Halyq qazynasyna aınalǵan asyl mura

Oblys ortalyǵyndaǵy «Oqýshylar saraıynda» ótken «Aqtaban shuby­ryn­dy, Alqakól sulama» zamanynyń «Elim-aı» dastanyna 300 jyl» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııany oblys ákimi Aıdarbek Saparov ashyp, quttyqtaý sóz sóıledi.

Ol HVIII ǵasyr qazaq halqynyń jer betinen quryp kete jazdaǵan sura­pyl kezeń bolǵanyn eske sala kelip, sol zamannyń shyndyǵy, jońǵar shapqyn­shylyǵyn geografııalyq aýmaǵy, jer-sý ataýlary – bári-bári «Elim-aı» dastanynda sýrettelgenin jetkizdi. Son­daı-aq bul dastan, belgili tarıhshy Manash Qozybaevtyń sózimen aıtqan­daı, «áz-Táýkeden keıingi qazaq handary arasynda bolǵan teketires, baqtalas, berekesizdiktiń bet-perdesi kórsetilip, «aqtaban shubyryndy» qalaı bolyp, halyq nege tozǵanyn ashady». Sózi­niń qorytyndysynda ákim «Elim-aı» dastanynyń umy­tyl­maıtynyn, qaı kezdegi, qaı zamandaǵy bılik býyndaryna, eldiń sózin ustaıtyn adamdaryna, zııaly qaýymǵa sabaq bola beretinin aıtty. Sonymen birge ákim alystan at terletip kelgen qonaqtarǵa, jalpy jıylǵan qaýymǵa, jyraýdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zerttep, bastyryp, elge keńinen taratyp júrgen azamattarǵa alǵysyn jetkizdi.

Qazaqstan Jazýshylar odaǵy tóraǵa­synyń orynbasary, aqyn Qasymhan Begman quttyqtaý sózin tóraǵa Mereke Qul­kenovtiń atynan aıtyp, Qojabergen jyraýdyń «Elim-aı» dastanynyń qazaq ádebıeti men tarıhyndaǵy orny erekshe ekenine toqtaldy.

Uly Abaı qoǵamnyń jaqsysy tek jalǵyzdar (edınısa) ekenin aıta kelip:

«Edınısa ketkende,

Ne bolady óńkeı nól?

Berekeńdi qashyrma,

El tynysh bolsa, jaqsy sol.

Ras sózge talasyp,

Aqjem bolma, janym, kel!» –

deıtin edi ǵoı «Sáýleń bolsa keýdeńde» deıtin óleńinde. Búkil el qamyn, jer tutastyǵyn oılap, uly tulǵalar esimin jańǵyrtyp júretin jannyń biri – Beket Turǵaraev ekenine eshkim daý aıta almas.

«Jeti jarǵy jáne Qojabergen jy­raý» halyqaralyq qoǵamdyq qaıyrym­dylyq qorynyń tóraǵasy Beket Tur­ǵa­raev: «Biz búgin osydan úsh ǵa­syr buryn ótken oqıǵany eske alyp, uly babalarymyzdyń rýhyna bas ıip, «Keý­­deńde shybyn janyń bolsa eger, Jo­ǵaltpa jer betinen qazaq atyn» degen Qojabergen jyraýdyń «Elim-aı» jy­rynyń mánin túsinip, bas qosyp otyrmyz. «Elim-aı» jyry Táýelsizdiktiń jemisi, sonyń arqasynda jaryqqa shyǵyp, halyqqa jetýine múmkindik týdy. Aldyńǵy tolqyn aǵalarymyz keshegi keńestik kezeńde, mundaı shyń­ǵyryp turyp shyndyqty aıtqan shy­­ǵarmany dáripteýge murshalary bol­ma­dy. О́ıtkeni keńestik ıdeologııa orys pıǵylynyń áshkerelenýine jol bermedi», dedi.

Sondaı-aq ol Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulytaýdaǵy quryl­taıda aıtqan: «Bir kezderi umytylyp ket­ken ult perzentteriniń esimin qaı­ta jań­ǵyrtýymyz kerek. El taǵdyryn aıqyn­­daǵan tarıhı oqıǵalarǵa laıyqty baǵa bergen jón» degen sózderin eske saldy.

Odan ári 300 jyldyq tarıhy bar «Elim-aıdy» máńgilik este qaldyrý úshin qasıetti Qarataýdyń belasýyna dastan­ǵa arnalyp tuǵyrtas ornatylǵany, onda el taǵdyrynyń qasiretti kezeńi­nen, máńgilik óshpes erliktiń ıesi ha­lyq ekeninen bolashaqqa habardar etetin maǵlumattar tańbalanǵany aıtyldy. «Bolashaq urpaqtyń oı sanasyna jet­kizip, tasqa jazylǵan tarıhtan kóz jaz­bas úshin, dastandy mektep oqý­lyq­ta­ryna engizý jóninde Oqý-aǵartý mı­nıstrligi men Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine usynys engizildi», dep qorytty B.Turǵaraev.

«Qaharmandar» qorynyń tóraǵa­sy, «Saıası qýǵyn-súrgin qurbanda­ryn jappaı aqtaý jónindegi» Memlekettik komıssııanyń qurylýyna uıytqy bolǵan Sabyr Qasymov: «Qojabergen jyraý­dyń boıynda barsha halqymyzdy ózine tar­tatyn kúsh bar. Ol – otansúıgishtik ıdeıasy, qazaqtyń bostandyqqa umtyl­ǵan uly armany», deı kele: 300 jyl buryn jazylǵan dastanda kórsetilgen barlyq jer-sý ataýlary, babalarymyzdyń qa­ny tógilip, súıekteri kómilgen jerler, olar­dyń bastaryna qoıylǵan belgiler je­rimizge kóz alartqan keýdemsoqtar­ǵa óńirdiń naq kimdiki ekenin kózge shu­qyp kórsetip beretin dálelder ekenine toqtaldy.

S.Qasymov odan ári osyndaı dastandardy tarıhı mura retinde tutynyp, olar­dan babalarymyzdyń aqyl-oıyn, kóz­qaras órisiniń keńdigin, el úshin ja­saǵan eńbekterin, urpaq qamyn qalaı oılaǵandaryn, bıleýshileri men halqy­nyń qatynastaryn kórip, derekkóz re­tin­de paıdalanýdyń mańyzyn atap ótti.

Sonymen qatar S.Qasymov Qyzyl­jar jáne basqa óńirlerde ótken Qoja­ber­gen­ge arnalǵan ǵylymı-tájirıbelik ­kon­ferensııalarda aıtylǵan usynystar­dyń tolyq oryndalmaǵanyn synady. ­Túrli deńgeıli bilim berý baǵdarlama­la­rynda tym ústirt aıtylatynyn sóz etti. So­n­daı-aq Petropavl qalasynyń kire­­berisine ornatylǵan Qojabergen ­es­kertkishine tánti bolǵanyn jetki­zip, «bul eskertkish jalǵyz Qojabergen­ge emes, osydan úsh ǵasyr buryn bizdiń je­rimiz úshin, qazaqtyń bostandyǵy úshin kú­resken qaharmandarymyzǵa qoıylǵan belgi dep bilemin. Osy baǵytta buryn attary kómeskilenip qalǵan basqa da baba­larymyzdyń erligin jańǵyrtý qajet. Bul jerde eshqandaı jershildik, qyz­ǵanshaqtyq, rýshyldyq sııaqty ker­tartpa túsinikter bolmaýy kerek. Son­da ǵana biz halqymyzdyń birligine, bolasha­ǵyna, tutastyǵyna zııan keltiretin jaman ádetterden arylamyz», dedi ol.

Sóziniń sońynda ol osy ólkeden shyq­qan taǵy bir alyp tulǵa – Smaǵul Sá­dýa­qasulynyń esimin ulyqtaý baǵy­tyn­daǵy jumystardyń kemshiligin atap ótti. «Qazaqty HH ǵasyrda qyr­ǵynǵa ushyratqan goloshekındik «Kishi Oktıabr» josparyna ashyq qarsy shy­ǵyp, elin qorǵaǵan jáne sol jolda 33 jasynda ómiri qıylǵan arystyń esi­min halyq áli kúnge jetik bilmeıdi. Áıte­ýir Qyzyljarda mektep aty berilgen eken, endi sol mektep ornalasqan, ataýy­ ıdeologııalyq turǵydan eskir­gen «Internasıonal» kóshesine Smaǵul­dyń esimi berilse, nur ústine nur bolar edi», dedi.

Astana men Almatydan at terletip jet­ken aqyn-jazýshylar, tarıhshy, áde­bıetshi, zańger ǵalymdar qatarynda eli­mizge tanymal Beksultan Nurjeke, Kádir­bek Segizbaıuly, Iran-Ǵaıyp Orazbaı, Serik Negımov, Amanjol Kúzembaıuly, Qulbek Ergóbek, Zııabek Qabyldınov, Sultanhan Aqqululy, Káribaı Musyr­man, jergilikti ólketanýshylar Erbaqyt Amantaı, Sáýle Málikova – bári de konferensııada ǵylymı baıandamalaryn oqyp, oı-pikirin jetkizdi.

«Elim-aı» dastany – tarıhı derek» atty baıandama jasaǵan tarıhshy, professor Amanjol Kúzembaıuly búkil álem­dik tarıhta jazbasha derek joq bol­ǵan jaǵdaıda aýyzsha derekter paıdalanylatynyn atap ótip, «sondaı aýyzsha maǵlumattardyń biri jáne biregeıi Qojabergen jyraý shyǵarmalary. О́ki­nishke qaraı, osy qundy derekter taldaýdan, saralaýdan, tekserýden ótkizilip, búginge deıin tarıh ǵylymynyń kádesine jaramaı otyr», dedi. Odan ári jyraý shyǵarmalarynyń zerttelýine toqtalǵan ǵalym ony alǵash ret 1927 jyly Sáken Seıfýllın, 1936 jyly B.Maılın, I.Jan­súgirov, Ǵ.Músirepov bastaǵan arnaıy tarıhı-etnografııalyq ekspedısııa zerttegenin aıtyp, «ókinishke qaraı, alasapyran zamanda bul materıaldar iz-tússiz joǵalǵan», dedi.

Onyń sózine qaraǵanda, Táýelsizdik­tiń eleń-alańynda jazýshy Nábıden Ábýtálıev Qojabergen muralaryn júıe­lep, jınap, bastyrýǵa úlken eńbek sińir­gen. «Al 1993 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń ǵy­lymı-zertteý toby Qyzyljar óńirine ke­lip, jyraýdyń basyna zııarat etip, kóne­kóz qarııalardan mol maǵlumat alyp qaıtqan eken. Sh.Nurǵojauly, M.Tyr­qaev, N.Satın syndy aqsaqaldar jyraýdyń Qarataı Bıǵojın Áde­bı muralar qoryna tapsyrǵan shyǵarma­larynan basqa da jyrlaryn aıtyp ber­gen. Odan beri Qyzyljardaǵy «Asyl mura» tobynyń izdeýshileri Qoja­ber­­genge qatysty birneshe kitaptyń ja­ryq kórýine muryndyq boldy. 2000 jyly respýblıkalyq konferensııa ótki­zi­lip, onda akademık Manash Qozy­baev jáne basqalar baıandama jasap, «Qoja­bergentaný» ortalyǵyn ashý týraly usy­nys engizdi. «Elim-aı» das­tanynyń keıingi nusqasyn Mádına Dastanova degen zertteýshi jarııalady. Kólemi 9 bas­pa tabaq bolǵan bul nusqaǵa jyraýdyń «Elim-aıdan» basqa shyǵarmalary da engizilgen», dedi A.Kúzembaıuly.

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­­tyq ýnıversıtetiniń professory Serik Negımov «Elim-aı» dastany – «Aq­taban shubyryndy – Alqakól sulama» zama­nynyń kórkem ensıklopedııa­sy» at­ty baıandamasynda Buqar jyraýdyń «Qamaldy buzǵan qulshyna» óleńiniń:

«Kúrzimen jaýdy basqa urǵan,

Qalmaqtyń hanyn sastyrǵan.

Jaraly dushpan basshysyn,

At tuıaǵyna bastyrǵan»,

degen joldaryn ustazy Qojabergenge arnaǵanyn sóz etti. Ǵalym «Elim-aı» uly dala tarıhynda babalarymyzdyń ult, halyq, memleket, jer qorǵaý qaıǵysynan týǵan aıaýly, asyl túıdekti lebizi ekenin jetkizdi. «Tarıhı-etnografııalyq, til­dik, paleosemantıkalyq qymbat qundy­lyqtar men aqparattarǵa baı Orhon jazba eskertkishterindegi «Elim-aı!», «Týǵan jerim-aı!», «Bekterim-aı!» (152 márte), «Qonysym-aý!» (749 ret), «Qara jerim-aı!», «Joǵaryda Táńi­rim-aı!», «Qara ormanym-aı!», «Ynty­maq-aı!» t.s.s. uly dala jurtynyń boı­tumaryndaı kıeli, julyndy sózderi «Elim-aı!» dastanyn oqyǵanda da kezde­sedi. Osylaısha, tarıhı sabaqtas­tyq taıǵa tańba basqandaı kórinedi. «Elim-aı!» dastanynda geostrategııalyq jaǵdaı, áskerı kolonızasııa, soǵystyń taktıkasy men strategııasy, saıası maqsat pen pıǵyl, jahandyq bılik mánisi tereń, tolyq sıpattalǵan», dedi ǵalym.

Serik Negımov «Elim-aı» dastany­­nyń el arasyna aýyzsha da, qoljazba kúıin­de de taraǵanyn aıtty. «Jazba­sha nusqa­syn saqtaǵan – Qojabergen jyraýdyń aǵasy Qarabastyń urpaǵy Shaqshaq batyr Kóshekuly. Odan Segiz seri kóshirip, odan soń Er Eseneıdiń jıeni Táshtıt Tábeı­uly Barlybaevtan Shyńǵys Ýálıhanov, Zilǵara sheshen balasy Musa úırengen. Eń aqyrynda Qojahmet Dáribaıuly (1891-1978) nası­hattaǵan», dedi ol.

Konferensııada bulardan basqa fı­lo­logııa ǵylymdarynyń doktory Qul­bek Ergóbek, jýrnalıst, qoǵam qaı­rat­keri Káribaı Musyrman, tarıh ǵylym­darynyń doktory, professor Zııabek Qabyldınov, jýralıst Erbaqyt Amantaı, arhıv mamany, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Sáýle Málikova baıandama jasady.

Ǵylymı jıyn qorytyndysy bo­ıynsha qarar qabyldanyp, onda Petro­pavldaǵy áskerı ınstıtýtty Qojaber­gen jyraýdyń esimimen ataý, mektep oqý­lyq­taryna Qojabergen jyraýdyń ómiri men shyǵarmashylyǵynan derekter, «Elim-aı» dastanynan úzindiler berý tapsyryldy. Tapsyrma boıynsha Oqý-aǵartý, Qorǵanys mınıstrlikteri esep beredi. Konferensııanyń mate­rıaldary jeke kitap bolyp shyǵa­dy. 

Aıta ketetin jaıt, konferensııa­dan bir kún buryn alystan kelgen meımandar men jergilikti jurtshylyq Qojabergenniń beıitine zııarat etti. Qaıtar jolda 1918 jyly Alashordaǵa ásker jınaý úshin, 10 myńnan astam adam qatysqan jıyn bolǵan Áltı qajy­nyń Aqqýsaq qys­taýyndaǵy Alashorda arystarynyń eskert­kishterine minájat etti. Osy jerde res­pýblıkalyq ardagerger keńesiniń birinshi orynbasary, tarıhshy О́mirzaq Ozǵanbaevtyń «Barlybaev­tar aqıqaty» atty jınaǵynyń tusaý­kese­rine qatysty. Sonymen birge toı qurmetine tigilgen kıiz úılerdi, at oıyndary kórinisterin tamashalady.

Soltústik Qazaqstan oblysy