Keńestik Qazaqstan tarıhy sońǵy 30 jyldaǵy zertteýlerde synǵa ushyrap kelgendigi málim. Oǵan mysaldar da, dálelder de jetkilikti. Soǵan qaramastan, Keńestik dáýirde memlekettik qyzmette bolǵan qaıratkerlerdiń ult múddesine sińirgen eńbekteri umytyla qoıǵan joq. Oǵan J.Shaıahmetov, D.Qonaev, J.Táshenev, N.Ońdasynov, B.Áshimovtiń qoǵamdaǵy rólin tulǵalyq bolmysymen qatar tanystyratyn memýarlardyń, ǵylymı-zertteý jumystarynyń jáne maqalalardyń shyqqany dálel. Osy tulǵalarmen zamandas, úzeńgiles qyzmet atqarǵan kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, saıasatker ári dıplomat Sabyr Biláluly Nııazbekovtiń týǵanyna bıyl 111 jyl tolady. О́mirden ótkenine 29 tamyzda 34 jyl bolady.
Ár zamannyń ózindik mańyzdy oqıǵalary bar jáne ár memlekettiń óz zamanyna sáıkes talaptary bar ekeni belgili. HH ǵasyrǵa shegine kóz salsaq, osy kúrdeli kezeńde Nııazbekov Sabyr Biláluly 1938 jyldan bastap partııa jumysynda júrip, 43 jyl jaýapty basshylyq qyzmetter atqardy. 1928-1945 jyldar aralyǵynda aýylsovet hatshysynan bastap, aýdandyq komsomol hatshysy, birneshe mekemelerde ınspektor, redaktor, mekemelerdegi komsomol, partııa uıymdarynyń nusqaýshysy, 1935-1937 jyldary Qyzyl ásker qatarynda, 1943-1945 jyldary KOPK janyndaǵy partııa mektebiniń tyńdaýshysy boldy.
1967. Máskeý. Qazaq óneriniń kúnderi. Kantemırovshilermen birge.
Otan tarıhyna óziniń bıik maqsatyn jáne biregeı mıssııasyn uǵyna otyryp, óz úlesin qosty. 30 jyl Qazaqstannyń aımaqtary men oblystarynyń birinshi jáne ekinshi hatshysy retinde S.B.Nııazbekov Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Selınograd, Ońtústik Qazaqstan aımaǵyn jáne Almaty oblystyq partııa komıtetin basqardy.
S.B.Nııazbekov 1965-1978 jyldar aralyǵynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń predsedateli jáne KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń predsedateliniń orynbasary boldy. Qazaq SSR Joǵarǵy Keńesiniń 6 márte, KSRO Joǵarǵy Keńesine 3 márte depýtat bolyp saılandy. Qazaqstan Kompartııasynyń Pleným jáne bıýro múshesi boldy, birneshe ret respýblıkalyq, Odaqtyq HHI, HHII, HHIII, HHIV partııa sezderiniń delegaty jáne quramyna saılandy. HHIII sezde KOKP OK músheligine kandıdat, HHIV sezde KOKP OK músheligine qabyldandy. 3 márte Lenın (1971, 1973, 1976 j.j.), 2 márte Eńbek Qyzyl Tý (1957, 1962 j.j.) ordenderimen, ondaǵan medaldarmen marapattaldy.
Sabyr Biláluly Nııazbekov 1912 jyldyń 15 jeltoqsanynda Aqmola oblysyna qarasty Astrahan aýdanynyń «О́rnek» aýylynda dúnıege kelgen. S.Nııazbekovtiń shejire tarıhyn tereń biletin atalas týystarynyń aıtýynsha atasynyń aty Nııazmuhambet bolsa kerek. Keńestik saıasattyń salqyny dinı ustanymdar men dinge qatysty ataýlarǵa tıgendikten resmı qujattarǵa Nııazbekov dep tirkelgen desedi.
2019 jyly «Folıant» baspasynan «Áýlıeler ordasy» atty úlken kitap jaryq kórgen bolatyn, onda Aqmola oblysy, Astrahan aýdanynyń terrıtorııasynda zamanynyń ozyq oıly «Hutyp zaman» ǵulamalarynyń jerlengendigi týraly jazylǵan. Kitap avtory, teolog M.Smaǵulov osy áýlıelerdiń shejiresin tarqata kele, Jaqyp Molda týraly ańyzǵa bergisiz tarıhqa toqtalǵan. Qoshqarbaı batyrdyń uly bolyp sanalatyn Jaqyp Moldanyń urpaqtarynyń ishindegi el basqarǵan hám tanymal tulǵa bolǵan Ybyraı Jaıyqbaev pen Sabyr Nııazbekovti atap ótedi. Onda, «Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Sabyr Biláluly Nııazbekov (shejirede Nııazmuhambet), ol ómir boıy shyqqan tegin jasyrýǵa májbúr boldy», delingen.
Qazan tóńkerisinen keıin, el ishinde bolshevıkter ókimeti ornaǵan kezde «О́ndiris» aýylynda 1922 jyldan tóteshe oqytatyn mektep jumysyn bastaıdy. 1924 jyly Sabyr Biláluly «О́ndiris» aýylynyń bir bólimshesi «Tóbe» degen jerde Tileýǵabylov degen muǵalimnen saýatyn ashyp, oqýdy bastaıdy. Bastaýysh synyptan soń, 1926/27 oqý jylyn Esil bolystyǵynyń ortalyǵy «Qarabaı» degen jerdegi jetijyldyq mektebinde, odan keıin Aqmola qalasyndaǵy alǵashqy musylman mektebinde jalǵastyrdy. Bul mektepte, 1909 jyly Musylman mektepterinde zaıyrly pánderden dáris berý úshin Aqmolaǵa Ýfa gýbernııasynan kelgen belgili tatar muǵalimi, Orynbor semınarııasynyń túlegi Ǵalymjan Shákirzıanuly Qurmashevtan oqyǵan. Qurmashevtyń kúsh-jigeriniń arqasynda Aqmoladan basqa keıinirek Taıtóbe, Maıbalyq aýyldarynda, Ereımentaý, Atbasar qalalarynda aýyl mektepteri ashyldy. Qurmashev qazaq ultynyń kóptegen tanymal ókilderi: Rahymjan Qoshqarbaev, Jumabek Táshenev, Sabyr Nııazbekov, Talǵat Bıgeldınov, Ilııas Esenberlınniń ustazy bolǵandyǵyn ǵalym M.Ápsámetov jazǵan.
Ákesi Nııazmuhambetuly Bilál 1924 jyly qaıtys bolǵanda, Sabyr Biláluly 12 jasta bolǵan. Ákesiniń baısaldy minezin, balajan kóńilin, dinı saýattylyǵyn mamyrajaı, yntymaqty otbasynyń tiregi bolǵandyǵyn jáne anasy Súleımenova Jibek týraly Sabyr Biláluly esteliginde qadir tuta jazǵan. Ákesi adal eńbekpen egin egip, óz isine muqııat bolsa kerek-ti. Sonyń arqasynda otbasy tarshylyq kórmegen. Aýyldaǵy birden-bir oryssha til bilgen adam eken. Ákesi qaıtys bolǵan soń, anasy Jibek qazaqtyń ámeńgerlik jolymen qaınysyna (Nııazmuhambettiń inisiniń uly) turmysqa shyǵady. Sabyr Biláluly 13 jasynan bastap aǵasy Rahmetpen birge eston kýlagyna jaldanyp jumys isteıdi.
1928-1930 jyldar aralyǵynda Aqmola jáne Atbasar ýezderiniń aýmaǵynda Aqmola okrýgy quryldy. Onyń quramyna 15 aýdan kirdi. 1931 jyldyń basynda aýdandar nyǵaıtylyp, tikeleı respýblıkalyq ortalyqqa baǵyndy. Eńbek jolyn 1928 jyly, 16 jasynda Qaraǵandy oblysynyń Aqmola aýdanyndaǵy №7 aýylsovet hatshysynan bastaǵan.
S.B. Nııazbekovtiń jeke is paraǵynyń 17 pýnkitinde bilimi jetijyldyq dep kórsetilgen, ıaǵnı jetijyldyq mektepte 1922-1927 aralyǵynda oqyp, bitirgendigi jáne 1930-31 jyldary Oral qalasyndaǵy Keńes partııa mektebinde, 1943-45 jyldary Máskeýdegi VKP(b) OK partııa uıymdarynyń Joǵary mektebinde (VShPO) oqyǵandyǵy kórsetilgen.
Keńestik partııa mektepteri - KPSS (1952 jylǵa deıin VKP(b)) aýyldyq jerlerdegi partııa jáne keńes úgit-nasıhat qyzmetkerleri kadrlaryn daıarlaıtyn oqý oryndary boldy. Kommýnıstik ýnıversıtet baǵdarlamasynda negizgi oryndy qoǵamdyq-saıası pánder aldy. Markstik-lenındik teorııany zertteýge kóp kóńil bólingeni belgili. Marksızm – Karl Marks pen Frıdrıh Engels negizin salǵan fılosofııalyq, ekonomıkalyq jáne saıası ilim. Marks iliminiń áleýmettik oı men saıası tájirıbede ártúrli saıası partııalar, qoǵamdyq qozǵalystarmen jáne mádenıet fılosofııasyna baılanysty ártúrli túsindirmeleri bar.
«Ekinshi myńjyldyq Adamy» atanǵan K.Marks ıdeıalaryna búgingi tańda kóptegen ǵalymdar Reseı ǴA janyndaǵy ekonomıka ınstıtýtynyń ǵylymı jetekshisi Rýslan Grınberg, ózin marksıst sanaıtyn Tıbet býddızminiń lıderi Dalaı Lama XIV (Ngagvang Lovzang Tenszın Gıamsho), mádenıettanýshy Vadım Mejýev, Ioran Terborn, Slavo Jıjek, Frank Rýda jáne Agon Hamza jáne t.b. jańasha pikir aıtýda. Olar Marks ıdeıalaryn «lenınızmniń» burmalaýyna qatysty, Lenınniń josparyn Stalınniń burmalaýy, Stalındi Hrýshevtiń «jeke basqa tabynýshylyqty joıý» naýqany, Hrýshevtiń reformasynyń qatelikteri, Brejnevtiń de dara bılikke umtylysy jáne saıası kózqarastarynyń Marks ıdeıasynan tysqary jatqandyǵyn dáleldeýde.
Mádenıet fılosofııasy – bul ózge elder qol jetkizgen mádenıet deńgeıin baǵalaı bilý úshin, eń aldymen óz ultynyń mádenı bolmysyn bilýden bastalady. S.Nııazbekovtiń Keńestik dáýirdegi kommýnıstik partııanyń ıdeologııalyq baǵytyna úılestire Qazaqstandaǵy ulttyq tarıhı–mádenı eskertkishterdi saqtaý qoǵamyn qurýy eldiń ótkeni men bolashaǵyn úılestirý úshin jasalǵan ıgi shara ekendigi daýsyz. Bul oraıda, S.B.Nııazbekov óz eliniń tarıhı-mádenı nysandary–Eskertkishterdi qorǵaý qoǵamyn quryp, tóraǵalyq etýi jáne bul Keńestik dáýirdegi izgi bastamanyń búgingi Qazaqstanda «Ulttyq rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy boıynsha jalǵasyp kele jatqany erekshe eskerilýi tıisti másele.
S.B.Nııazbekov 1971 jyly qoǵamdyq negizde respýblıkalyq Eskertkishterdi qorǵaý qoǵamyn quryp, ony zeınetkerlikke shyqqannan keıin de 1989 jylǵa deıin ózi basqardy.
1971 jyly Joǵary Keńes sessııasynda «Tarıh pen mádenıet eskertkishterin qorǵaý týraly» Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasynyń Zańy qabyldandy. Zań 5 bólimnen, 24 statıadan turady. Zań Jobasynyń álqıssasynda Qazaq KSR-iniń terrıtorııasynda tarıh pen mádenıettiń san alýan eskertkishteri bar ekendigi jáne bular qazaq dalasynyń danalyǵyn, onyń turmysyn, mádenıetin, ónerin, revolıýsııalyq dástúrlerin, KSRO-nyń basqa halyqtarymen birge Otanymyzdyń bostandyǵy men táýelsizdigi jolyndaǵy qaharmandyq kúresin beıneleıtindigi, bul eskertkishterdiń ǵylymı, kórkemdik jáne mádenı-tárbıelik mańyzy zor ekendigi aıtylady. Tarıh pen mádenıet eskertkishteriniń saqtalýyn qamtamasyz etý, olardy eńbekshilerge patrıottyq ári estetıkalyq tárbıe berý, ǵylymı-zertteý jáne sharýashylyq qajetteri úshin oryndy jáne tıimdi paıdalaný maqsatymen Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi qabyldaǵan qaýly mynadaı bólimderden turady:
1-Bólim: Tarıh pen mádenıet eskertkishteri – tarıhı eskertkishter, arheologııa eskertkishteri, arhıtektýra eskertkishteri, óner eskertkishteri jáne ádebıet eskertkishterine 1 statıada túsinikteme berilgen;
2-Bólim: Tarıh pen mádenıet eskertkishterin esepke alý jáne qorǵaý týraly 2-13 statıalarda qarastyrylǵan;
3-Bólim: Tarıh pen mádenıet eskertkishterin esepke alý jáne qorǵaý organdaryna júkteletin jáne júzege asyrylatyn jumystar 14-17 statıalarda kórsetilgen;
4-Bólim: Tarıh pen mádenıet eskertkishteriniń pravolyq rejımi jáne olardy paıdalaný máseleleri 18-22 statıalarda belgilengen;
5-Bólim: Tarıh pen mádenıet eskertkishterine zııan keltirgeni úshin jaýaptylyq sharalary 23 statıada basa aıtylyp, 24 statıada Qazaq KSR Mınıstrler Keńesine tarıh pen mádenıet eskertkishterin esepke alý jáne saqtaý Erejesin bekitý tapsyrylǵan. (Segizinshi saılanǵan Qazaq SSR Joǵarǵy Sovetiniń ekinshi sessııasynda usynylǵan «Tarıh pen mádenıet eskertkishterin qorǵaý týraly» Qazaq SSR Zań Jobasynyń qaýlysy. -jeltoqsan, 1971 j.).
Eskertkishterdi qorǵaý máselesine belgili ǵalym Álkeı Marǵulan, Aqjan Mashanı, músinshi Shota Ýálıhanov, О́zbekáli Jánibekov, Bolat Sarybaev jáne basqa da qoǵam músheleriniń atqarǵan jumystarynyń qanshalyqty mańyzdy bolǵany kópke málim. S.Nııazbekov birinshi kezekte Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаssaýı kesenesin qalpyna keltirýdi qolǵa aldy. Jumystardy qarjylandyrý Mádenıet mınıstrligi arqyly júrgizildi, sol jyldary Mınıstrler Músilim Bazarbaev pen Jeksembek Erkimbekov boldy. Jobalardy iske asyrý úrdisinde S.Nııazbekov ultyna janashyr О́.Jánibekov, mýzykatanýshy B.Sarybaev syndy kadrlarǵa qazaq halqynyń tarıhı-mádenı dárejesin kóterýdi senip tapsyrdy. Nátıjesinde, qazirgi Qabanbaı batyr men Qonaev kósheleri qıylysqan jerinen turaqty ǵımarat berilip, oblystarǵa arnaıy ekspedısııalar jiberildi. Kóptegen jádigerler jınaqtalyp, Qazaqstannyń birneshe qalalary men aýdandarynda etnografııalyq mýzeıler ashyldy. Tarıhı eskertkishterge arnalǵan ǵylymı konferensııalar ótti, kitaptar, býkletter shyqty. Tarıhı muralardyń sýretteri túrli-tústi otkrytkalar men poshta markalaryna basyldy. Qoja Ahmet Iаssaýıdiń kesenesi kúrdeli jóndeýden ótti.
S.Nııazbekov Qazaqstannyń tarıhı jáne mádenı eskertkishterin qorǵaý týraly zańdy qurýǵa jáne qabyldaýǵa bastama kótergendigi jóninde sol kezderdegi Odaqtyq, respýblıkalyq deńgeıde ótkizilgen is-sharalar legi men birneshe suhbattary (ıntervıý), baıandamalary jaryq kórgen.
1972 jyly, Almatyda Qazaq KSR tarıhı-mádenı eskertkishterin qorǵaý qoǵamynyń birinshi sezi ótti. Ony S.Nııazbekov ashyp, «Mádenı eskertkishterdi qorǵaý – barsha halyqtyń mindeti» («Ohrana pamıatnıkov kýltýry-vsenarodnoe delo») degen taqyrypta baıandama jasady. Osy baıandamada ótkenniń tarıhı murasy tarıh salasyndaǵy bilimdi tereńdetýdiń sarqylmas qaınar kózi ǵana emes, sonymen birge qazirgi mádenıetimizdiń barlyq salalary: ǵylymmen, bilimmen, ádebıetpen jáne ónermen bite qaınasyp ósken irgetasy ekendigine nazar aýdartty. Máselen, -qazaq jerinde alǵashqy qaýymdyq qurylys dáýirindegi jádigerlerden bastap orta ǵasyrlyq qurylystarǵa jatatyn kóptegen mádenı eskertkishterdiń kúni búginge deıin saqtalǵandyǵyn;- Qazaqstanda jartas betterine salynǵan petroglıfterdiń kóp ekendigine;- Qaratýda, Han-Taýda, Tarbaǵataı men Altaıda, Soltústik Balqash óńiriniń ortalyq bóliginde, Tesiktas pen Qaraúńgir taýlarynda, Betpaqdala men Jetisýda kezdesetinin; - bul sýretterdiń tehnıkasy men oryndalý tásili, sıýjetteri ólke tarıhynyń jáne ata-babalarymyzdyń tarıhı-mádenı damýynyń eń keremet túrleri ekendigine nazar aýdartty. Sóz sońynda Sabyr Biláluly: «Adamzattyń osy salalardaǵy bilimi men jetistikteri qanshalyqty bıik bolsa, soǵurlym ilgeridegi jasalǵan materıaldyq jáne rýhanı qundylyqtardy zerdelep, meńgerý qajettigi arta túsetinin aıtýym kerek», degen. 1976 jyldyń 8-9 maýsymynda Almatyda Qazaq KSR tarıhı-mádenı eskertkishterin qorǵaý qoǵamynyń ekinshi sezi ótti. Sezdi S.B.Nııazbekov ashyp, baıandama jasady. Onda, bul qoǵam óz qatarlarynda bir jarym mıllıonǵa deıin adamdy biriktirgendigin, alty myńnan asatyn ujym músheleri ár salanyń qyzmetkerleri ekendigi jáne turǵylyqty jerleri de Qazaqstannyń kolhoz, sovhozdary, aýdan ortalyqtary men oqý oryndary, kásiporyndarda jumys isteıtin adamdar ekendigin málimdegen. Ǵalymdar men qaıratkerlerdiń kómegimen mádenı murany saqtaý jolynda jalpy halyqty jáne patrıottyq is-sharalardy tartý boıynsha júıeli jumystar júrgizilip jatqanyn aıta kele, «Búgingi tańda respýblıka aýmaǵynda on bir myńǵa jýyq arheologııa, óner, tarıh jáne sáýlet eskertkishteri tirkelgen», dep atap kórsetken. Sezde Ortalyq tekserý komıssııasynyń esebi tyńdalyp, Qoǵamnyń Jarǵysyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Sezde qaralǵan máseleler boıynsha qoǵamnyń ortalyq keńesi men ortalyq tekserý komıssııasynyń quramy jańartylyp, tóraǵasy bolyp Qazaq KSR Joǵary Keńesi Prezıdıýmynyń tóraǵasy S.B.Nııazbekov biraýyzdan qaıta taǵaıyndaldy. Sabyr Biláluly sonymen qosa osy jyldary Qazaqstandaǵy Tabıǵatty qorǵaý Ortalyq keńesin qosa basqardy.
HH ǵasyrdaǵy Qazaq KSR-nyń «kemeldengen sosıalızm» qoǵamyndaǵy tarıhı-mádenı tynys-tirshiligi Qazaqstan, Reseı, Fransııa, Kanada Iran, Germanııa, Mońǵolııa jáne basqa da búgingi TMD elderiniń kóptegen gazet-jýrnaldarynda jarııalanǵan. S.B.Nııazbekovtiń jeke arhıvinde saqtalǵan qoljazbalary men tarıhı-qujattyq faktiler (eńbek kitapshasy, dıplomatııalyq pasporty, áskerı bıletindegi jazbalar, fotoalbomdary, baıandamalary, fotosýretteri, belgili jýrnalısterge bergen suhbattary) jáne B.Ramazanovanyń «Elim dep soqqan júrekter. Oıtolǵaý» atty 2006 jyly shyqqan kitabyndaǵy «Nardyń júgin kóterip ótken azamat» degen S.B. Nııazbekovke arnaǵan esteligi aksıologııalyq kózqaraspen oı túıýge jeteleıdi. S.B.Nııazbekov týraly estelikterdiń kóńilge qonymdy tustarynyń mol ekendigi qýantady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.K.Toqaev «Áke týraly tolǵanys» kitabynda S.Nııazbekov týraly bylaı jazǵan: «Uzaq ýaqyt Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmyna Sabyr Nııazbekov jetekshilik jasady. Ol ustamdy, isker jáne qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerine árkez qamqorlyq jasaıtyn basshy edi. Ákem Sabyr Bilálulyn óz qyzmetine laıyq dep sanady. Ujymnyń ishindegi iskerlik, adamgershilik ahýal eń aldymen birinshi basshyǵa baılanysty ǵoı. S.Nııazbekov qujattardyń qazaqsha-oryssha mátini sapaly daıyndalýyna úlken mán beretin. Ákeı ózge áriptesterimen birge zań jobalary men qaraýlardyń mátinimen jumys istep, qyzmetten tym kesh oralatyn kúnderi meniń áli kúnge esimde».
Sabyr Bilálulynyń áli jaryq kórmegen qoljazbalary bar. Onda óziniń ata -tegin, ómirden túıgenderin, aralasqan dos-jarandary týraly estelikter qaldyrǵan. Sary dápterlerdiń birinde «Adamdar ózderiniń ál-aýqatyn jaqsartýǵa umtyla ma, ǵylym zańdaryn ashýǵa yntaly ma, álde bar áleýmettik jáne saıası júıeni ózgertýdi armandaı ma - barlyq motıvterdi tek shyndyq usynýy múmkin. Olar qııalyndaǵy baqytty bolýdyń úlgisin, ómirden alynǵan tájirıbe men aqparat, bilimniń aýqymynda sıntezdeıdi. Sondyqtan, óz josparyn júzege asyrýǵa kirispes buryn, olar burynnan biletin, bilmegeni jospardyń obektisi bola almaıtyn materıaldar men quraldardy eskere otyryp qana, ózderiniń qııalyndaǵy baqytynyń úlgisin jasaıdy. О́ıtkeni, adamdardy ózderi bilmeıtin, túsiniksiz álemderdiń úmitke jeteleýi múmkin emes. Sondyqtan da, adamdardyń arman-tilekteri ózderiniń shynaıy ómirindegi eń jaqsy úmitteri men umtylystaryna baılanysty oryndalady» dep jazǵan eken.
Sondaı-aq, Reseılik jýrnalıst hám jazýshy A.M.Býkalovtyń «V zerkalah vospomınanıı» atty kitabynda, «Sovetskaıa ponarama» dep atalatyn saıası ǵylymdar agenttiginiń (APN) jýrnalynda Qazaqstandaǵy Tabıǵatty qorǵaý Ortalyq keńesiniń atqaryp jatqan jumystary jaıly («KAZAHSTANSKII PODHOD K EKOLOGII» aıdarymen shyqqan) agenttiktiń menshikti korrespondenti Ravıl Bıktagırovke bergen suhbatynda Sabyr Biláluly Nııazbekov aǵymdaǵy bes jylda Qazaqstandaǵy qorshaǵan ortany qorǵaý sharalaryna memleket tarapynan kásiporyn qoryna 200 mıllıon som qarajat bólingenin, «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde tabıǵatty qorǵaý jónindegi arnaıy rýbrıka qurylǵanyn jáne onda entýzıasttardyń qatary kóbeıip (2 mıllıonnan asa), olardyń tyń ıdeıalaryn nasıhattaýǵa platforma berilgenine toqtaldy. Budan ózge oblystyq, aýdandyq baspasózde, radıo men telehabarlar arnaıy qorshaǵan ortany qorǵaýǵa baılanysty jylyna 4-5 myń korrespondensııa taratylatynyn málimdedi. Sonymen qatar, Qazaqstanda tabıǵat janashyrlarynyń halyq ýnıversıtetteri, mektepteri men klýbtarynda jylyna 12 000-ǵa deıin ótkiziletin áńgimeler men keńesteri de bul qoǵamnyń úlken tanymaldyqqa ıe bolýyna ıgi áserin tıgizgen. Qazaqstandaǵy qorshaǵan ortany qorǵaý qoǵamy segiz seksııa boıynsha jumys istep, oǵan ártúrli bilim salasyndaǵy mamandar, partııa, keńes sharýashylyq basshylary jáne belsendi stýdentterdiń arasynan týǵan jerdi qorǵaý úshin qoǵamdyq ınspektorlar taǵaıyndalǵan. Olardyń tikeleı qatysýymen Qoǵamnyń Ortalyq Keńesi ǵylymı-ádistemelik konferensııalar uıymdastyryp, usynystar ázirleıdi, plakattar shyǵarady, reıdter júrgizedi, bastaýysh uıymdardyń esebi tyńdalyp, úkimetke túrli usynystar engizýge múddeli ekendikteri eskerilgen. S.Nııazbekov áriptesterimen. 1978 jyl.
Sabyr Bilálulynyń ǵumyrnamasy Memlekettiń Basqarý qyzmetin Otandy súıý men patrıottyq rýhta sabaqtastyrǵan derbes tulǵanyń ǵumyrnamasyn tolyqtaı tanýǵa múmkindik beretin jeke arhıvindegi qujattyq, baıandaýshylyq materıaldar legi Qazaqstannyń HH ǵasyrdaǵy tarıhı-mádenı, tarıhı-saıası damý dınamıkasynyń kórsetkishi jáne birneshe baǵytta aýqymdy zertteý kózderine negiz bola alady dep sanaımyz. S.B.Nııazbekovtiń tek baıandamalarynyń ózi ǵana birneshe tomdarǵa júk bolatyndyǵyna kóńil bólsek, Memlekettik deńgeıde atqarǵan qyzmeti boıynsha mynadaı faktilerge nazar aýdartady:
- S.B.Nııazbekovtiń ǵumyrnamasy men eńbek jolynyń hronologııalyq kórsetkishine;
- S.B.Nııazbekovtiń baıandamalarynda eskerilgen Qazaq KSR aımaqtaryndaǵy aýyl sharýashylyǵy, ekonomıkalyq jáne oqý-aǵartý jáne t.b. salalardaǵy jetistikterdiń statıstıkalyq kórsetkishterine;
- Qazaqstandaǵy tarıhı-mádenı nysandardy qorǵaýǵa alý máselesine;
- Q.Iаssaýı kesenesine qatysty máseleni memlekettik deńgeıde kóterýi;
- Adam quqyǵyna qatysty sot otyrystaryna qatysyp, qadaǵalaýy;
- KSRO jáne Qazaq KSR-nyń Zańdaryn bekitýge jáne qabyldaýǵa sheshim shyǵarýǵa tóraǵalyq etýi;
- KSRO jáne Qazaq KSR-nyń marapattaryn tabystaýy;
- Dıplomattyq róli (shetelderge KSRO delegasııasyn bastap aparýy jáne resmı jáne dostyq saparymen kelgen shetel Elshilerin, basshylaryn qabyldaýy).
1975 jyl.
Sondyqtan da, osy maqalaǵa Qazaq KSR jáne Qazaqstan qoǵamyndaǵy tarıhı-mádenı damý dınamıkasynyń erekshelikterin salystyra otyryp, qaperinde qazaq eliniń rýhyn joǵary ustap, bolashaq urpaqqa tarıhı-mádenı jádigerlerdiń mıras bolýyna yqylasy aýǵan, qazaqtyń patrıot uly Sabyr Nııazbekovtiń HH ǵasyrdaǵy Qazaq KSR tarıhy negizinde ulttyq múddege sińirgen eńbegin, qaıratkerlik kelbetin baıyppen baǵamdaýǵa nıettendik. Ásilinde, derbes tulǵanyń ózi ómir súrgen kezeńderdegi atqarǵan isteriniń onyń mándi de maǵynaly bolýy qoǵam tynysymen tikeleı baılanysta bolyp, týǵan jerine, eliniń múddesine etken eńbegimen qurmetti bolatyny shyndyq.
S. AHMETOVA,
nııazbekovtanýshy, tarıh ǵylymdarynyń magıstri, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ, «Bilim tarıhy» mýzeıiniń meńgerýshisi
Astana qalasy