Bıyl kóktemde oraldyq zertteýshi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jánibek Ismýrzınniń «Altaı batyr jáne onyń zamany» atty monografııasy jaryq kórgen edi. Ǵalymnyń talaı jyldan beri izdenisine arqaý bolǵan eńbek mamandar tarapynan oń baǵasyn alyp jatyr.
Jánibek Allaıaruly 2008 jyly «Batyruly Qaıyp han jáne onyń áýletiniń tarıhy (1745-1860)» atty kandıdattyq dıssertasııa qorǵap, óziniń bolashaq zertteý nysanyn, taqyryp aıasyn anyqtap alǵan zertteýshi. Ol qazaq tarıhyndaǵy jońǵar-qalmaqpen aradaǵy soǵystar, qazaq-orys qatynasy, qazaq halqynyń Reseı qol astyna ótýi sııaqty kúrdeli kezeńdi tereń zerttegen irgeli mamanǵa aınaldy. Sońǵy jyldary ǵalym Qazaqstan men Reseı arhıvterin qoparyp, ǵylymı zertteý isine birjola den qoıdy.
Jánibek Allaıaruly budan buryn Oral qalasynda jaryq kórgen «Danaqaz» tarıhı-tanymdyq jýrnalynda tarıhı tulǵalar Esengeldi baı Janmyrzauly men Úki bı Tólepuly týraly «Esengeldi baı tarıhy tolyq tanyldy ma?», «Úki bı jáne onyń zamany» atty monografııaǵa bergisiz maqalalar jazyp, Aqjaıyq óńiriniń tutas tarıhyn bir tanystyryp edi...
Mine, endi ǵalymnyń kópjylǵy izdenistiń nátıjesinde «Altaı batyr jáne onyń zamany» monografııasy jaryq kórip otyr.
– Zertteýshiniń jańa kitaby qazaq tarıhyndaǵy asa kúrdeli XVIII ǵasyrdyń birqatar aqtańdaq tustaryn ashýǵa septigin tıgizedi. Avtor jyldar boıy Reseıdiń Orynbor, Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Astrahan, Elısta qalalary arhıvterinen jáne elimizdiń bas arhıvinen ár alýan derek jınap paıdalanǵan. Bul derekterdiń basym bóligi buryn ǵylymı aınalymǵa enbegen. Munyń ózi kitaptyń qundylyǵyn aıǵaqtaı túsedi. Odan bólek, eńbekti jazýda kóptegen burynǵy keńestik, otandyq jáne sheteldik avtorlardyń týyndylary, kóptegen aýyzsha áńgime men shejirelik derekter de molynan qoldanylǵan. Olardyń barlyǵy qujattyq materıaldarmen jaqsy úndesedi. Mysaly, qujattardaǵy naqty oqıǵada atalatyn keıbir tulǵalar týraly qosymsha shejirelik málimetter men olardyń aýyz ádebıetindegi atalýy da usynylady. Zertteýshiniń taqyrypty jetik meńgergeni baıqalyp tur, – deıdi áriptesi, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Nurjan Jetpisbaı.
Jánibek Ismýrzınniń jańa eńbeginde 1710-1720 jyldardaǵy qazaq quryltaılary, «Aqtaban shubyryndy» týraly jańa málimetter bar. 1711 jyly bashqurt, qazaq jáne qaraqalpaq halqynyń Ábilqaıyr sultandy han saılaýy jóninde tyń derekter berilgen. Qazaq-jońǵar, qazaq-qalmaq soǵystary jaıynda da tyń aqparattar keltiriledi. 1731 jylǵy Kishi jáne Orta júz starshyndarynyń Reseı ımperııasyna ant berý qujatynyń mátini tuńǵysh ret osy kitapta tolyq jarııalanyp otyr. Budan bólek, Áıteke bıdiń ómirine qatysty tyń derekter, Ábilqaıyr han, Abylaı han, Bókenbaı batyr, Eset batyr, Jánibek tarhan, t.b. belgili tarıhı tulǵalar jaıyndaǵy arhıv materıaldary molynan ushyrasady.
Ǵalymnyń áý bastan ózine tán bir ereksheligi – nysanaǵa alǵan keıipkeriniń, tarıhı tulǵanyń ómir jolyn zertteı otyryp, ol ómir súrgen zamana, ýaqyt pen keńistikti túgel qamtıdy. Kitap XVIII ǵasyrdyń belgili tarıhı tulǵasy Altaı batyrdyń ómir joly men qyzmetin kóbirek sıpattaýǵa arnalǵanymen, ol ómir súrgen ǵasyrdyń mańyzdy oqıǵalary da tolyq beriledi.
Monografııanyń alǵashqy taraýy tulǵanyń ósken ortasy, ushqan uıasy týraly baıandaýdan bastalady. «Eldegi saıası jaǵdaı» dep atalatyn taraýshada XVII ǵasyrdyń sońyndaǵy Qazaq handyǵyndaǵy jaǵdaı, 1681-1684 jyldary jońǵardyń qazaq jerine shabýyly, 1690-1695 jyldary qazaqtyń Reseıdiń Sibir ıelikterine shapqyny sıpattalady. Bul oqıǵalar kóp jaǵdaıda kópshilik qaýymǵa belgisiz tarıh bolatyn. «Jaıyq úshin jandasý» atty taraýshada XVIII ǵasyr basyndaǵy qazaqtardyń Jaıyq kazaktary men qalmaqtarǵa qarsy joryqtary sóz bolǵan.
«Azattyq jolyndaǵy kúres» taraýy aty aıtyp turǵandaı qazaq-jońǵar jáne qazaq-qalmaq soǵystaryna arnalǵan. Munda da ǵylymı ortada belgili degen málimetterden bólek, biraz másele, mysaly Qaraqum jıyny týraly nemese Ábilqaıyr hannyń dárejesi t.b. da mańyzdy degen sátter derekter arqyly paıymdalady. «Aqtaban shubyryndy...» jyldaryndaǵy kóptegen oqıǵa, osy jyldardaǵy qalmaqtarmen soǵystar da beriledi. Qazaq tarıhı ápsanalarynda «Saýran aınalǵan» degen atpen qalǵan aqtańdaq oqıǵalar jelisi naqty derekter men aýyz ádebıeti úlgilerin keltirý arqyly barynsha tolyq sýretteledi.
– Eńbektegi eń mańyzdy tustyń biri – 1731 jyly Kishi júz qazaqtarynyń Reseı tarapyna ant berý rásimi. Bul jerde tek Kishi júzdiń ǵana emes, Orta júzdiń de ataqty tulǵalary bolǵanyn kóremiz. Bul tizim Reseı syrtqy saıasat arhıvinen alynyp, tuńǵysh ret jarııalanyp otyr. Muny ǵylymı ortaǵa zertteýshi Jánibek Ismýrzın engizýde. Osy mańyzdy másele tóńiregindegi baıypty zertteýler áli de jalǵasa berýi qajet, – deıdi N.Jetpisbaı.
– Jánibek Allaıaruly buryn esh jerde jarııalanbaǵan, ǵylymı aınalymǵa enbegen tyń derekter men qujattardy jarııalap júr. Sonyń nátıjesinde, qazaq tarıhyndaǵy iri tulǵalardyń ómiri men qoǵamdyq-saıası qyzmetine sony paıym jasap, respýblıkalyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi ǵylymı-tájirıbelik konferensııalarda tarıhqa qyzyǵýshylyǵy zor el-jurttyń qoshemetine bólendi. Ol XVIII ǵasyrǵa qatysty ózine deıingi san alýan zertteýlerdegi olqylyqtardy da kórsetti. Almaty, Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Orynbor qalalaryndaǵy segiz arhıv qoryn aqtaryp, búgingideı salmaqty, kólemdi, irgeli zertteýge qol jetkizdi. Túıip aıtqanda, qazaq tarıhynyń tıtandary Ermuhan Bekmahanov, Zardyhan Qınaıatuly, Irına Erofeeva, t.b. ǵalymdardyń sony soqpaǵyna túskenin erekshe atap ótemin, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jańabek Jaqsyǵalıev.
Jańa eńbektiń «Qalmaqqa qarsy kúres» atty taraýshasynda 1736-1745 jyldary qazaq pen qalmaq arasynda bolǵan soǵystardan biraz maǵlumat berilgen. Munda da tyń derek jetkilikti. Sonyń ishinde tek ózara joryqtar ǵana emes, belgili tulǵalardyń qatysýymen bolǵan eki el arasyndaǵy qarym-qatynas ta sóz bolady. Kelesi taraý Altaı Ebeskiulynyń sońǵy kezeńin sýretteýge arnalǵanymen, munda beriletin oqıǵalar da bir tulǵa aınalasymen shektelmeıdi. Batyr ǵumyrynyń sońǵy jyldary sol tustaǵy eldegi qoǵamdyq-saıası jaǵdaılar aıasynda usynylady. Onyń Nuraly han tusyndaǵy is-áreketi, basqa da jaıttar baıandalady. Kitapta batyr urpaqtary jaıly da tolyq derek berilgen. Munda tek Altaı batyr urpaqtary ǵana emes, belgili bı-batyrlardyń qaıratkerligi, ult-azattyq kúresterge qatysýy sıpattalyp ótedi. Kópshiliginiń jerlengen orny anyqtalyp, qulpytastaǵy jazýy da beriledi.
Qysqasha aıtqanda, J. Ismýrzınniń bul kitabyn qazaq tarıh ǵylymyna jańadan qosylǵan aıtarlyqtaı eńbek dep baǵalaýǵa bolady.
Batys Qazaqstan oblysy