Jetisý jerinde tarıhı qalashyqtar men qasıetti jerler jeterlik. Tunyǵyna boılasańyz, topyraq til qatatyndaı. Áıtse de sondaı qum basqan aıaýly mekender men qaraýsyz qalǵan qasıetti nysandardyń izdeýshisi kórinbeıdi. Jergilikti atqarýshy bılik te oǵan múddeli emes sekildi, jeke tulǵalar da jany ashymaıtyndaı. Al úńilgenderdi elep-eskerip jatqan jan joq. Tipti zertteıtin bilikti mamandardyń jumysy birizge túspegen.
О́lketanýshylardy pikiri mańyzdy
Sońǵy kezde Jetisý ólkesi men týrızm salasy egiz uǵymǵa aınaldy. Biz buǵan deıin osy máselege baılanysty aıtqan Memleket basshysynyń sózin mysalǵa alǵanbyz. Asan qaıǵy babamyz jer jannatyna balaǵan atamekenge Prezıdenttiń de erekshe nazary aýyp otyr. Endi óńirdegi týrızm salasyn ilgeriletý úshin ne isteý qajet? Árıne, onyń joly san taraý. Bir jylda ne on jylda Shveısarııaǵa aınaldyrý múmkin emes. Sondyqtan bar resýrstardy paıdalanǵan abzal. Ol nemene deseńiz? Jurt zııarat etip, táý etýge jıi baratyn nysandar. Iаkı, ata-babamyz amanattap bergen, tabıǵat-ananyń ózi aıalap jetkizgen mádenı eskertkishter men tańǵajaıyp jerlerdi ekonomıkanyń bir tiregine aınaldyrýymyz qajet.
Qarańyz, osydan týra alty jyl buryn «Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń geografııasy» jobasy qolǵa alynǵan. Soǵan oraı, Almaty oblysy boıynsha (ol tusta Jetisý oblysy quramynda edi) komıssııa qurylyp, iske kirisken. Sol komıssııanyń top jetekshisi ólketanýshy-jýrnalıst Qajet Andas biraz tarıhı oryndarǵa jurt nazaryn aýdaryp, óńirdiń rýhanı ómirine eleýli úles qosqan edi.
«Biz Jetisý topyraǵynda tirkeýge alynbaǵan 500 nysandy anyqtap, onyń 57-sin Qazaqstannyń jalpyulttyq jáne óńirlik qasıetti nysandar tizimine engizdik. Atap aıtsaq, aqyn Sara Tastanbekqyzynyń kesenesi men mýzeıi, áıeli Fatıma Ǵabıtovanyń úıi, Asaýsaı orta ǵasyrlyq qalashyǵy, «Qapal meshiti» sáýlet ǵımaraty, Qoılyq qalashyǵy, Qapal batyr kesenesi, Orbulaq shaıqasy bolǵan shatqal, Tamshybulaq, Altynemeldegi Shoqan Ýálıhanov memorıaldy kesheni men zıraty, Jarkent meshiti, Malaısary Toqtauly jerlengen jer Qazaqstannyń jalpyulttyq qasıetti nysandar tizimine, Qora shatqaly, Tuzdykól (Raı kóli), Shyńǵyshannyń turaǵy, Eshkiólmes petroglıfteri, «Besshatyr» qorǵany, Áýlıe aǵash, Naızatapqan bulaǵy, Úıgentas jaılaýy, Tezek tóre qonysy, «Mamanııa» mektebi, Kóten táýip, Quljabaıuly Taısary, Úlpildek Daraboz ana, Qarynbaı áýlıe, Baıtýlaq batyr, Soltanbaı batyr, Eskeldi bı, Balpyq bı, Jolbarys batyr, Aıtý bı, Myqtybek batyr, Smaǵul qajy, Táneke batyr, Jálmende bı Baıshyǵanuly, Esim tóre, Qoǵyl áýlıe, Sók tóre, Alash zııalysy Bazarbaı Mámetov, Sámen batyr, Baıǵotanuly Kóten táýip, Baıanbaı batyr kesenesi, aqyn Baqtybaı Jolbarysuly beıiti, Alash zııalysy Barlybek Syrttanov jatqan jer, Aıǵaıqum jergilikti mańyzy bar qasıetti nysandar tizimine engizilgen edi. Bulardyń bári qazirgi Jetisý oblysyna tıesili qundylyqtar», deıdi Qajet Andas.
Onyń aıtýynsha, byltyr ǵana óńirlik ólketanýshylar Qapal mańyndaǵy «Qyzyljar shaıqasy: Júz oba jáne Qyz beıiti» tarıhı kesheniniń ornyn anyqtaǵan. Bul úsh ǵasyr buryn qazaqtyń basyn qosqan tarıhı keshenge balanady. Soǵan oraı aýqymdy jumys istelýde.
Mine, ólketanýshy tústep kórsetken qasıetti jerlerdi óńir týrızminiń bir tetigi retinde qaraýǵa bolady. Sebebi, baǵzy tarıhty baýyryna basyp jatyr. Bajaılap qarasańyz bul úderis týrızmmen jan baqqan memleketterdiń basty quraly sanalady. Al bizde she? О́kinishke qaraı, osyndaı mádenı muralarymyzdy óz ıgiligimizge paıdalana almaı otyrmyz.
Tizimde joq tarıhı nysandar
Árıne, keńes ıdeologııasy qanatymyzdy keń jaıýǵa múmkindik bermedi. Týǵan jerimizdiń tarıhy men qasıetin túsindirmek túgili, en dalada emin-erkin ómir súrýge de múmkindik bermedi. Alapat asharshylyq, Alash zııalylarynyń oqqa baılanýy, ultty joıýǵa baǵyttalǵan saıası sheshimder túptamyrymyzdan ajyrap qalýǵa ákeldi. Áıtse de ýaqyt jańaryp, eńsemizdi tiktep, eldigimizdi bútindedik emes pe? Endi ne turys? Álem tarıhyn ashsańyz, ata-babasynyń jerinen alysqa uzamaǵan, ony altyn besik sanaǵan eldiń biri – qazaq halqy. Endeshe, nege sol taǵlymdy tarıhymyzdy, eren erligimizdi, qasıetti jerimizdi qaıta jańǵyrtpasqa?
Ol úshin memleket ólkentanýshylardy ózekten teppeı, óreli zertteýlerge jol ashýy kerek. О́lketanýshy en dalany erkin kezip, tipti ıyǵyna myltyǵyn asyp, bilegine qarmaǵyn ilip, baıaǵynyń aqsaqaldarynsha atqa qonyp, jer-jerdi aralaýy qajet. Olar sonda ǵana derekterdiń shynaıy betin ashyp, dalanyń oıy men qyryn elge árip tanytqandaı tanytady. Onyń tarıhshy men arheologtan aıyrmashylyǵy da osy.
«Elimizde «Qazaqstannyń qasıetti jerleri» baǵdarlamasy bastalyp, buryn eskerilmeı kelgen qundylyqtarymyz jaryqqa shyǵyp, týrıster tartyla bastap edi, sol jerdi ıeleri menshikteýge kirisipti. Jekemenshikke ótip, kóne qorymdardyń ústine úı salyp, kóne qalanyń orny egistikke aınalyp ketken mysaldar da bar. Bul – nonsens. Ulttyń qasıeti dep tanylǵan nysandar memleket menshigine ótip, qatań qorǵaýǵa alynýy shart. Mine, sonda ǵana isimiz ilgerileıdi. Qazir atamekenimizdi ulyqtap, eskertkishterdi ardaqtaý týraly usynystar kóp. Biraq izgi nıettilerdiń kóbiniń qoly qysqa. Bul iske memleket aralaspaı, jumys ónbeıdi», deıdi Q.Andas.
Bardy baǵalaýdyń ózektiligi
Jasyratyny joq, o sheti men bu sheti ushqan qustyń qanatyn taldyratyn ulan-baıtaq dalamyz tabıǵı hám rýhanı qundylyqtarǵa baı. Máselen, BUU-da «Eldi asharshylyqtan qorǵaý» degen tizimge Jetisýda ósetin 25 ósimdik engizilgen. Sol ósimdikterdi saqtaý maqsatynda 2010 jyly «Jońǵar Alataýy» memlekettik ulttyq tabıǵı parki erekshe qorǵalatyn aýmaq retinde quryldy. Atalǵan saıabaq jumysyn bastamas buryn «Taýlardyń jabaıy almasynan HHI ǵasyrdyń baý-baqtaryna deıin» degen taqyryppen «Jońǵar Alataýynyń» quramyna enetin taýlardyń bútin kartasy syzyldy. Endi qarańyzshy, sol kartada burynǵy 37 genetıkalyq rezervattyń 11-i ǵana beınelengen. Qalǵany esepte joq.
Al álemde otyz myńnan astam alma sorty bar dep eseptesek, Eýropa men Azııadan bastap, tipti Afrıka men Amerıkany qosa alǵanda almanyń túp atasy Sıverstiń shejiresin Jetisýdan taratady. Qazir «Jońǵar Alataýy» memlekettik ulttyq parkiniń aýmaǵynda gúldep tur. Ǵalymdar bul jemisti dınozavr dáýirimen baılanystyrady. Al osyndaı ǵajaıyp tunǵan mekenderimizdi tek aıalap qana otyrmyz. Nege týrıstik nysandarǵa aınaldyrmasqa?
Biz nege mundaı saýal qoıyp otyrmyz. Qarańyz, japon halqy Sakýra aǵashyna sımvoldyq mán berip, kıe tutady. Tipti ol gúldegen shaqty eń ǵajaıyp álet sanap, týrısterge qushaq ashady. Sonda jylyna 10 mıllıon qonaq keledi eken. Al sol aǵashtyń atategi bizdiń Sıvers jemisinen 20 saty tómen tur. Másele, bizdiń nemquraılylyǵymyzda bolyp otyr. Qudaı bergen qundylyqtardyń qadirine boılaı almaı otyrmyz. Al syrttan kelgen qonaq jáı kelmeıdi, qazyna qazanyna qarjy quıady, eldi jarnamalaıdy. Irgede turǵan Sarqanǵa barmaımyz. Byltyr birinshi ret «Sıvers almasynyń gúldeýi» festıvali ótti. Onyń ózi joǵary deńgeıde ótkenimen, nasıhaty kemshin boldy.
«Týrızm taqyrybynda mynadaı bir ózekti másele bar. Ol – kádesyı. Bizdiń elde bul úrdis áli damymaı tur. Shetelge saıahattaǵanda týrıstik memleketter ulttyq buıymdarymen elitip áketedi. Al bizde bazar kezip júrgeniń. Tapqanyńnyń ózi Qytaıdan shyqqan zattar. Syrttan kelgen qonaqqa syılyq tappaı ábigerge túsesiń. Bazar bitkendi kórshi elderdiń sheberleri jasaǵan buıymdar jaýlap alǵan. Kelgen týrıst estelik retinde alǵysy keledi. Bul da oılanatyn másele. Jetisýdyń bir ózinde betkeustar qundylyqtar jetip jatyr ǵoı. Qaısibirin aıtasyń», deıdi belgili jýrnalıst Jumahmet Jaılaýbaev.
Atalǵan máselege úńilip qarasaq, taǵy da qatelik ózimizde eken. Máselen qyrǵyz elinde 13 myńǵa jýyq, ózbek aǵaıyndar da 30 myńǵa taıaý qolóner sheberi bar eken. Bul tirkelgeni hám memleket qoldap otyrǵany ǵana. Al bizde myńnan astam qolóner sheberi bar. Onyń ózine memleket járdemdesip otyrǵany shamaly. Eger Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aıtqandaı, Jetisýda týrızm salasyn damytýdy kózdesek, aldymen qolóner sheberlerin qoldaýdy umytpaýymyz qajet.
Biz bekerge Jetisýdy mysalǵa alyp otyrǵanymyz joq. Sebebi, joǵaryda aıtqandaı munda eleýli eskertkishter men kıeli jerler júzdep kezdesedi. Qanshama qalashyq qumnyń astynda jatyr. Oǵan da áli tarıhshylar naqty baǵa bergen joq. Árıne, Úkimettiń bul máselede qaǵıdatty kózqarasy qajet. Mysaly, týrızmniń tutqasy bolar aımaqtar jeke tulǵalardyń ıelginde jatyr. Olar sol jerdi saýyq-saıran orny hám kásiptiń kózi retinde ǵana baǵalaıdy. Bul taqyrypqa keshendi zertteý júrgizbeı bolmaıdy.