Qarama-qarsylyq qubylysy

Sýretker adamdar ara­syndaǵy teńsizdiktiń sebebin, tirshilik fılosofııasyn olardyń qorshaǵan ortamen qarym-qatynasy arqyly túsingisi hám túsindirgisi keledi. Sondyqtan da Oral­han Bókeıdiń kórkemdik álemi adamnyń jan dúnıe qatparyndaı qupııaǵa toly, máńgilik murattarmen astasyp jatady. Akademık, synshy Serik Qırabaevsha aıtsaq, adamdy ardaqtaý, onyń ulylyǵyn jyrlaý – Oralhan povesteriniń negizgi taqyryby.

HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ádebıet pen mádenıet, jalpy, álemdik rýhanııat salasynda «postmodernızm» atalatyn jańa ádebı aǵym paıda boldy. Mine, álemdik ádebıettiń osy bir tyń tolqynyn qazaq ádebıeti men dramatýrgııasyna tuńǵysh ákelýshiniń esimi – Oralhan Bókeı desek, tıtteı de artyq aıtqanymyz emes. Ol – «ishki» jáne «syrtqy» taqyryptardy meńgerip, adam sanasynyń tabıǵatpen eki aradaǵy «qos jarylýyn» (razdvoenıe lıchnostı) qazaq sóz ónerine alyp kelgen jazýshy.

Dýlat Isabekov Oralhan Bó­keıdiń keıipker harakterin berýdegi romantıkalyq eki­udaı­lyq tásilin bizge bergen suh­batynda: «Oralhannyń ómir­den erte ketýiniń ózi qazaq áde­bıetindegi fılosofııalyq roman­tıkanyń joıylýyna ákelip soq­tyr­dy. Sım­volıkalyq oınatý tásilderi orys ádebıetiniń poezııasynda bolmasa, dramatýrgııasynda bola qoıǵan joq. Mine, Brıýsov, Blok, Esenın, Balmonttardyń óleńdegi sol órnegin birinshi bolyp dramatýrgııada daralaǵan Oralhan bolatyn. Ony biz keıinnen postmodernızm dep júrmiz. Oralhan sol postmodernızmińizdiń klassı­kalyq úlgisin salyp berip ketti», dep qorytqan bolatyn.

Shynymen de, Oralhan Bó­keı shyǵarmashylyǵynda qa­ra­ma-qarsylyq (konflıkt) romantıkalyq qa­sıetimen erek­shelenedi. Qalamgerdiń roman­tıkalyq dúnıetanymynda Jaqsy­lyq pen Jamandyq – bir-birinen ajyraǵysyz egiz uǵymdar. Aıtýly dıalektıkalyq birlik Oralhan shyǵarmalarynyń ózegi dese de bolǵandaı. Bulardyń arasynda ishki baılanys bar, ekeýi qatar ómir súredi, birinsiz biri joq. Mundaı ekiudaılyq ómirdiń ózindegi qaıshylyqtan kelip týyndaıdy. Iаǵnı Oralhan Bókeıdiń sýretkerlik ále­mi negizinen kontrasty túr­de eki dúnıeden: aq pen qa­ra, kún men tún, jaryq pen qarańǵy, qataldyq pen qaıy­rymdylyq, jaqsy­lyq pen ja­man­dyqtan tu­rady. Biraq bul qara­ma-qar­­sylyqtar bútinniń ból­­she­gindeı bólinbes birlikte, biri arqyly ekinshisiniń qadirin bilýge úndeıdi. Sol arqyly qara­ma-qarsylyq órisi jalqydan jalpyǵa keńeıe kele, endi adamdar arasyndaǵy ekijaqtylyq qoǵamdyq ortaǵa baǵa berý úshin de qoldanylady. Iаǵnı qarama-qarsy eki obrazdyń, eki túrli rýhanı álemniń qaqtyǵysyn sýretteý avtorǵa ómir qubylystaryndaǵy qaıshylyqtardy naqtyraq, aıqy­nyraq beıneleýge múmkindik ber­genin baı­qaımyz.

Kontrast tásiliniń utym­dy tusy bas keıipkerdiń qadir-qa­sıeti, rýhy, ishki jan dúnıesi oǵan qarama-qarsy keıipkerdiń ja­nynda aıqyndalyp, ashyla túse­tininde, bizdińshe. Mundaı keıip­kerler ózara kereǵar bolǵa­ny­men, birge júredi, birge turady. Máse­len, «Qar qyzyndaǵy» Nurjan men Amanjan dos, Qońqaı bar jerde árqashan Shal da bar. «Saı­tan kópirdegi» Anaýdyń aram­dyǵy arqyly Aspan rýhynyń as­qaqtyǵyn ańǵaramyz.

Oqıǵany damyta, sıýjetti shırata kele jazýshy ishki qarama-qaıshylyqty odan ári tereńdetip, tipti keıbir tusta bir keıipkerdiń ózin qaq jarady: Aqtannyń boıy­nan ózine kereǵar Ańshynyń bó­linip shyǵýy nemese bir ǵana Aqtan keıipkerdiń Aqtan 1, Aqtan 2 bolyp jarylýy, sondaı-aq bir adamnyń boıynda eki daýys, eki álem – aqyly men sezimi, álsizdigi men myqtylyǵy qatar júrýi jáne taǵy basqa. Sol sekildi bas keıipkerdiń Saıtan kópirden óterdegi onyń basyndaǵy saıtany men perishtesiniń taıtalasqa túsýi nemese endi birde bolmys jumbaǵyn sheship, áldebir qupııalyqqa degen qulshynysy qalamger shyǵarmashylyǵyndaǵy ro­mantıkalyq fantastıkaǵa qýat­ty ekpin darytyp, oqıǵa dı­na­­mıkasyn jandandyra túse­ti­nin baıqaýǵa bolady. Máse­len, bir qaraǵanda «Saıtan kó­pir­­degi» Aspan shal – naqty adam, qara­paıym eńbek adamy – jylqyshy bolyp kóringenimen, biraq Aman kópir-synaqtan óterde Aspan balasyna kómekke kelgen tylsym kúsh beınesinde «kúrkiregen daýsymen» kókten úńilip dem berýi, al kómip tastaǵan eki aıaǵy bala­syn aman alyp shyǵýy nemese «Qar qyzy» povesindegi Qar qyzy alǵashynda malshynyń qyzy Almajandaı áser etse, endi bir tusta kim ekeni belgisiz jumbaq beıne bolyp til qatady. Bul jer­­degi adam janynan bólinip shy­ǵar tylsym kúshtiń adam ómi­rine áser etýin sońǵy kezde ǵa­l­ym­dar ekiudaılyq (dvoemırıe) ıdeıa­symen baılanystyryp júr. Bul jóninde qalamgerdiń ózi «El men jer» essesinde bylaı dep túsindirip ótip­ti: «Ár adamnyń boıynda eki «men» bar. О́mir boıy biri jaqsylyqqa, biri jamandyqqa bastaıdy. Qaısysy jeńedi – sol ústemdigin qurady. Tartys jeke adamnyń óz basynda týyp, bir pıǵyly syrtqa tebedi».

Demek olaı bolsa, biz qa­zaq modernızmi men post­mo­der­nızminiń bir bastaýyn­da Oralhan Bókeı prozasy tur dep batyl aıta alamyz. Sóıtip, búginde ádebı aınalysqa postmodernızm degen ataýmen engen shyǵarmashylyq aǵymdy qazaq ádebıeti men dramatýrgııasyna tuńǵysh ákelýshiniń esimi tikeleı Oralhan Bó­keımen baılanysty eken­ine kóz jetkizemiz.