyp jumys isteıdi. Baýyrlarynyń uıyqtaǵan ýaqytynda dalaǵa shyǵyp, saýda jasaıtyn kórinedi.
– Synyptastarymnyń kóbi osylaı aqsha taýyp júr. Bir dosym jaǵalaýda sý satady. Kúnine 2-5 myń teńge arasynda alady. Mende qyzyǵyp, ákemnen ruqsat suradym. Osy mańda ǵana júremin. Ákem syrtymnan qarap otyrady. Tapqanymdy anashymnyń dári-dármegine jumsaımyz. Qalǵanyna kerek zatymdy alamyn. Úıdegilerge qolymnan kelgenshe kómektesip júrmin, – dedi 12 jastaǵy bala.
Saraıshyq kóshesinde jemis-jıdek, kókónis satatyn dúńgirshek kóp. Onda da saýda-sattyqta ata-analaryna kómektesip, balalary zyr júgirip júr. Sonyń birinde satýshy bolyp júrgen Ásııa esimdi kelinshek «balanyń eńbekke jastaıynan aralasqany durys» degen pikirde.
– Tańǵy saǵat 8-de turyp, Qosshydan osynda kelemiz. Ishti jınaqtap, kún saıyn jemis-jıdekti, kókónisterdi jetkizýshilerden qabyldap alamyz. Olardy ornalastyryp, saǵat 10-darda satyp alýshylardy kútemiz. Klıentter kóbinese keshke taman bolady. Balam ekeýmiz birge bárine qyzmet kórsetemiz. Jalǵyzbasty anamyn. Qulynym ózi qolǵabys bolamyn degen soń, kelistim. Ári ol aqshanyń qalaı kelip jatqanyn kóredi. О́zi de shymyr bolyp ósedi. 10-jasta ǵoı. Qazir balanyń bári telefonǵa qumar ǵoı. Internetten anany-mynany aqtaryp, oıyn oınaýmen jazdyq demalysyn ótkizip jatyr. Bir kitap oqymaıdy. Men mundaıǵa múldem qarsymyn. Sondyqtan janymnan qaldyrmaı, ertip júrmin. Olar mańdaı terimen tabys tapqanda ǵana, jumys isteýdiń ne ekenin túsinedi jáne aqshanyń qunyn biledi. О́zi aqsha tapqan bala ata-anasyn qymbat zatty satyp alýǵa májbúrlemeıdi. Kez kelgen nársede jaýapkershilikti sezinetin bolady, – dedi satýshy.
Ásııanyń bul ustanymyn qoldaıtyn ózge de ata-analar barshylyq. «Adal As» óndiristik kompanııasynyń negizin qalaýshy, kásipker Ermek Mezibaev balalarǵa ıntellektýaldy eńbek nemese aǵzaǵa belgili bir deńgeıde kúsh túsirmeıtin jumys isteýge bolady degen túsinikte.
– Qazir balalar erte bastan eńbekke aralasady. Jalpy, úlkender balany dúnıege ákelgennen keıin tárbıeleýge, qajet dúnıesin sheship berýge ata-ana retinde jaýapty. Degenmen jumys isteý nemese istemeý degen sheshimdi balanyń ózi qabyldaǵany durys. Men ózim uldardyń erte bastan jumys isteýine qarsy emespin. О́ıtkeni bala jas kúninen úırengeni durys. Úırenemin dep turǵan balaǵa kómektesip jibergen jón. Eńbekke erte aralasý qorshaǵan ortany, adamdardy, qoǵamdy jastaı tanyp-bilýge septigin tıgizetini anyq. Tanym demekshi, jaqynda avstrııalyq fılosof Vıktor Shaýbergerdiń kitabyn oqydym. Ol ormanshynyń balasy bolǵan. Kishkene kúninen tabıǵatpen etene ósken. Ár qubylysqa kóz tigip, tylsym syr izdeýge ádettengen. Ákesi ormanshy bolǵasyn, sharýashylyqtaǵy jumysqa da erte bastan aralasypty. Ákesi balasyn ormanshy bolady dep oılaǵan eken, Vıktor odan asyp túsip naǵyz natýralıst jazýshy, tabıǵattyń tilin biletin ǵalym, oıshyl, ónertapqysh bolyp shyqqan. Keıin ózi «Eger men ormanshynyń jumysyna bala kezden kirispesem, mundaı jetistikke jetpeıtin edim...» dep jazǵan eken. Bul, árıne, mysal. Iаǵnı balany erte bastan eńbekke jumyldyrý oı-sanasynyń, tanymynyń qalyptasýyna yqpal etedi. Degenmen muny ata-ana retteýge tıis. Jáne balany eńbekke úıretý men aqsha tabýǵa jumsaý eki túrli nárse. Bul jerde taǵy da balanyń sheshimimen sanasý kerek, – dedi ol.
Iá, mundaı jaǵdaıda ata-ana balamen aqyldasýy kerek. Alaıda erkinen tys bolmaǵanymen, amalsyzdan jeń túrgen kámeletke tolmaǵandardy qaıtpekpiz? Meıramhana men toıhanalarda daıashy bolyp, kúndi tańǵa soǵyp jegilip jumys istep júrgenderdiń quqyǵy qalaı qorǵalady?
– Kámeletke tolmaǵandarǵa oqýdan bos ýaqytynda eńbek sharty jasalǵan jaǵdaıda densaýlyqqa zııan keltirmeıtin jáne oqý prosesin buzbaıtyn jumystardy oryndaýǵa ruqsat etiledi. Qujat 14 jasqa tolǵan kámeletke tolmaǵan adammen, sondaı-aq ata-anasymen, qorǵanshysymen, qamqorshysymen nemese asyrap alýshysymen jasalady. Sondaı-aq túngi ýaqytta (22.00-den 06.00-ge deıin), sonymen qatar aýyr jumys isteýge, eńbek jaǵdaılary zııandy jáne (nemese) qaýipti jumystardy atqarýǵa, tolyq materıaldyq jaýapkershilikti júkteýge, vahtalyq ádispen jáne qyzmet ýaqytynan tys merzimde jumys isteýge tyıym salynady. 18 jasqa tolmaǵan qyzmetkerler úshin qysqartylǵan jumys ýaqyty belgilenedi: 14 jastan 16 jasqa deıin – aptasyna 24 saǵattan, 16 jastan 18 jasqa deıin – 36 saǵattan aspaıdy. Kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryn: eńbek ınspeksııasy, prokýratýra, bilim bólimi qorǵaıdy. Bul jumys berýshilerge tıimdi bolmaýy múmkin. Biraq jumys berýshi qaýipsizdik erejelerin saqtaýǵa, kámeletke tolmaǵandarǵa eńbek jaǵdaıyn jasaýǵa, merzimderdi buzbaýǵa jáne eńbek shartyn jasasýǵa mindetti. Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek zańnamasyn buzǵany, onyń ishinde balalar eńbegin paıdalanǵany úshin jumys berýshiler ákimshilik jaýapkershilikke tartylady. Degenmen jaz mezgilinde balalardyń jumys isteıtinin jıi kóremiz. Beıresmı túrde – eń tómengi jalaqy úshin, óıtkeni jumys berýshige jumys kúniniń tolyq qunyn tóleý tıimsiz. Ádette, bala eńbegi eresekterge qaraǵanda áldeqaıda arzan. Ekinshi jaǵynan, jasóspirim ashýlanbaıdy, óıtkeni bul qarajat oǵan jetkilikti. Osydan on jyl buryn «150» senim telefonyna balalar eńbegin paıdalanýǵa qatysty ótinishter kelip túsken. Búginge deıin bizge ondaı qońyraýlar túsken joq. Adamdar barlyq qajetti aqparatpen qamtamasyz etiletin Eńbekti baqylaý bóliminen keńes suraı bastady, – dedi Prezıdent janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa múshesi Zúlfııa Baısaqova.
Al psıholog Gúlmıra Bópetaevanyń aıtýynsha, árkimniń balalyq shaǵy qyzyqty ótýi kerek, balany erte bastan eńbekke jegýge bolmaıdy. Bala bilim alýǵa tıis, al eńbekke erte aralasý onyń psıhıkasyn búldiredi dep otyr.
– Bala erte bastan aqshaǵa qunyǵady da, barlyq sharýany tek aqsha úshin isteıtin bolady. Jaqsy isteri úshin balany aqsha berip yntalandyrýǵa múlde bolmaıdy, munyń saldary aýyr bolady, – dedi maman.
Jalpy, dúnıejúzinde ár onynshy jasóspirim eńbekke aralasýǵa májbúr. Halyqaralyq Eńbek uıymynyń bas dırektory Jılber Ýngbo sońǵy 20 jylda alǵash ret balalar eńbegin paıdalanýdyń artýy baıqalǵanyn málimdedi. «Bala eńbegi kóbinese ata-anasynyń nasharlyǵy nemese qamqorlyǵyn kórmeı otyr deýmen túsindiriledi. Kerisinshe, bul – áleýmettik ádiletsizdikten týyndap otyr. Balalar eńbegin sheshýdiń eń tıimdi joly – otbasyn qamtamasyz etý úshin eresekterge laıyqty jumys oryndary qajet. Buǵan qosa balalardy áleýmettik qorǵaýdy kúsheıtý kerek», – dedi ol.