Keıingi ýaqyttaǵy geosaıası, klımattyq, qarjy-ekonomıkalyq kataklızmder ishki kún tártibin birshama shetke ysyryp tastaǵany belgili. Sonyń saldarynan qoǵamda erteńgi kúnge degen alańdaýshylyq kúsheıip, azamattardyń áleýmettik optımızmi báseńdeı bastady. Túrli qańqý sózge, ınsınýasııaǵa toly aqparattar tasqyny da halyqty sharshatty dese bolady.
Osyndaı sátte biz úshin qoǵamdy jumyldyryp, naqty, konstrýktıvti is-áreketke jeteleıtin myqty saıası qadam, salıqaly toqtam aýadaı qajet edi. Prezıdent Joldaýy halqymyz kútken osy shetin saýaldarǵa tolyqtaı jaýap beredi.
Bizdiń qoǵamǵa qur sóz emes, naqty is-áreketke jumyldyratyn batyl saıası bastamalar qajet. Sodan da bolar, jurt Joldaýdan kóp nárse kútti. Buǵan áleýmettik jelilerde jeldeı esken bıliktegi aýys-túıis týraly áńgime emes, Prezıdenttiń ilgerirekte aıtqan «el damýynyń jańa ekonomıkalyq úlgisin usynamyn» degen sózi áser etkeni anyq.
Q.Toqaev Prezıdent ákimshiliginiń basqarý qurylymyn ózgertti. Álemdik tájirıbede ártúrli ádis-tásil bar. Ásirese «Welfare State», ıaǵnı áleýmettiń áleýetin arttyrýdy oılaıtyn memleketke basymdyq beriledi.
Jalpyǵa ortaq ál-aýqattyń klassıkalyq júıesi jóninen Skandınavııa elderi kósh bastap tur. Bul elderde salyq túsimi joǵary, áleýmettik salaǵa qarjy molynan quıylady. Skandınav modeli energetıkalyq resýrstarymen de erekshelenedi. Muny Norvegııadan baıqaýǵa bolady. Desek te, «Welfare State» taqyrybyndaǵy talqy áli de jalǵasyp jatyr. Halqy baqýatty memleketke aınalý úshin naqty, júıeli áreket kerek.
Biz muny Eýropalyq odaq pen AQSh-tan da baıqaımyz. Olar qazir kedeılikpen kúreske shyndap kiristi. Salyq, basqa da keshendi sharalar arqyly júzege asyryp jatyr. Máselen, AQSh-ta salyq zańnamasyna ózgeris engizildi. Kópbalaly otbasylarǵa úsh jyldyq salyq kanıkýly berildi. AQSh balalar arasyndaǵy kedeılikti azaıtýǵa basymdyq berip otyr. Bul olarǵa ońaıǵa tıip jatqan joq. О́ıtkeni balanyń ata-anasynyń aınalasyn muqııat zerttep, áleýmettik esep júrgizý qajet.
Klımattyń ózgerýi – jer-jahandy alańdatyp otyrǵan ózekti másele. Búginde kóptegen memleket «jasyl» ekonomıkaǵa den qoıa bastady. Tipti qazba baılyqtarynyń qory mol elderdiń ózi. О́nerkásiptegi energııany únemdeý, ony tutyný kólemin azaıtý, kómir qyshqyl gazynyń shyǵaryndylaryn qysqartý kún tártibindegi máselege aınaldy. Basqa jol da joq. О́ıtkeni ǵalamsharda demografııalyq ósim joǵary. Alaıda bul jerde ekonomıkasy ornyqty, ozyq elderde bar eki dúnıeni eskerýge tıispiz. Bul – áleýmettik jáne klımattyq jaǵdaı.
«Memleket otandyq ónim óndirýshilerdi qorǵaýǵa mindetti», dedi Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev. Bul – tereń ishki mádenıet pen demokratııalyq qundylyqty saqtaýdyń aıqyn aıǵaǵy. Munyń árqaısysy ózindik mán-mańyzǵa ıe. Túptep kelgende, bul ulttyq damýǵa bastaıdy. Tereń ishki mádenıet – adamdardyń bereke-birlikte ómir súrý qabileti. Iаǵnı jaýapkershilik, elgezektik, sypaıylyq. Qoǵamdy alǵa bastaıtyn, adamdardy biriktiretin taǵy da basqa osyǵan uqsas qasıetter.
Batys elderiniń sońǵy 70-80 jyldaǵy kapıtalızm evolıýsııasynyń negizgi ózegi – qoǵamnyń tilegine, áleýmettiń únine qulaq asqandyǵynda. Qazirgi kapıtalıstik qoǵam eńbek etıkasymen erekshelenedi. Negizgi korporatıvtik oıynshylar, qarjy ınstıtýttary, bankter tek qalta qampaıtýdy oılamaıdy, belgili bir maqsattar jolynda jumys isteıdi. Olar tabystan abyroıdy bıik qoıady.
Prezıdent Joldaýy osyndaı damý baǵdarlaryna bastaıdy. Joldaýdyń negizgi ózegi – qoǵamǵa osyndaı ózgeris pen belsendilik ákelý, halqy baqýatty memleket qurý úshin otandyq ekonomıkalyq júıeni transformasııalaý. Buǵan Memleket basshysynyń «Ulttyq qor – balalarǵa», iri kompanııalardaǵy memleket aktıvterin halyqtyq IRO-ǵa berý bastamalary dálel. AES qurylysyn salý máselesi referendýmda qaralatyn boldy.
Prezıdent otandyq bankterdiń aldyna mańyzdy mindet qoıdy. Bankter halyqty tabys tabýdyń kózine aınaldyrmaı, qoǵamnyń damýyna úles qosýdy basty baǵdar etý keregin shegelep aıtty. Endi elimizdegi korporatıvti nesıe berý isine sheteldik bankter tartylatyn boldy. Menińshe, bul otandyq bank sektoryn uıqydan oıatyp, jumysyna tyń serpin beredi. Batystaǵy bankterdiń elimizdegi bankterden ózgesheligi kóp. Olar eń áýeli tutynýshylardyń tilegin, naryqtyń suranysyn eskeredi.
Osy tusta Prezıdenttiń memlekettik qyzmettegi kadrlarǵa qatysty aıtqan pikirin aınalyp óte almaımyz. Bul Memleket basshysynyń kadrlardyń sapasyna ǵana emes, kúlli memlekettik basqarý júıesiniń jumysyna kóńili tolmaıtynyn ańǵartsa kerek. Pandemııadan keıin álemde, eńbek naryǵynda, rekrýtıngte (qyzmetkerlerdi irikteýde), tehnologııada eleýli ózgeris boldy. Qazir jasandy ıntellekt tehnologııalary qarqyndy engizilip jatyr. Árıne, bul memlekettik qyzmetshilerge qoıylatyn talapty kúsheıtedi. Búginde memlekettik apparatta býyn almasý úderisi júrip jatyr. Mundaı jaǵdaı úlken sportta da bolady. Búkil komanda, barlyq sportshy aýysady. Osyndaı sátte úlken nátıjelerge qol jetkizý qıyn, biraq sheginerge jol joq. О́ıtkeni komanda ózin jar salyp jarııalap qoıǵan, joǵary lıgadan oıyp turyp oryn alǵan. Amalsyz sol abyroıdy saqtap qalý úshin oıyndy jalǵastyrady. Álsizdik tanytyp, bas tartsań, keıin bárin qalpyna keltirý qıynǵa túsedi.
Kadr saıasaty jańǵyrtýdy qajet etedi. Tárbıelik jáne ınstıtýsıonaldyq turǵydan ǵana emes, saıası turǵydan da ózgeris kerek. Prezıdent «memlekettik saıası qyzmetshiler úshin kadrlyq rezerv qurylady» degendi beker aıtqan joq. Endi memlekettik qyzmetshilerdiń saıası deńgeıine kóńil bólinedi. Batys elderine bajaılap qarasaq, olardyń saıası qyzmetshileri – naǵyz saıasatkerler. Olar Parlament depýtattary, úlken minberlerde úlken másele qozǵap jatady. Demek Úkimet pen Parlamentte eki tizgindi teń ustaıtyn azamattardyń otyrǵany abzal.
Saıasatkerler saılaýaldy naýqan kezinde jigerli bolýy kerek. Olar saıası doda barysynda jan alysyp, jan berisip, aıqyn basymdyqpen jeńýge tıis. Kelesi saılaýda jeńilip qalmas úshin bergen ýádesin oryndap, saılaýshylarynyń seniminen shyǵýy mańyzdy. Osy oraıda Prezıdenttiń elimizdegi saıası partııalardyń kadrlyq áleýetin paıdalaný týraly aıtýy óte oryndy. Bul – Memleket basshysy ustanǵan baǵdar, saıası reformalardyń jalǵasy.
Qazaqstan – aımaqtaǵy damýdyń demokratııalyq vektoryn ustanǵan sanaýly elderdiń biri. Bul – Batys sarapshylary atap kórsetken álemdegi avtorıtarızmniń jańa tolqyny jaǵdaıynda tabandylyqty talap etetin eń kúrdeli mindetterdiń biri bolsa kerek. Tipti eń jaqyn kórshilerimiz de bul máselede batyldyq tanyta almaı otyrǵany belgili. Osyndaı jaǵdaıda memleketimiz basqarý júıesin ortalyqsyzdandyrý, bıýdjetti teń bólý, saılaý boıynsha mańyzdy reformalardy batyl júrgizip keledi.
Prezıdent óziniń ıntellektýaldyq platformasy negizinde eldegi ahýaldy jan-jaqty saralap, qoǵamda tepe-teńdikti saqtaýǵa barynsha nazar aýdaratynyn baıqatty. Memleket basshysy bıliktiń bir qolǵa shoǵyrlanýyna jol bermeý úshin saıası júıeni sapalyq jaǵynan ońtaılandyrýdy kózdeıdi. Endi birtindep bárimiz barshaǵa múmkindik beretin, jaıly saıası júıede ómir súrýge úırenetin bolamyz. Bılik tarmaqtary men sheneýnikter óz betinshe sheshim qabyldaý úshin jetkilikti deńgeıde resýrstarǵa da, jaýapkershilikke de ıe bolýy kerek.
Biz saıası polıýster ıerarhııasynyń ekpini basylyp, kóptegen máseleniń kóldeneń baılanystar, jeliler arqyly sheshiletin jańa kezeńde ómir súrip jatyrmyz. Qazir shirengen sheneýnikter emes, aldyna belgili maqsat qoıǵan, sońynan adamdardy erte biletin jobalaý toptaryna basymdyq beriledi.
Prezıdent jańa Joldaýynda eki strategııalyq saıası baǵytty aıqyndady. Birinshiden, ol konstıtýsııalyq ókilettigi aıaqtalǵansha eldi túbegeıli ózgertýdi, Jańa Qazaqstan qurýdy kózdep otyr. Negizgi josparlar men baǵdarlamalar 2029 nemese 2030 jyldary túpki nátıjesin berýge tıis. Iаǵnı Prezıdent saıası jáne ekonomıkalyq júıesi jolǵa qoıylǵan, halqy baqýatty, bıligi ádil memlekettiń qaıratkeri bolýǵa nıetti. Eleń etkizgen ekinshi baǵyt – Prezıdent qoǵamdy jańa kezeńde uıystyrý mindetin belgiledi. Buryn mundaı mindet qoıylmady, óıtkeni bılik jeke tulǵaǵa tabynýǵa negizdelgen júıeniń kem-ketikterin joıýmen aınalysty. Burynǵy kezdegi kóp másele boıynsha qylmystyq is qozǵalyp, sot úderisteri júrgizildi. Bul, shyn máninde, kúrdeli kezeń boldy jáne kapıtaldy qaıtarýǵa qatysty máseleler onyń áli tolyq aıaqtalmaǵanyn kórsetedi.
Qasym-Jomart Toqaevtyń jarlyǵymen Úkimette jańa mınıstrler taǵaıyndaldy. Eń bastysy, Prezıdent óziniń jańa baǵdaryn aıqyndady. Qazirgideı aýmaly-tókpeli kezeńde qoǵamdy biriktirý mıssııasyn rettep aldy. Degenmen Prezıdenttiń osyndaı saıasatynyń artynda orta tapty nyǵaıtý maqsaty baıqalady. Prezıdent Joldaýyndaǵy memlekettik satyp alý júıesin jańǵyrtý, orta bıznesti qoldaý, korporatıvtik nesıeleýdi keńeıtý, agroónerkásiptik keshendi damytý sııaqty máseleler buǵan aıqyn dálel.
El ekonomıkasynyń negizi – ındýstrııa, elektr energetıkasy, agrarlyq óndiris, ǵylym men ınnovasııa. Kreatıvti óndiristi damytý álemdik ádebıette «kreatıvti klass» dep jıi atalatyn orta tapqa tyń serpin beredi. Jańa ekonomıkalyq model ulttyq kiristiń kóbirek bolýyn, qarjynyń orta tapqa kóbirek bólinýin qamtamasyz etýge arnalǵan.
Burnaǵy jyldary bul áleýmettik qurylym memlekettiń nazarynan tys qaldy. Únemi tótenshe jaǵdaıda jumys isteýge májbúr boldy. Pandemııa kezinde adamdardyń ómirin saqtap qalý, olardy qaýipsiz jerge kóshirý, apattar men qaqtyǵystardyń saldaryn eńserý sekildi dúnıelerden bas kótermedi. Orta taptyń bar-joǵy bilinbeı qaldy. Qundylyqtar ózgerdi.
Sarapshylardyń pikirinshe, postkeńestik avtorıtarlyq elderde orta tap konservatıvti ıdeologııalyq qysymǵa ushyraǵan. Olardyń buǵan eti úırenip alǵan, keı adamdar tipti osyny ózderine qolaı kórgen. Alaıda konstıtýsııalyq reforma aıaqtalyp, saılaý ótip, bılikte aýys-túıis bolǵan soń elimizdegi orta taptyń jaǵdaıy ózgerdi. Olar lıberaldy-demokratııalyq qundylyqtarǵa bet burdy. Bul elimizdiń ózine tán demokratııalyq damý vektoryn jalǵastyryp kele jatqanyn anyq ańǵartady.
Demokratııa mindetti túrde minsiz degen sóz emes. Bul – barshaǵa ózderiniń jan dúnıesi qalaǵan álemdi qura alatyndaı múmkindik jasaý. Jalpyǵa ortaq ál-aýqatty memleketti qurý tańdaý erkindigimen tyǵyz baılanysty.
Biz Prezıdenttiń eldiń básekege qabilettiligin arttyrý úshin ekonomıkalyq, saıası, elektoraldy júıeni qalaı jańǵyrtyp jatqanyn kórip otyrmyz. Árıne, bul – naǵyz, shynaıy báseke. Saıası básekelestiktiń negizi – myqty orta taptyń damýy, demek, shaǵyn jáne orta bıznestiń órken jaıýy. Bul monopolısterdiń jalǵandy jalpaǵynan baspaı, qyzmetin baqylaýǵa alyp, Úkimettiń tarıftik saıasatty rettep otyrýyna múmkindik beredi.
Prezıdent ádil jáne jaýapty qoǵamnyń ólshemderin júıeli túrde engizip jatyr. Joldaýdyń túpki maǵynasy Memleket basshysynyń «Adal azamat» tujyrymdamasy týraly aıtqan kezde belgili boldy. Prezıdent osyndaı tereń ári mazmundy tujyrymdamalardy alǵa tarta otyryp, memlekettik saıasatty ıntellektýaldyq deńgeıin barynsha kóterýge peıildi ekenin ańǵartty.
Bir sózben aıtqanda, Memleket basshysynyń Joldaýy halqymyzdyń ál-aýqatyn túbegeıli jaqsartýǵa, qazir qalyptasyp jatqan jańa geosaıası, geoekonomıkalyq jáne kólik logıstıkalyq keńistikte oıyp turyp oryn alatynymyzǵa kepildik beredi.
Darhan KÁLETAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Ýkraınadaǵy Tótenshe jáne
ókiletti elshisi