Uly dalanyń batysynda Reseımen ǵasyrlar boıy ıyq tiresip turǵan eldi meken – barshaǵa belgili Bókeı ordasy. Tunǵan tarıh, tuńǵyshtar mekeni ol.
Qaıran, meniń han ordam! Jetpis jyl keńestik dáýirdi, otyz jyl egemendik kezeńdi bastan keshse de ǵasyrlar boıy joly jóndelmegen qazaq eliniń qıyr sheti. Shekarany bekitý úshin kóshken Bókeıqumǵa 30 shaqyrym qaraǵaı orman otyrǵyzyp ketken Jáńgir búgingi urpaǵyn oılamady deýge aýzym barmaıdy. Olar elimizdiń shekarasyn solaı bekitti. Al Qurmanǵazy bolsa, Astrahannyń Qyzyljaryna baryp: «Mine, meniń shekaram!» dep molasymen bekitti. Búgin biz sol ójet babalar amanatyna qalaı qarap otyrmyz degen oı mazalaıdy meni.
«Aq Jaıyq eli» dep atalatyn Batys Qazaqstan oblysy bul kúnde Reseıdiń bes oblysymen shektesip jatyr. Samara, Saratov, Astrahan, Orynbordyń qazaqtary elge onsha asyqpaıdy. Al Oral orysynyń, ata-anasy – Qazaqstanda, balalary Reseıde oqıdy. Bókeı ordasy aýdanynyń ortalyǵy Saıqynǵa Reseıdiń Eltony otyz-aq shaqyrym. Al Basqunshaǵy jetpis-aq shaqyrym jerde. Qazaqsha aıtsaq, tıip tur. Qaztalov aýdany men Aleksandrov-Gaı degen eldi mekeni tipten aralasyp ómir súrip otyr. Uzyn jol birese Reseı shekarasynan, birese Qazaqstan shekarasynan ıreleńdep óte beredi. Kádimgi kórshiler sııaqty velosıpedpen arǵy jaq, bergi jaqqa ótip, aralasyp júre beredi. Osy shekaraly eldi mekenderdiń halqy azaıyp bara jatqany, árıne, kóńildi alańdatady. Halyq sany tym azaıyp ketkenin jasyrýǵa bolmaıdy. Oǵan sebep – mektepterdegi bala sanynyń azaıýy.
Keńes Odaǵynyń Batyry Temir Masın atyndaǵy mektep bar edi. Ol mektep patrıottyq tárbıe berýde oblysymyzda erekshe oryn alady. Mine, sol mekteptiń jaǵdaıy bıyl óte qıyn, jabylý aldynda tur. Sebebi mekteptegi bala sany az, «ómir súrýine» esep boıynsha 3 bala jetpeı tur. Al ol jabylsa, ata-ana balasy úshin qalaǵa kóshedi de, ustazdar jumys izdep basqa aýylǵa, aýdanǵa ketedi. Sóıtip aýyl qańyrap, bos qala bastaıdy. Úıler de qulaıdy, ony eshkim satyp almaıdy. Mine, shekara mańy solaı eldi mekeninen aıyrylsa, kórshiler jyljyp kelip kire bastamaı ma degen oı týady. Sol Temir Masın eldi mekenindegi mektep qansha urpaqty tárbıeledi deseńizshi!» Batyldyqqa, batyrlyqqa, eldikke, Otandy súıýge arnalǵan sol esimniń ózi is-sharalarda jıi aıtylyp turýshy edi. Onyń ústine, bul jerde anaǵa óleńimen eskertkish qoıǵan Qaırat Jumaǵalıev sııaqty aqynnyń dúnıege kelgeni de jas urpaqtyń maqtanyshy bolatyn.
Úlken elmen shektesetin 5 oblysqa shyǵatyn joldaǵy shekaralyq aýyldardyń barlyǵynyń jaǵdaıy bir-birine óte uqsas. Al endi Samaraǵa shyǵa beristegi elimizdiń shekarasyndaǵy Krasnovka sııaqty aýyl qazaq radıosyn tyńdamaıdy, qazaq teledıdaryn kórmeıdi. Onyń ornyna Reseıdiń kókjáshigin qaraıdy. Shekara túgili, Oral qalasynyń ózinde kóshelerdiń oryssha atalýynan aıaq alyp júrý qıyn.
Bókeı ordasy týrızmdi damytý úshin ǵajaıyp el edi ǵoı. Átteń, qınaıtyn qara joly. Itshilep jetken kúnniń ózinde de, týrıst kútetin oryn zaman talabyna saı emes. Jáńgir hannyń kezindegi saldyrǵan úıin qaıta qalpyna keltiremiz dep áýrelengenge de birneshe jyl ótti. Onyń úıiniń sulbasy bar bolǵanymen, ishki baılyǵy taǵy saı emes. Al sonaý II Maksımılıan zamanyndaǵy Shıonbrýnn saraıyn, Sankt-Peterbýrgtegi Ermıtajdy kórip kelgender, ásirese jastar bizdiń Han saraıyn kórgende kúlki etetin bolar. Han saraıǵa basqa memleketten, shetelden týrıst kelmek túgili, sonda týyp-ósken urpaq qaıtadan ata-baba mekenin kórgisi kelgende qınalyp, sharshap-shaldyǵyp, jol soǵyp baryp-qaıtatyndary bar. Bul qıyndyqty aıtqanda, árıne, júregiń aýyrady. Sondyqtan endigi Ordanyń urpaǵy ol jerdi kórem dep izdemeıdi-aý degen meniń kóńilimde úlken kúdik bar. Ordany kórsetýge aparǵanda óz nemerelerimniń keshken azabyn aıtqym da kelmeıdi. Ordanyń qıraǵan ormany 30 shaqyrymǵa sozylǵan qum kóshkinin bógep turǵan ǵajaıyp shekaranyń qaraýyly edi. Han ordanyń sáni edi. Al bul kúnde ol da tozdy. Bıyl ylǵal da jetispedi, jańbyr da jaýmady. Ordanyń ortasyndaǵy jasandy aqqý kóliniń qaınar kózin traktor taptap qurtqaly da kóp jyldar ótip ketti.
Orda halqyn ońtústikke deıin kóshirip, polıgon jasaǵaly da kóp jyldyń júzi boldy. Kónbis qazaq bárine kóngen. О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldary kóne mola basyna besigin ilip, bárinen kúder úzip, jan-jaqqa japa-tarmaǵaı kóshken eldi kórdim men bala jasymda.
– Saǵyndym, Jaıyq elderi-aı,
Aıdyndy shalqar kólderi-aı.
Saǵyndym, Jaıyq,
Saǵyndym, Jaıyq,
Aǵa da, jeńge teńder-aı, – degen zarly ánderdi sol kezde áje-analarymyzdyń kúńirenip aıtqan daýysy áli kúnge deıin qulaǵymyzda.
Ata-babamyz tanyǵan, Bókeı mekendegen jerdiń qunary mol, malǵa jaıly, shóbi shúıgin, sýy men aýasy da taza bolatyn. Muratsaı eldi mekeninde kól bar. «Eger sol sýǵa tolsa, Orda úshin eń qolaıly kún bolmaq», deıdi turǵyndar. Biraq oǵan sý keletin kanaldar 30 jyl boıy tazartylmaı, bitelip qalǵan. Al qazir Jánibek aýdanynan keletin sý sol jaqta toqtap qaldy da, bıylǵy qýańshylyqta Orda aýdany qatty qınalyp otyr. Shúkir, elde dala tósine «mal toltyrsam» degen sharýaqor jigitter jetkilikti. Biraq myńdaǵan kıik taptaǵan jerlerdi taǵy qorǵaı almaı shermende bolyp otyr. Myńdaǵan tuıaq ótkennen keıin egistik alqap kók shańǵa kómilip qalady eken. Kıik máselesi de aıtyla-aıtyla, jazyla-jazyla sharshatyp boldy. Aıtylady da, jazylady da qalady. Al sharýalardyń sharasy da, shydamy da azaıyp kele jatyr.
Aýylǵa kóńil bólemiz dedik. Aýyl óz shekaramyzda tozyp, halqy kóship, qadir-qasıetinen aıyrylyp barady. Aýyl – altyn besik dedik. Ol qazir altyn besik bola almaı otyr. Jumyssyzdyq jastardy aýyldan bezdirdi. Aýylda bala sany óspeı, keń dalanyń sáni kirmeıdi. Internet te alys aýyldarǵa jetpeı tur. Aýyl ulttyq tárbıeniń besigi edi. Aýyl adamdy meıirimge tárbıeleıtin úlken orta edi. Aýyl ózimizdiń tarıhymyzdy saqtap otyrǵan mýzeıimiz edi. Qalada jasandylyq kórgennen, aýylda meıirimge shomylyp ósken balaǵa ne jetsin? Ári densaýlyǵy da durys urpaq ósýine aýyldyń aýasy sep bolar edi. Bul kúnde oblystaǵy aýdandardyń ózinde eki júzden asa aýtızm bala týyp, olardyń ózin qalaı emdep, qaıda jibererin bilmeı otyrǵandar da az emes.
О́zimniń týǵan aýylym da tozyp bitti. Tiriltemin be degen áreketimnen eshteńe shyǵar túri joq. Qaladan 70 shaqyrym jerde, jaıqalǵan ormanǵa tıip turǵan, Jaıyqtyń jaǵasyndaǵy men týǵan kishkentaı meken bul kúnde jurtta qalǵan tozǵan aýyldyń biri ǵana.
Han orda eli – shekara. Onyń irgesin ashyp tastasaq, úlken qatelik bolmasyna kim kepil? Osy Ordada aqyn Taıyr Jarokovtyń on metrlik eskertkishi turǵan úlken mektebi bar edi. Sol eldi mekenniń aty qazir «Kúıgen kól» bolyp ózgerip, aınalma joldyń syrtynda qalyp, qol bulǵaıdy. Onda da bala sany azaıǵan. Anaý bir jyldary «100 mektep» uranymen aýyldyq jerlerge salynǵan mektepter qazir qańyrap bos qalyp jatyr. Aýylda jastar joq. Sondyqtan bala sany jetispeıdi. Jastar – qalada. Al qalada mektep sany jetispeıdi. Dalany kórkeıtetin zińgitteı jigitter bankter men baılardyń úıleriniń kúzetinde tur...
Jaıyqtyń jaǵasyna barsam, tolqyndar ótken ǵasyrdaǵy Murat Móńkeulynyń muńyn sybyrlap aıtyp jatqandaı bolady maǵan. «Jaıyqty kelip alǵany, jaǵańa qoldy salǵany» deı me? Endeshe, jaǵamyzdy da, dalamyzdy da taza ustaý jaǵyn oılanaıyq.
Aqushtap BAQTYGEREEVA,
aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, «Otan» ordeniniń ıegeri