Tergeýshiniń qyzmeti ınemen qudyq qazǵandaı dep jatady. Rasynda, solaı. О́ıtkeni el ishinde qandaı qylmys oryn alsa da, onyń aq-qarasyn ashý úshin egjeı-tegjeı zerttep, jábirlenýshi jáne aıyptalýshy taraptarmen betpe-bet júzdesip, aıǵaqtar jınap, aq pen qara aıqasynyń aldyńǵy shebinde júretin solar. Ol úshin tergeýshiler zańdy búge-shigesine deıin bilýmen qatar, aldynda otyrǵan adamnyń oıyn oqı alatyn kánigi psıholog te bolýy qajet. Odan bólek, sheshendik pen batyldyq ta bir boıynan tabylýy shart.
Jumys jospardy bekitýden bastalady
Ishki ister mınıstrligi jyl saıyn «Pogondy jýrnalıst» jobasyn uıymdastyryp turady. Onyń máni – qolyna qalam ustaǵan tilshiler bir kún mamandyǵyn aýystyryp, tártip saqshysy bolyp qyzmet etedi. О́ziniń qalaýy boıynsha patrýldik ne ıývenaldy polısııa qyzmetkeri, tergeýshi, krımınalıst, t.b. salalardyń birin tańdap, oqaly kıim kıip, ishki ister organdaryndaǵy jumys barysyn kózben kórip, qolmen ustap sezinedi. Bıyl da polısııa men BAQ arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan joba jalǵasyn taýyp, tártip saqshysy retinde qyzmet atqaryp kórýge usynys túskende biz oılanbastan tergeýshilik salany tańdadyq. Mundaǵy maqsatymyz, birinshiden, qyzyǵy men shyjyǵy kóp qyzmetti atqaryp kórý bolsa, ekinshiden, kóbine jurt kózinen tasada qyzmet jasaıtyn, álemge jar salmaı-aq qıyn istiń qııýyn keltirip júrgen tergeýshiler týraly jazý.
Sonymen, Astana qalasy Polısııa departamentiniń nusqaýymen ishki ister organdaryndaǵy bir kúndik qyzmetti ótkerý úshin bizdi Almaty aýdandyq polısııa basqarmasy janyndaǵy Almaty polısııa bólimine jiberdi. Kóbine adamdar qorqa-soqtap tabaldyryǵyn attaıtyn mekemege tań bozymen kelgen bizdi bólimniń aǵa tergeýshisi, polısııa kapıtany Azamat Arysbek qarsy aldy. Tártip saqshysy rólin birinshi ret somdaıyn dep turǵan bizge jumys barysyn az-kem túsindirip, baǵyt-baǵdar bergennen keıin qyzmetke kirisip kettik.
Tergeýshilerdiń kún tártibi tańǵy saǵat 8:30-da basshylyq qurammen bir kúndik jumys josparyn talqylaýdan bastalady eken. Biz barǵan kezde de kúndelikti tártippen tergeý bólimshesiniń bastyǵy, polısııa maıory Merýert Orazbaeva qyzmetkerlerin jınap, árqaısynan shuǵyldanyp jatqan istiń qaı satysyna kelgenin, sonymen qatar osy kúni atqaratyn jumys barysyn surap, jospardy bekitip berdi. Osydan jumys kúni keshki 19:00-ge deıin jalǵasady. Biraq polısııa kapıtany Azamat Arysbektiń aıtýynsha, polısııa bólinisteri arnaıy organ bolyp esepteletindikten jáne qylmyskerler ýaqyt talǵamaıtyndyqtan, tártip saqshylarynyń da jumys ýaqyty saǵat tiliniń kórsetkishimen sáıkes kele bermeıdi. «Shuǵyl jáne tosyn jaǵdaılardyń oryn alýyna baılanysty kez kelgen ýaqytta jumysqa shaqyrýy múmkin. Ondaı kezde dereý qyzmet ornynan tabylyp, ózimizge júktelgen tapsyrmany oryndaýǵa mindettimiz», deıdi ol.
Qylmystyq ispen tanysý
Bizdiń «tergeýshi laýazymyndaǵy» jumysymyzdy polısııa kapıtany Azamat Arysbektiń qaraýyndaǵy qylmystyq ispen tanysýdan bastadyq. Tártip saqshysynyń aıtýynsha, qylmystyq ister jeńil, ortasha jáne aýyr bolyp úshke bólinedi. Tergeýshiler olardy Qylmystyq-prosessýaldyq kodekske sáıkes zańǵa saı sheshimin shyǵarý úshin jan-jaqty obektıvti zertteý jumystaryn júrgizedi. Sotqa deıingi tergep-tekserýdiń biryńǵaı tizilimine engizilgen bul is aýyr sanatqa jatady eken. Oqıǵa bıyl 26 mamyr kúni bolypty. Qysqasha baıandap ótsek, kúdikti S. esimdi azamat páterinen qurylys jumystaryn jasaıtyn saımanynyń joǵalǵanyn baıqaıdy. Sol sátte jábirlenýshi J.-nyń syrtqa shyǵyp bara jatqanyn kóredi. Jábirlenýshiniń qasynda E. jáne A. esimdi kýágerler de bolǵan. Kúdikti olardyń arttarynan júgirip jetip, «saımandy sender aldyńdar» dep tıisken. Olar «biz almadyq» dep aqtalǵanyna qaramastan, arada kıkiljiń týyndap, kúdikti jábirlenýshini jaqtan uryp qulatyp, esinen tandyrady. Keıin polısııaǵa aryz jazylyp, sot-medısınalyq saraptama nátıjesinde jábirlenýshige «aýyr» dárejedegi dene jaraqaty keltirilgeni belgili bolǵan. Jábirlenýshi áli aýrýhanada jatyr.
– Bizge árbir qylmystyq isti júrgizip, jan-jaqty tergep-tekserip, sheshim qabyldap, sotqa jiberýge 2 aı ýaqyt beriledi. Eger ártúrli jaǵdaıǵa baılanysty isti qaraý sozylsa, tergeýshi 10 kún buryn sotqa ótinish jazyp, isti qaraý merzimin taǵy bir aıǵa sozýǵa bolady, – deıdi polısııa kapıtany. Onyń aıtýynsha, bul istiń qaralyp jatqanyna da eki aıdyń júzi bolǵan. Búgin E. esimdi kýágerden jáne kúdiktiden qosymsha jaýap alynyp, isti prokýrorlarǵa jiberýge qaýly shyǵarylmaq.
– Aıyna, jylyna qansha is qaraısyzdar? Sizderge belgili bir kórsetkish mindettele me? – dep suradyq.
– Naqty osynsha isti tapsyryńdar degen mindet joq. Qylmystardyń tirkelýine baılanysty ózimizge berilgen isterdi qaraı beremiz. Men jylyna ortasha eseppen 70-80 isti qarap, aıaqtaımyn. Máselen, osy jyldyń basynan beri 58 isti tergep, sheshim shyǵaryp, sotqa joldadym, – dedi tergeýshi.
Onyń aıtýynsha, buryn urlyq-qarlyq kóp tirkelse, keıingi jyldary alaıaqtyq, onyń ishinde aqparattyq jáne áleýmettik telekommýnıkasııa júıelerin paıdalana otyryp jasalatyn quqyq buzýshylyqtar, bir sózben aıtqanda, ınternet-alaıaqtyq jıi tirkeledi eken. «Munyń bári ýaqyttyń talabyna saı qylmyskerler de shynaıy ómirden vırtýaldy álemge beıimdele bastaǵanyn kórsetse kerek. Meniń tájirıbemdegi isterdiń kóbi – ınternet-alaıaqtyqqa qatysty», dedi ol.
Tergeýshi eń aldymen psıholog bolýy qajet
Polısııa kapıtany Azamat Arysbek tergeýshiler úshin eń kerek qasıet – psıhologııalyq qabilet ekenin aıtady. Qylmys jasady dep kúdikke ilingen adamdardyń dúnıetanymy, bilimi, mádenıeti, kózqarasy ártúrli bolady. Soǵan baılanysty tergeýshi olardy ózine tartyp, syr sýyrtpaqtaý úshin onyń deńgeıinde áńgime-dúken quryp, qylmysty ashýǵa septigin tıgizetin bar málimetti alýǵa tyrysýy qajet. «Aldyńda otyrǵan adamnyń kóńil kúıine, tergeý barysynda óz-ózin ustaýyna, salmaqty kúıde nemese sasqalaqtap otyrýyna, kózin taıdyra berýine, aıaq-qolynyń diriline, t.b. is-qımyldaryna qarap-aq onyń shyndyqty aıtyp otyrǵany nemese bir nárseni jasyryp turǵany anyq baıqalady. Biraq biz ıntýısııa deńgeıinde onyń qylmysqa qatysy bar ekenin sezgenimizben, naqty zattaı aıǵaqtar bolmaı, kiná arta almaımyz. Sondyqtan kinásin tolyq dáleldegenshe tergep-tekserý jumystaryn jalǵastyra beremiz», deıdi tártip saqshysy.
«Pogondy jýrnalıst» bolyp tergeýshi men qylmystyq iske qatysy bar adam arasyndaǵy jaýap alý sátine osy joly birinshi ret kýá boldyq. Tańǵy saǵat 9-dar shamasynda polısııa bólimine oqıǵanyń kýágeri retinde tirkelgen E. esimdi azamat keldi. Jaýap almastan buryn oǵan «О́zińizdi qalaı sezinip otyrsyz? Jaýap berýge tolyq múmkindigińiz bar ma? Aýyryp otyrǵan joqsyz ba?» degen suraqtar qoıyldy. Ol tergeýshige jaýap berýge eshqandaı kederginiń joq ekendigin aıtqannan keıin, oǵan qylmystyq kodekstiń 419, 420, 421-baptary túsindirilip, jalǵan, kórineý málimet bergen jaǵdaıda qylmystyq jaýapkershilikke tartylatyny, ıaǵnı 3 jyldan 7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylatyndyǵy eskertildi. Sodan keıin tergeýshi A.Arysbek oqıǵa boıynsha kýágerden tolyqqandy kórgen-bilgenin surap, onyń jaýaptaryn qylmystyq iske tirkedi. Aıta ketsek, sol oqıǵanyń basynda bolyp, kúdikti men jábirlenýshiniń arasyndaǵy kıkiljińdi kórgen kýágerdiń bergen málimeti men kúdikti S.-nyń aıǵaqtary bir-birine tolyqqandy sáıkes kelmeıtin bolyp shyqty.
Kýágerden jaýap alyp bola bere, tergeýshi A.Arysbektiń qaraýyna taǵy bir jańa is kelip tústi. Tańerteń polısııa bólimine bas suqqan elorda turǵyny óziniń alaıaqqa aldanyp qalǵanyn aıtyp aryz jazǵan. Onyń málimetine qaraǵanda, mamyr aıynda oǵan belgisiz bir adam áleýmettik jeli arqyly habarlasyp, júrgizýshi kýáligin alyp beremin dep, 120 myń teńgesin alypty. Mine, sodan beri birneshe aıdyń júzi ótkenine qaramastan, ózin Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynyń qyzmetkerimen dep tanystyrǵan adam da joq, ýáde etilgen júrgizýshi kýáligi de joq. Alaıaqtyń aldaýyna túskenine endi ǵana kózi jetken turǵynnyń polısııanyń kómegine júginýden basqa amaly qalmaǵan.
– Bul qylmystyq is boıynsha bizge kóp málimet belgisiz, – deıdi polısııa kapıtany. – Jábirlenýshi tek kúdiktiniń esimin, telefon nómirin, aqsha aýdarylǵan bank kartasynyń nómirin ǵana biledi eken. Endi biz sol abonenttik nómir boıynsha baılanys operatoryna suraý salyp, nómir kimniń atyna tirkelgenin anyqtaımyz. Sondaı-aq bank kartasy arqyly da tıisti bankke suraý salamyz. Bizge eń aldymen kúdiktiniń tolyq aty-jónin anyqtap alý qajet. Odan ári onyń turǵylyqty jerin, jumys ornyn tabýǵa tyrysamyz.
Tergeýshiniń aıtýynsha, kez kelgen qylmys bolǵan jaǵdaıda eń aldymen oqıǵanyń tolyqqandy mán-jaıyn anyqtaý jáne kúdikti týraly barlyq málimetke qol jetkizý maqsatynda tıisti mekemelerge suraý salý, baza arqyly tekserý jumystary júrgiziledi, kóshe beınekameralary, turǵyn úılerge tıesili kameralar tekseriledi, sondaı-aq uıaly baılanys nómiri boıynsha baılanys operatorlaryna da shyǵyp, kúdiktiniń kimmen sóıleskeni, sóılesý aýdıojazbasy, ornalasqan jeri sekildi málimetter alynady. Sonyń ishinde adamnyń telefon arqyly sóılesken aýdıojazbasy men jazǵan sms-habarlamalary onyń qol suǵylmaıtyn jeke aýmaǵy bolǵandyqtan, tergeýshiler qylmystyq isti negizge ala otyryp, sottyń sanksııasy arqyly ǵana qupııa málimetterge suraý salýǵa quqyly. Búgingi tirkelgen qylmystyq is boıynsha quqyq buzý áreketi baılanys quraldary jáne bank arqyly jasalyp otyrǵandyqtan, munda da tergeý-tekserý amaldary eń aldymen baılanys operatorlaryna jáne iKómek ortalyǵyna suraý joldaýdan bastalmaq.
Adam quqyǵynan attaýǵa bolmaıdy
Jumys arasynda biz jylyna ondaǵan qylmystyq ispen jumys isteıtin polısııa kapıtanynan erekshe este qalǵan oqıǵalar jaıynda suradyq. Kún saıyn túrli jaǵdaımen betpe-bet keletin ol osy jyldyń basynda aıryqsha bir oqıǵanyń bolǵanyn aıtyp berdi. «A. esimdi kelinshek polısııaǵa qońyraý shalyp, óziniń qonaqúıde ekenin, bólmesine bir adamnyń kirip, ózin uryp-soǵyp, zorlap, densaýlyǵyna zalal keltirgeni týraly habarlady. Biz dereý onyń kórsetken mekenjaıyna jetip bardyq. Áıeldiń ózimen sóılesip, bólmeniń ishin tekserý barysynda oǵan eshteńe bolmaǵanyn, denesinde eshqandaı jaraqat izderi joq, ózi din aman ekenin anyqtadyq. Keıin jaýap alý barysynda shyn máninde eshkim oǵan qol kótermegenine jáne zorlamaǵanyna anyq kóz jetkizdik», deıdi tergeýshi. Sóıtse, alkogoldi ishimdikke mas bolǵan elorda turǵyny óziniń burynǵy júrgen jigitin saǵynǵandyqtan, ony polısııa qyzmetkerleri arqyly tabý maqsatynda «zorlyq jasady» dep jalǵan habar bergen. «Biz qonaqúıdegi beınekameralardy da tekserdik. Ol jerge óz aıaǵymen barǵan jáne onyń bólmesine basqa eshkim kirmegen. iKómek ortalyǵyna suraý salyp, aýdıojazbasyn tyńdaǵanda onyń polısııaǵa masań kúıdegi adamnyń daýysymen habarlasqanyna jáne taıaq jegen ári zorlyq kórgen adamnyń keıpinde bolmaǵanyna kóz jetkizdik. Sondyqtan polısııaǵa jalǵan habar bergeni úshin onyń isi sotqa joldanyp, tıisti jazasyn aldy», deıdi A.Arysbek.
– Jylyna 70-80 isti qarasańyz qanshama qylmyskermen tikeleı betpe-bet jumys istep, jaýap alady ekensiz. Bul sizderdiń ómirlerińizge qanshalyqty qaýipti? Olar jazasyn ótep shyqqannan keıin óshin alyp júrmeı me? – degen suraq qoıdyq.
– Tergep-tekserý kezinde adamnyń quqyǵy degen nárseni umytpaımyz. Oǵan nuqsan kelmeýi kerek. Adamnyń naqty qylmysty jasaǵan-jasamaǵanyn anyqtaý úshin, eń aldymen, búkil aıǵaqtardy jınap, jan-jaqty tııanaqty jumys júrgizemiz. Odan keıin materıaldardy qadaǵalaýshy organ, ıaǵnı prokýrorlar tekserip bolǵan soń ǵana is sotqa joldanady. Osynshama quqyq qorǵaý organdarynyń tekserýinen ótip, barlyq dáleldeme jınalǵannan keıin, eger shynymen kináli bolsa, kúdiktiniń moıyndaýdan basqa amaly qalmaıdy. Sondyqtan qylmyskerlerdiń bizge óshigýine eshqandaı negiz joq. О́z tájirıbemizde jazasyn ótep shyqqan adamnyń tergeýshiden ósh alǵan oqıǵasy bolǵan emes, – dep jaýap berdi polısııa kapıtany.
Búginde kópshilikti alańdatqan taǵy bir máseleni suradyq: «Kóp adamnan «Telefonym urlandy. Polısııaǵa aryz jazdym. Biraq olar taýyp bere almady» degen sózdi jıi estımiz. Bunyń sebebi nede?». Onyń aıtýynsha, eger urlanǵan telefon qosýly bolsa jáne ishinde sım-karta bar bolsa, onyń mekenjaıyn anyqtaýǵa múmkindik bar. «Al eger telefon qosalqy bólshekke buzylǵan bolsa, ıaǵnı telefon qosylmasa, tabý múmkin emes. Kóp urlyqtyń ashylmaý sebebi osynda», deıdi tergeýshi.
Sońǵy jaýap alý
Sonymen, tústen keıin polısııa kapıtany A.Arysbek qarap jatqan densaýlyqqa aýyr dárejedegi zalal keltirý qylmystyq isi boıynsha kúdiktiden qosymsha jaýap alý kezdesýi ótti. Polısııa bólimine kúdikti azamat S. men onyń qorǵaýshysy ekeýi kelip, kúdiktiniń is-áreketin tolyqqandy saralap aıqyndaý maqsatynda oǵan qosymsha suraqtar qoıyldy.
«Sizge qasaqana densaýlyqqa zııan keltirý boıynsha aıyp taǵylyp otyr, onymen kelisesiz be?» degen suraqqa kúdikti: «Joq, kelispeımin. Qasaqana zııan keltireıin degen oı mende bolǵan emes. Bul – abaısyzda bolǵan áreket. Sondaı-aq men oǵan osynsha aýyr zardap keltiretindeı soqqy jasaǵan joqpyn. Onyń jaraqaty burynnan da bolǵan shyǵar. Sondyqtan onyń densaýlyǵyna kelgen zııan úshin ózimdi kináli dep eseptemeımin», dep jaýap berdi. Onyń jaýaby qylmystyq iske tirkeldi. Tergeýshiniń aıtýynsha, bul is osymen aıaqtalyp tur. «Erteń tańerteń jábirlenýshi tarap pen kúdikti tarapqa qandaı sheshim shyǵarylǵany tolyqtaı tanystyrylady. Sodan keıin is sotqa joldanbaq. Jábirlenýshi azamat densaýlyǵyna baılanysty aýrýhanada jatqandyqtan, oǵan qylmystyq istiń aıaqtalǵany jáne mazmuny týraly habarlama joldanady», dedi ol.
«Pogondy jýrnalıst» jobasy aıasynda bir kún ofıserlik qyzmet ete júrip, tergeýshilerdiń shynymen de ınemen qudyq qazǵandaı tirligine kýá boldyq. Adam óltirý, zorlyq-zombylyq, iri kólemdegi jemqorlyq sekildi aýyr qylmystardy bylaı qoıǵanda, kishigirim urlyq-qarlyq, tóbeles syndy árbir istiń aq-qarasy ashylyp, ádildiktiń saltanat qurýy úshin olar kún saıyn ómirlerin qaterge tigedi. Tergep-tekserý sharalary arqyly tirnektep dálel jınaıdy. Ol úshin mańdaı ter tógilip, júıke juqarady. Syrt kózge baıqala bermese de, osyndaı kishigirim erlikke para-par jumysty atqaryp otyrǵan tergeýshiler qaýymyna qyzmette sáttilik tileýmen joba aıasyndaǵy jumys kúnimiz máresine jetti.