Ǵalam jáne Kalam

Sonymen qatar «Soqtyqpaly, soq­paq­syz» joldan qıys ketýge Abaıdyń oı aǵysy men təfsir mətibi de jol bermeı, únemi qaqpaılap otyrdy. Oǵan Abaı óziniń «Qarasózderin» qarsy aldynda otyrǵan adammen pikir talastyryp otyrǵandaı baqastyqqa, ıaǵnı polemıkaǵa qurýy da yqpal etti. О́zimen pikir jarystyrýǵa shaqyryp, shaqyra otyryp dəlelge júginip, sóz arasynda: «Eı, júregimniń qýaty, perzentlerim!», «Endi bilińizder, eı, perzentter!» degen seniń ózińmen sóılesip otyrǵandaı kúıge túsiretin qaratpa sózderi sony anyq sezindiredi. Əıtpese kimmen, ne jóninde talasyp otyr? О́z pikirin kimge túsindirip otyr? Ərıne, senimen, ıaǵnı, «Qarasózdi» oqyp otyrǵan adammen pikir bólisip otyr. Beıne bir «Bədýəmdi» oqyp, muqym sharıǵat isin saty-satymen esine túsirip, «yqtııattaǵan» Qunanbaı sııaqty Abaı da ıslam tanymy men tarıhyn, ər uǵymnyń maǵynasyn taldap, talqylap, sony túsindirip otyr.

Egerde «Qarasózdiń» 1897-1898 jyldary Abaıdyń arhımandrıt Sergıımen din týraly baqastyqqa túsken kezinde jazylǵanyn eskersek, onda bul ǵaqlııattyń kimge qaratylǵany nysan beredi. Al din men dinqaryndastarynyń namysy men ultynyń rýh ustanymyn qorǵaý úshin, ıaǵnı «din qorǵany» bolý úshin Quranǵa qatysty suraqtyń bəriniń jaýabyn bilip, qalǵan úsh kitaptan da (Taýrat, Injil, Zabýr) tolyq maǵlumdar bolýǵa tıisti edi. Bizdiń oıymyzsha, «Otyz segizinshi sózdi» sol Sergıımen baqastyqqa-polemıkaǵa da­ıyndalý qarsańynda ne odan keıin jazǵan.

«Qarasózderde» ıslam tanymy týraly synshyl kózqaras oryn alǵan jəne keıbir məseleler týraly Abaıdyń óz pikirleri de qamtylǵan. О́miriniń sońynda Abaı ər nərsege tereńdep, «aqylǵa ekshep, aqyl senbegen nərsege senbeıtin bolǵan», ıaǵnı «Sharıǵat: Oılanbaı ılan dese, Abaı ılaný úshin oılanǵan». M.Əýezovtiń: «Abaıdyń... dini əri-beriden soń Ǵaısa dinine de jaqyndap, ózinshe: aqyl-dini bola bastaıdy. Osy jaılary qara sózderinde de aıqyn kórinip turady», degen pikiri sony tanytady.

Sonda Abaı qandaı kózqarasy arqyly ıslamnan alystap, ózge dinniń jaǵalaýyna jaqyndady jəne olarmen qandaı məsele turǵysynda arasyn alys ustady? M.Əýezov aıtqan ǵulamalarmen oı jarystyrǵan pikirleri qaısy, kimge, ne dep pikir aıtty? Mine, sony tanym ınesiniń kózinen ótkizip almaı, Abaıdyń «Otyz segizinshi sózi», tipti jalpy «Qarasózderi» qaqynda əńgime qozǵaý, juqalap aıtqan da əbestik, əıtpese naǵyz jahıldiktiń ózi bolar edi. Biz ózimizdiń nazarymyzǵa ilikken bir-aq dəıekke júginemiz.

Týrasyna kósheıik, talasqa túsken ol taýhıd təfsiri – rastyń rasy, shynnyń shyny – Haqty taný jəne Bir men Birlik haqyndaǵy tanym talqysyna tikeleı qatysty órbipti. Ol məsele: Arıstoteldiń «Metafızıkasyndaǵy» monoteıstik əri kreasıonıstik baǵyttaǵy jańaplatondyq júıeni ıslam tanymymen úılestirýge umtylǵan Ál-Kındıdiń Bir jəne Birtutas Haq (Alla) týraly taýhıdynan kelip týyndaǵan sııaqty. Islamı tanymdy grek fılosofııasymen «ekiushty paıymdaýlar» arqyly ushtastyrǵysy kelgen Ál-Kındı ondaǵy: Birlik (henologııa) uǵymyn jikteıtin úshtik (Qudaı, onyń uly jəne qasıetti rýh, ıaǵnı Qudaıdyń Úsh dıdary týraly) qaǵıdatty qabyldamaıdy. Ol: Haq, Aqıhat – Bir jəne jalǵyz, ol eshkimnen týǵan joq jəne odan eshkim týmaıdy. Alla Bir jəne eshqandaı bólinbek emes, degen Quran sózin bekem ustandy.

«Jańaplatondyq qaǵıdat boıynsha­ Aqıhat – Birdi Jaratýshy jəne ol ıslam­daǵy bir Allanyń maǵynasyn beredi». «Əl-Kındıdiń hrıstıan dinindegi Úshtik senimge qarsy pikir bildirgen «Hrıstıandardy jəne olardyń Úshtik senimin logıka men fılosofııa negizinde teristeý» (Refutation of the Christian and abolition of their Trinity on the basis of logic and philosophy) atty traktatyna Iаhııa bın `Adıd qarsy baqastyq bildirdi. Sonymen qatar Əbý Sýlaıman əs-Sıjıstanı óziniń «Mýntahab Sıýan əl-Hıkma» kitabynda əl-Kındıdiń «Allanyń sıfattary» týraly paıymdaýlarynan úzindi keltirgen».

Al teris teologııalyq tujyrymdarymen tanylǵan Nasyr Husraý óziniń taýhıd júrgize alatyn «hujjattyq» dərejesin paıdalanyp, konformısterdiń (əhlı taqlıd) Allanyń 99 esimi bar ekendigi týraly ustanymdaryna: «Olar Qudaıdyń toqsan toǵyz kórkem esiminiń ərqaısysynyń aıryqsha məni bar ekenin aıtady. Biraq kez kelgen sanaly adam toqsan toǵyz esimi bar bireýdiń bir adam bola almaıtynyn biledi. О́ıtkeni toqsan toǵyz esimniń ərqaısysynyń óz jeke tirshiligi bolýy kerek. Bul toptyń iliminiń negizinde monoteızm emes, polıteızm jatyr».

Mine, Husraýdy qýǵynǵa ushyratyp júrgeni de osyndaı oqys pikiri bolsa kerek. Ústirt, sydyrtyp oqyǵanda osy pikirde Haq, Bir jəne Birliktegi Alla týraly emes, jeke adamdy, ıaǵnı ózi aıtqandaı «bireýdiń» túr-sıfatyn keıiptep otyrǵandaı kórinedi. Ərıne, Husraý ony biledi, sózden sóz, qısynnan qısyn qýyp ketkendegi jelikpe sóz bolýy əbden múmkin. Al Abaı Allanyń toqsan toǵyz kórkem esimin qadaǵalaı qyzymyrlap turyp: «Ol «Bir» degen sóz ǵalamnyń ishinde, əlem Alla Taǵalanyń ishinde, Qudaı təbərəkə ýə taǵala kitaptarda segiz sýbýtııa (dəleldi) sıfattarymen, ýə toqsan toǵyz Əsməı-hýsnəlermen (astarly, maǵynaly beıneli esimderimen) bildir(il)gen. Bulardyń həmmasy Alla Taǵalanyń zatııa, sýbýtııa ýə fıǵlııa sıfattary-dúr. Men munda sizderge tórteýin bildiremin», dep senimmen nyqtap túsindiredi.

Eki ǵulamanyń pikirine biz de taýhıd emes, taqlıd te emes, jəı ǵana tə`ýıl (salystyrý) jasadyq. Al munyń anyǵyn bir Allanyń ózi biledi degennen basqa esh ýəjimiz joq.

Zady, Abaı kórsetip otyrǵan «kitap­tar»­ Ál-Kındıdiń joǵaryda atalǵan «Hrıs­tıan­dar­dy jəne olardyń Úshtik senimin logıka men fılosofııa negizinde teristeý» nemese Əbý Sýlaıman əs-Sıjıstanıdiń «Mýntahab Sıýan əl-Hıkma» atty kitaptary bolýy múmkin dep topshylaýǵa tolyq negiz bar.

Abaıdyń bul bilimi qazaqtardy shoqyn­dyrý nıetimen Semeıge kelgen arhımandrıt Sergıımen bolǵan baqas kezinde, Qudaı, Qudaıdyń úsh dıdary týraly suraq qoıylǵanda kədege asqany anyq. Onda Abaıǵa: «Hrıstıan dininiń negiziniń negizi Qasıetti Úshtik – Troısa týraly» suraq qoıylǵan. Bul úshtikti moıyndasa, onda daǵýa aıaqtalǵaly tur. Al ol úshtik­tiń maǵynasy, Qudaıdyń sıpaty men sezilýi týraly pravoslavıe dininiń ǵulamalarymen pikir jarystyrýǵa deıin barǵan P.P.Chaadaevtiń paıymdaýynsha bylaı: «130. Est trı sposoba predstavıt sebe Boga: prejde vsego, kak tvorsa vselennoı ı poetomý ee absolıýtnogo vladyký, eto – Bog otes; zatem, kak dýh ılı razým, deıstvýıýshı na dýshı cherez ýmy; eto – Dýh Svıatoı; nakones, kak otojdestvıvshegosıa s chelovecheskım sýshestvamı proıavlıaıýshegosıa neposredstvenno v chelovecheskom soznanıı – eto Bog-Syn. Zdes ımeıýtsıa, ochevıdno, trı lısa odnogo ı togo je Boga, tak kak v kajdom on selıkom soderjıtsıa. Osnovatelnye predchýstvııa chelovecheskogo dýha vsegda takım obrazom predstavlıalı sebe bojestvo, no hrıstıanstvý vypalo na dolıý vyrazıt mýtnoe chýstvo chelovechestva v neprelojnoı forme ı vyvestı ego v logıcheskoe soznanıe cheloveka kak sostavnýıý chast ego sýshnostı. Takım obrazom, dogmat troısy vovse ne est nepostıjımaıa taına, a naprotıv – odna ız samyh ochevıdnyh aksıom vozrojdennogo ýma».

Arhımandrıt Sergııdiń astarlata qoıǵan bul suraǵyna Abaı: «(Qudaıdyń – Qudaılyq) birligine (jalǵyzdyǵyna) úsh júzdi bolý jarasa ma (sııa ma), sol úsh sıfat bir júzinde bolsa, Qudaılyǵyna syn, min (kóp) bola ma?», dep qysqa əri túsinikti jaýap berip, onyń ózine qarsy suraq qoıady».

О́ziniń «Otyz segizinshi sózinde» Abaı musylman emes hakimderden dinge tónetin mundaı qaýipti basa eskertip: «Bul hakimderden murat – musylman hakimderi bolmasa ǵaırı (ózge) dinniń hakimderi – egerde (olar) «fətlýbnı təjıdýnı» (talap qylsań tabarsyń) delinse de, dúnıeniń ýə həm adam uly ómiriniń syryna jetse de, (olar) dinniń haq maǵrıfatyna jete almaǵandar. Budardyń kóbi – ımannyń jeti shartynan, bir Allany tanymaqtan ǵaıry (ózgelerine), ıaǵnı (qalǵan) altaýyna kimi kúməndi, kimi mýnkər (kúdikti, moıyndamaý­shy) bolyp, tahqyqlaı (túsine, talqylaı) almaǵandar. Eger bular din ustazymyz emes bolsa da, dinde basshymyz Qudaıdyń elshisi paıǵambarymyz s Allallahý ǵələıhı ýə səlləmniń hadıs shərıfi «haırýn-nəs mən ıənfə‘ýn-nəs» (adamdardyń jaqsysy – adamdarǵa paıdasy tıgen), degen», dep eskertýinde osyndaı mən bar.

Mine, barlyq bolmys pen jaratylystyń sebepkeri jəne eshqandaı kúmən-kúdiksiz moıyndalýǵa tıisti pəlsafanyń basty sebepkeri Haq týraly pikirdiń túp túıtkili, ıaǵnı tórt kitaptaǵy tanym tamyrynyń ajyraýy osy Haqtyń Birliginiń burmalanyp túsindirilýinen bastalady.

Ol jaryqshaq kúni búgin de Birligin tapqan joq.

Al Kalam ilim qalyptasqan tustaǵy qaıshylyqtar mynadaı. Təfsirge tikeleı ar­qaý bolyp otyrǵan orta ǵasyrdyń aıaǵynda ornyq­qan ıslamtanýdyń basty ustyny – Kalam (ilm al-kalam) nemese mutakalimun ilimi – Qanafııa mazhabyn, ıaǵnı ımam Aǵzam­nyń Matýrıdı baǵytyndaǵy jolyn usta­nady. Qasıetti tórt kitaptyń barlyǵy da «Əýeli Sóz, sodan keıin ózgesi» dep birinshi orynǵa qoıatyn sózi – osy Kalam. «Kalam» iliminiń qalyptasýyna keletin bolsaq, onyń tamyry tym tereńde əri óte kúrdeli jəne qııamettik qıyndyqtarǵa da toly. Buryn qoıylǵan, qazir de tolas tappaǵan, qandaı da bir tanymdyq tosqaýyldarǵa qaramastan, taýhıd pen təýba barysynda shynyqqan bul ilim múhmındi adastyrmaı din-ıslamnyń bastaý bulaǵyna alyp keldi. Qashan Kalam ilimin túsingenshe, adasýdyń ondaı qaýpi bizge de tónip turdy.

Uzaq ýaqyt boıy azandatyp-ozandatyp júrip san-san dinı rısalardan, zertteýler men túsinikterden, anyqtamalar men əleýmettik jeliden oqyǵanymyzdy bolbyr toqyp, bilgenimizdi buldyratyp, jıǵanymyzdy jınaqtaı almaı daǵdardyq. Júrek daýalamaı júrgende, «júrekti ornyqtyrǵan» (Abaı), oıymyzdy retke kel­tirýge tikeleı septigi tıgen amerı­ka­lyq ǵalym Iýlaı Shamıloǵlynyń «Shagabýddın Marjanı» atty shaǵyn, biraq júıeli eńbegi boldy. Onyń kirispe sózindegi avtordyń: «Marjanıdiń kalam ilimine qosqan úlesin túsindirip beretindeı túbirli tujyrym aıtýǵa meniń túrkitanýshy, tarıhshy retindegi bilimim jetkiliksiz bolǵandyqtan da, men tómende Spannaýstyń tııanaqty zertteýindegi paıymdaýlardyń negizinde sholý jasaımyn», dep bildirgen kishipeıil pikiri oı saldy.

Biz de sol Iý.Shamıloǵly júlgesin paı­da­­­lanǵan Natan Spannaýstyń «Shıgabýt­dın Marjanı Allanyń sıfaty týraly: 19 ǵasyr­daǵy Kalam iliminiń zerttelýi» atty eńbegine, tərjimesinen kidirlik tanylsa da, ər uǵymdy naqty oqshaýlap qoldanǵan Halıd əl-Rýaıheb pen Sabına Shmıdke qurastyrǵan «Islam fılosofııasy» jınaǵyna, malaızııalyq sofylardyń «Sharic ah, Tariqah, Haqiqah ı Mac rifah» atty tasaýýf-təfsirine syrttaı ıek artyp, ımam Əl-Kıdı, Ibn-Arabı, Ál-Ǵazalı bastatqan dúıim sandy ǵulamalardyń taldaý­laryna súıenip, təýekelge bardyq. Sóıtip, Abaı­­dyń danalyq pikirlerindegi «túıin sóz­der­di»­ (termınderdi): «Aqylymyzǵa uǵymnyń bir tııanaǵy úshin» tıisti satylar boıynsha sóreleı qattadyq.

Din ataýlynyń barlyǵyna tən óziniń bastapqy satysyndaǵy tanymdyq jantalas pen janyǵýlardy «Kalam» ilimi de basynan keshti. О́ıtkeni ıslamnyń bastaý bulaǵynyń kózi jańa ashylyp, Quran men Súnnə qadarı qaýym qaperine usynylǵan soń, tabıǵı túrde daǵýalyq daǵdarysqa ushyraıdy. Haq dinnen qapersiz qaýym sharıǵattyń bolmysyna, Allanyń barlyǵyna, Birligine, Quran onyń aıany, Muhammed onyń elshisi ekenine birden moıynsuna qoımady, olardyń bul kúmənin kúdikke aınaldyrǵan teris pikirli oı ıeleri de shyqty. Mine, Abaı, óziniń «Qarasózinde», sonyń ishinde «Otyz segizinshi sózinde» ıslamnyń taralýy men ıslamtaný iliminiń damý jolyndaǵy ər kezeńdegi baqas-talas pikirlerge toqtalyp, ǵulamalardyń atyn atamaı, solardyń yqpalymen oryn alǵan túrli baqas aǵym­dar­ǵa óziniń oı-pikirin jınaqtaı otyryp bil­dirgen. Yqylasty ilim ıesi olardyń kim ekenin jəne qandaı qısyndy-qısynsyz qaǵı­da­lardy usynǵanyn qınalmaı ajyrata alady. Al biz Abaıdyń ol oılarynyń tikeleı ıslamtaný ilimimen ushtasyp jat­qa­nyn kórsetý úshin de salystyrmaly júıe­leý­ təsiline júgindik.

Islamtaný ilimine betburysty qaǵı­da­lar engizgen ǵulamalar arasynda barynsha yqpaldy əri múhmınderge kúfir­lik­ kúdik uıalatqan, sonymen qatar ıslam fılosofııasynyń termınderin qalyp­tas­ty­ryp, ǵylymı deńgeıge kótergen aldyńǵy lektegi ǵulama Əbý Iýsýp Jaqyp bın Isqaq Ál-Kındı (866 jyly qaıtys bolǵan) boldy. Ptolomeıdiń, Evklıdtiń, Porfırıdiń, Arıstoteldiń eńbekterine túsinikteme jazyp, grek fılosofııasynyń jelisimen musylman pəlsapasynyń negizin qalady. О́zi dəriger, matematık, astronom, shyǵystyq arıstoteldik baǵyttyń irgetasyn qalaǵan Ál-Kındı, ol ǵylymdardyń bərinen fılosofııany joǵary qoıyp, ony: «Adam qabiletiniń múmkindigi jetken jerge sheıin zattyń shynaıy tabıǵatyn tanyta alady», dep óte joǵary baǵalady.

Sóıte otyryp, oıdan oı týdyra kelip, Ellada fılosoftarynyń logıka iliminiń qısynyn qýyp, qısynnan qısyn izdep, Quran Allanyń aıany ekenine kúdikpen qarap, ony Muhammedtiń shyǵarmasy retinde ǵana baǵalady. Əl-Kındı Quran mətin­derin təfsirleı kelip: «V nem net porıad­ka, stılıa, ızıashestva ılı tonkostı kom­po­­zısıı. S nachalo do konsa on polon pro­tı­vorechıı, odna sentensııa ýnıchtojaet drýgýıý, a seloe mladencheskı slabo», dep qısyn qýyp ketken tustary da bar.

Sóıtip, Abaı aıtqandaı, óziniń oıy men boıyn bir sət «ózimshildikke» de jeńdirip alypty.

Aqyl men qısyndy jarystyra shyǵan­daǵan Əl-Kındıdiń bul órekpýi, qııalı pəlsafanyń shalyqtaýynan týǵan shalyq edi. Əıtpese sodan bergi myń jylda dúnıe týraly uǵymdarǵa ózgeris əkel­gen oıshyldardyń barlyǵy da: «Quran­nyń» uly úılesimge ıe kemeldigin, məne­ri­niń əýezdigin, qurylymynyń adam­nyń oılaý jəne qabyldaý júıesine saı jatyqtyǵyn, ondaǵy on segiz myń ǵalam­daǵy qozǵalystardyń qarama-qaıshy­lyq­tarynyń ózi ǵalamdyq tepe-teńdik pen uly úılesimniń saqtalýynyń kepili ekenin, qarapaıym jatyqtyǵynyń ózi túsi­nikti jeńildetetinine qaıran qalmas edi. Əl-Kındıdiń bul shalyǵy kezinde shirik pen búlik týdyryp, musylman jamı­ǵa­tynyń arasyna iritki, jaryqshaq saldy. Abaı Ál-Kındı men onyń jolyn qýýshylardyń bul kesirli kúmənine kúmənmen qarap, egerde: «Endi Aqıhat(ty) súıip, shyndy bilmek qumaryń bar bolsa, adamshylyqqa laıyqty yqylasty qulaǵyńdy qoı. Əýeli din ıslamnyń jolyndaǵy pendeler ımannyń Aqıhatyn bilsin. Iman degenimiz bir ǵana ılanbaqtyq emes. Sen (əýeli): Alla Taǵalanyń birligine, ýə (jəne) Qurannyń Onyń sózi ekendigine, ýə (jəne) paıǵambarymyz Muhammed Mustafa s Allallahý ǵələıhı ýə səlləm (Oǵan Allanyń səlemi men salamattyq tilegin nəsip etsin) Onyń (Allanyń) tarapynan elshi ekendigine ılandyń (ba?). Jə, (sonymen) ne bitti? Sen Alla Taǵalaǵa – Alla taǵala úshin ıman keltiremisiń, ıə (ne bolmasa), óziń úshin ıman keltiremisiń? Sen ıman keltirmeseń de, Alla Taǵalaǵa keler eshbir kemshilik joq edi», degen ýəj aıtady.

Shyndyǵynda da, Ál-Kındıdiń zamanynda ımannyń sharttary əli tolyq negizdelmep edi. Abaı aıtqandaı, onyń sıfattarynyń maǵynalary túgelinen ashylyp, dəleldenbegen, «jasyryn turǵan sańlaýy» ashylmaǵan tus bolatyn. Islam ǵulamalarynyń arasyndaǵy bul baqastyqty órshite túsýge yntaly toptar da boldy. Mysaly, Əl-Kındıdiń joǵarydaǵy Quran týraly pikirine ortaǵasyrlyq Batys Eýropa ǵalymdary erekshe den qoıyp, əsire əspettep, ózderiniń jat pıǵyldy múddesine paıdalandy. Əl-Kındı óziniń bir traktatynda Alladan: «О́zin pəlsapalyq zertteýdiń týra jolyna túsire kór» dep jalbarynyp surap, grek fılosoftarynyń təfsirleri Quranǵa qarama-qaıshy kelgen tustarda, esh oılanbastan olardyń pikirlerin joqqa shyǵaryp otyrsa da, musylman dintanýshylary Ál-Kındıdi qudaısyz (eretık) dep eseptedi. Onyń kóptegen shyǵarmasy joıyldy (Jıyny 250-ge tarta eńbek jazǵan, sonyń 40-qa jýyǵy ǵana saqtalǵan)».

Əl-Kındıdiń jolyn qýýshylar, Abaı aıtqan, «ózimshil shəkirtter»: «Jurtqa paıdasy tımek túgili ... ras sózge or qazyp, (jolyna) tor jasady (qurdy)». «Olar ne zamanǵa deıin dúnıeniń materıalıstik bolmysynyń məńgiligin dəleldedi jəne ıslamnyń dinı qaǵıdalarymen (dogmamı) kúres júrgizdi».

Olardyń bul pikirleri naǵyz eretıkter men ateısterge kúni keshege deıin «azyq boldy». Al qazir, Ál-Kındı dəleldemek bolǵan sol bolmystyń ózi məńgilik emes ekeni (mysaly, kún men jer) ǵylymda senimdi túrde dəıektelip, dəleldenip otyr.

Əl-Kındı bolmysyna kúdiktene qara­ǵan­ Muhammedtiń Allanyń jerdegi elshisi – paıǵambar ekendigin, ateızmniń negizin qala­ǵan Karl Markstiń ózi de moıyndap, ol: «Islam – Muhammedtiń dinı revolıýsııa­sy»,­ dep baǵa berdi.

Munyń túpnusqadaǵy keńeıtilgen maǵynasy: adamzat sanasyndaǵy rýhanı revolıýsııa degen emeýirindi bildirse kerek-ti. Sondaı-aq «Klassıkalyq ıslam» atty túbegeıli de tujyrymdy eńbektiń avtory G.E. fon Grıýnebaým: «Adamzattyń tarıhyndaǵy «Muhammedtiń ómir súrýiniń mańyzy, ol Allanyń sypatyna tereń maǵynaly jańa túsinik berdi. Bul ony qoldaıtyn jańa úlgidegi qaýymdastyqtyń basyn qosty (biriktirdi). Eń mańyzdy qorytyndy mynada, eger Muhammed maǵynasyn ashyp bergen Alla týraly uǵym onyń zamandastarynyń oıynan shyqpaǵan jaǵdaıda, onyń jolyn qýýshylar bolmas edi jəne Qudaı týraly jańa oılar aıtqan ózgeler sııaqty kóp uzamaı-aq Paıǵambar da, onyń ýaǵyzy da umyt qalǵan bolar edi. Alaıda Muhammed jəne onyń isi mundaı synǵa tótep berdi, sebebi ol, eger osylaı aıtýǵa bolsa, Alla atynan ǵana emes, sonymen birge arabtardyń atynan nemese ózi aıtqandaı, ol óz halqyna (úmmetine) arab paıǵambary retinde keldi», dep paıǵambarymyzdyń adamzat aldyndaǵy saýap haraketterin joǵary baǵalady.

Tipti din ataýlynyń dushpany marksızm-lenınızm ilimi ǵalymdarynyń ózi Allany joqqa shyǵara otyryp, onyń Alla­nyń sypaty men Muhammedtiń «birlik ıdeıa­syn» («Adamǵa adam – dos, baýyr») moıyn­daý­ǵa məjbúr boldy jəne ony kommýnızm kodek­siniń urany etip aldy.

Sóıtip, Taýhıd talqysynyń qorytyn­dy­­synda, Əl-Kındı Təýbaǵa keldi.

Bul uly ıdeıany Abaı da ıman men adam­­gershiliktiń basty ustanymy retinde baǵa­lap: «Qudaı Taǵala dúnıeni (kemel) kəme­let­ti sheberlikpenen jaratqan eken həm adam balasyn óssin, ónsin dep jaratqan. Sol ósip-óný jolyndaǵy adamnyń talap qy­lyp izdener qaryzdy isiniń aldy – əýeli do­syn kóbeıtpek. Ol dosyn kóbeıtpektiń tabyl­maǵy óziniń ózgelerge qolyńnan kelgen­she dostyq maqamynda bolmaq» deıdi. Iаǵnı:

«Dosyńa dostyq – qaryz is,

Dushpanyńa ədil bol.»

Endeshe, ǵulamalardyń təfsirlerinde ər túrli qısynda ıshara etilip júrgen: «Quran – Muhammed paıǵambarlardyń móri», degen yńǵaıda aıtylatyn təmsil-məteldiń astarly maǵynasyn: Quran – Allanyń sózi, al Qurandy bekitken myna mór – «Allanyń óz móri» dep te qabyldaýǵa bolady. Abaı osyǵan ılanady, biz de tolyq ılanamyz.

Islamnyń bastapqy kezeńinde: Ýəıis əýlıe sııaqty, Muhammed paıǵambar paı­ǵam­bar bolmaı turyp, «nurǵa bólenip» turyp, sol nurdyń qaıdan araı shashyp turǵanyn bilmegeni» sııaqty, tańǵalystan daǵdaryp qalǵandar da boldy. Kerisinshe, Alladan ımenip, Muhammedtiń mysy basyp: «Qıt etýge bata almaı, Týra sózin aıta almaı» ishten tynǵan qaýmı qatarly ǵalymdar da shyqty. Al təýekelge barǵan hass ál-hass ǵulamalar oıyna sańlaý taýyp, arıstoteldik qısynǵa (logıkaǵa) júgindi. Júgine otyryp, aqylmen, ornyqty uǵymmen, qoldanysqa qolaıly dinı taný júıesin (rasıonaldyq) engizýge baǵyttalǵan mýtazılıttik qozǵalysty ómirge əkeldi.

Olar ıslam qaǵıdalaryn bir tutas júıe­ge túsirdi, ıslamdy memlekettik din retinde ornyqtyryp, ony jalpyǵa ortaq mindetti túrde oryndalýǵa tıisti sharı­ǵat­tyq erejege aınaldyrdy. Sóıtip, buryn­ǵydaı ər deńgeıdegi ərtúrli din ǵulama­la­rynyń sońynan erip, minəjat etýdi toq­tatyp, tek aqylǵa negizdelgen «Kalam» ilimi­niń ustanym, dəstúrin qaǵıda esebinde qabyl­dady. Alaıda VIII ǵasyrda Ýəsıl ben Ata (749 jyly qaıtys bolǵan) men Əmir ben Ǵubaıda (761 jyly qaıtys bolǵan) ózi­niń­ ustazy Ál-Hasan al-Basrıdan bólinip shyq­ty, olardy «jikshilder» – mýtazılıtter­ dep ata­dy. Olar ózderin «ədilet pen birlikke» – «ahlý-l-ǵadl vat-taýhıdke» kepildik beretin ókil­ adamdar dep jarııalady.

Qalaı degenmen de Ál-Kındıdiń: «Birin­shi­ (əýelgi) fılosofııasyndaǵy taýhıd kon­sepsııasy teorııalyq pikirtalastarǵa qosyl­ǵan fılosofııalyq úles bolyp kóri­ne­di». Ol – teologııalyq məselelerdi sheshý­de­ fılosofııalyq təsildi qoldanýdyń úlgi­si.­ Osy turǵydan alǵanda Əl-Kındıdiń «Birinshi (əýelgi) fılosofııa týraly» eńbegi kele­si urpaqqa da «Kıtab fıt-Taýhıd» retin­de qashanda «Birinshi (əýelgi) fılosofııa» bolyp qala beredi».

Biz úshin mundaı mańyzǵa ıe máńgilik táfsir – Abaıdyń «Qarasózderi». Mine, osy uǵymdardy tolyq túsinip, kámil qabyldap, ıman uıytýǵa bet alsań ǵana Abaıdyń «jumbaǵyn» sheshýge ynta-yntyzaryńmen, shyn peıilmen den qoıǵanyń. «Áıtpese, joq...» (Abaı).

Tursyn JURTBAI,

jazýshy-ǵalym