Abaı shyǵarmashylyǵy men ǵumyry jaıynda jazylǵan zertteý eńbekterdiń sany jyl ótken saıyn artyp, jańa derekterdiń halyqqa jarııa bolyp jatqany belgili. Áıtse de, Bolat Júnisbekov qurastyrǵan «Abaıdyń aqyn uldary» atty jınaq pen osy avtordyń zertteýleri men esseleri toptastyrylǵan «Abaı sáýlesi» atty kitaptyń orny bólek.
«Abaıdyń aqyn uldary» atty jınaqty qurastyrýda avtor Abaıdyń aqyn uldary-shákirtteriniń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýdy maqsat etedi. Kitapta aqynnyń uldary – Aqylbaı, Maǵaýııa, Turaǵul men nemeresi Áýbákir Aqylbaıulynyń eńbekteri, ómiri men shyǵarmashylyǵyna qatysty zertteý maqalalar, esseler toptastyrylǵan. Jınaq bes bólimnen turady, alǵashqy tórt bólimi Abaıdyń aqyn urpaǵyna arnalǵan bolsa, «Kitap ishindegi kitap» bólimine Turaǵul Abaıulynyń tańdamaly aýdarmalary enipti. Atalǵan eńbek – joǵary jáne orta oqý oryndarynyń ustazdary men stýdentterine taptyrmaıtyn oqý quraly. Ádebıetsúıer qaýymnyń da kóńilinen shyǵady degen oıdamyz. Kitap qundylyǵy nede deseńiz, Abaıdyń aqyn urpaqtarynyń eńbekterimen bir jınaq arqyly tanysýǵa bolady. Iá, kúni búginge deıin de aqyn shákirtteri týraly jeke-jeke jaryq kórgen eńbekter barshylyq. Degenmen, onyń barlyǵy oqyrman qolyna túse bermeıdi. Abaıdyń aqyn uldarynyń arhıvter men ǵylymı ınstıtýttarda, mýzeı qorlary men kitaphanalarda jatqan eńbekteri qaıta basylyp, bir kitapqa toptastyrylýy, árıne, oqyrman úshin jaqsy jańalyq.
Kitaptyń alǵashqy bóliminde Aqylbaı shyǵarmashylyǵyna qatysty zertteý maqalalarmen qatar, aqynnyń ómirine, balalyq shaǵyna qatysty oqyrmanǵa qyzyqty oqıǵalar berilgen. Toqtarhan Sháripjanulynyń «Aqylbaıdyń shapshańdyǵy» atty shaǵyn materıalyn oqı otyra, Dildániń óz balalaryn aqyndyq ónerge tárbıeleýge erekshe kóńil bólgenin túsinemiz. M.Áýezovtiń «Aqylbaı shyǵarmalary týraly», abaıtanýshy Qaıym Muhamedhanulynyń «Aqylbaı Abaıuly Qunanbaev», Qajym Jumalıevtiń «Aqylbaı Abaıuly», Muhtar Maǵaýınniń «Joǵalǵan poema tarıhynan» syndy kólemdi zertteý maqalalarymen qatar, Aqylbaıdyń óz óleńderi men poemalary da jınaqqa engen.
Ekinshi bólim Aqylbaıdyń uly Áýbákir aqynnyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan. Áýbákir Aqylbaıulyn Qaıym Muhamedhanulynyń «Áýbákir aqyn» atty maqalasynan tanyp-bilýge bolady. Atalǵan maqala bólimniń ón boıyn ashyp turǵanymen, aqyn týraly tereńirek zertteýdi qajet etetindeı. Áýbákir – Abaıdyń qasynda on eki jyl júrip, kóp taǵylym-tárbıe alǵan balasynyń biri. Aqylbaı, Maǵaýııa, Turaǵul, Kákitaı, Kókbaı syndy kózi ashyq, kókiregi oıaý, kórgen-bilgeni mol jandardyń janynda júrip, tálim alǵan Áýbákirdiń de óner-bilimnen kende emesi anyq. Áýbákirdiń Abaıdyń ózge balasynan bólek qyry – sýyrypsalmalyǵynda edi. Ázil, qaljyń, ospaq-ájýaǵa toly jyr joldaryn sol arada óz janynan aýyzsha da, jazbasha da shyǵara qoıady. О́leńderi aýyzsha taralǵandyqtan ba, keı óleńderi tolyq saqtalmaǵan kórinedi. Bul máselege kitap qurastyrýshysy da túsinikteme bere ketipti. Atap aıtqanda, kitaptaǵy ár óleńge qatysty túsinikteme-anyqtamalar oqyrmannyń túsinip-túısinýine óte yńǵaıly.
Qaıym Muhamedhanulynyń «Áýbákir aqyn» atty maqalasynda qozǵalǵan myna bir oıdy oqyrmanǵa aıtýdy jón kórip otyrmyz. Áýbákirdiń áıeli Kámásh mynadaı estelikter qaldyrǵan eken. «... Men kelin bop túskennen keıin ákem (Abaıdy aıtady. – Q.M.) shaqyryp alyp: Qarǵam Kámásh, ata-eneni syılaý, úlkendi qadirleý betin jaýyp alyp, tize búgip sálem etip, jan bitkennen jasqanshaq bolýdan bastalmaıdy. Aldymen meniń óz aldymda betińdi ash, sálem etpeı-aq, osy úıdiń ishinde ózińniń oń jaqta júrgenińdeı, qaımyqpaı júre ber. Myna Erkejan ekeýmizdi ata, ene dep qarama, áke-apa dep qara, meniń tilegim osy», degen eken. Ár bólimdegi materıaldardy oqı otyra, uly aqynnyń otbasy tárbıesine aıryqsha kóńil bólgenin ańǵarýǵa bolady. Ul-qyzdyń tálim-tárbıesine mán berý, balanyń óner-bilimge degen qyzyǵýshylyǵyn oıatý, aýyl qarııasynyń nasıhaty, t.b. ulttyq pedagogıkamyzdyń jarqyn úlgisin dál osy jınaqtan oqyp bilýge bolady.
Keıingi eki bólim Maǵaýııa men Turaǵul shyǵarmashylyǵy jaıynda sóz etiledi. Abaıdyń aqyn uldary da Eýropa jáne orystyń klassıkalyq poezııasynyń dástúrinen úlgi alǵan. «Balań bala bolsyn deseń oqyt, mal aıama!» dep Abaıdyń ózi aıtqandaı, aqyn balalarynyń bilim alýyna, onyń ishinde oryssha oqytýǵa da kóńil bóledi. Aqynnyń ár balasy áke-ustazynan bólek stıl, bólek baǵyt izdeýge kúsh salǵanyn, nátıjesinde, jazba ádebıettiń qalyptasqan ókili atanǵanyn ańǵaramyz. Shyn máninde, Abaı aýylynyń aqyn shákirtteri hakim murasynyń osy kúnge jetýine, shashaý shyǵarmaı, urpaqqa jetkizýge kóp septigin tıgizdi.
B.Júnisbekovtiń Abaı jaıynda ár jyldary jazǵan zertteý eńbekteri toptastyrylǵan taǵy bir kitap – «Abaı sáýlesi». «Abaı sáýlesi» degen ataýdyń ózi oqyrman jurttyń nazaryn birden aýdartady. Kitapta Abaıdyń shyǵarmashylyǵy men ómirine, onyń urpaqtaryna qatysty tyń derekter esse-maqala, suhbat formatynda usynylǵan. Sondaı-aq Shákárim aqyn men Muhtar Áýezovtiń shyǵarmashylyǵy týraly zertteýler de engizilgen. Kitap oqyrmannyń qabyldaýyna jeńil, bólimder men taqyrypshalarǵa bólinip, yqshamdalyp berilgen. Avtor Abaı týraly halyqtyń búginge deıingi kókeıde júrgen ártúrli máselelerge qatysty naqty tujyrym jasaǵan. Atap aıtqanda, aqynnyń naqty týǵan jeri men týǵan kúninen bastap, urpaǵyna deıin túgeldeı tizbelep, rastalǵan aqpardy jınaqtaýǵa nazar aýdarǵan. «Aqyn murasynyń bas shyraqshysy», «Qudaıdan qoryqpaǵan qoǵam», «Arbamen Amerıka asqan» degen taqyryptardyń ózi oqyrmandy birden baýrap áketedi. Atalǵan qos jınaqtyń da oqyrman úshin bereri mol. Abaı taǵylymy men aqyn shákirtteri týraly áli de ǵylymı izdenister jalǵasa bermek.
Aısulý SEZHAN,
Abaı atyndaǵy QazUPÝ stýdenti