Kóshpeliler mádenıeti jaıly tek kitaptan oqyp, túrli tarıhı fılmder arqyly kórip-bildik deseńiz, qatty qatelesesiz. Eńseli qorǵan men qala qaqpasy. Saýdasy qyzǵan bazar. Aınala tigilgen alty qanat aq orda. Jurtshylyqqa ónerin pash etken sal-seriler. Kerek deseńiz, bir oılap qaraǵanda, sadaq atyp, batpan qylysh kótergen alyp batyrlar da, kókpar tartyp, teńge ilgen, asaýǵa quryq salyp, at jarystyrǵan shabandozdardy da bir jerden kórý múmkin dep oılamassyz. Munyń bári Ulystyń uly kúni – Naýryzdy kóz aldyńa keltiretin kórinis emes, shyndyǵynda. Al Almaty halqy úshin ótkendi ańsaýdan týǵan qııalı áńgimege esh uqsamaıdy. Kerisinshe, túrki mádenıetiniń jańa zaman betalysyna qaraı jańǵyrýyna kýá bolǵandaımyz.
Jýyrda ǵana «Boraldaı» saq qorǵandarynda «Uly dala – kóshpeliler álemi» halyqaralyq etnofestıvali ótti. Festıval Almaty kúnine oraı ári «Almaty – Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń mádenı jáne týrıstik astanasy» jobasy aıasynda uıymdastyrylǵan. Is-shara maqsaty – jurtshylyqqa kóshpendiler mádenıetin dáriptep, babadan balaǵa jetken ulttyq qundylyqtyń mańyzyn kórsetý.
Festıval aıasynda kóshpelilerdiń jaýyngerlik, ulttyq oıyndary, saıatshylyǵy, at baptaýy, ulttyq taǵamdary men qolóneri, jalpy, turmys-tirshiligin nasıhattaýǵa baǵyttalǵan túrli baıqaýlar men kópshilikke arnalǵan sheberlik sabaqtary ótti. Almaty qalasy Mádenıet basqarmasynyń basshysy Ǵ.Maılybaevtyń aıtýynsha, festıvaldi tamashalaýǵa 10 myńnan asa adam kelip qaıtqan. Alańda úlken sahna qurylyp, áıgili áriptester án shyrqady. Sharanyń ekinshi kúni kórermen júreginen oryn alǵan «Ulytaý» etno-rok toby men «MýzART» ansambli de óner kórsetti.
Halyqaralyq deńgeıde atalyp ótilgen qala kúninde 50-ge jýyq kıiz úı tigilip, jastarǵa arnalyp altybaqandar quryldy. At oıyndary, sadaqshylar men naızashylar, sheberler men ustalar, jastar men balalar alańy – bas-aıaǵy onnan asa aımaqtan turatyn etnoqalashyqta abaılap júrmeseń, adasyp ketýiń de ǵajap emes. Alaıda bul máseleni de týdyrmaýdyń amaly keremet oraılastyrylǵan eken. Qalashyqqa bettep kirgenimiz sol-aq edi, aldymyzdan bir top qyz-jigitter ándetip shyǵa kelmesi bar ma? «Merki», «Kúmis qumǵan» syndy halyq ánderin, Sákenniń «Taý ishindesin» quıqyljyta oryndaǵan olarǵa qalaı qosyla ketkenimizdi ańdamaı qaldyq. Olar án shyrqap, merekege oraı óz jandarynan óleń shyǵaryp, ásem tilmen jurtty baýrap qana qoımaı, kelgen qonaqtardy qarsy alyp, shara jóninde muqııat habarlap otyrdy.
Bir keremeti, sharaǵa shendi-shekpendi, baı-kedeı bol, bári de birdeı qatysa alady. Ári ákimdik qalanyń tórt buryshynan halyqqa tegin avtobýspen baryp-qaıtýdy da ońtaıly uıymdastyrǵan.
Qala kúnine arnalǵan merekeni jyl saıyn qyzyqtaýdy ádetke aınaldyrǵan Kókbóri Qızatuly bizben áńgimesinde bıylǵy is-sharanyń joǵary deńgeıde ótkenin jasyrǵan joq.
– Saq qorǵandarynda ótip jatqan etnomádenı festıvalge 2020-2021 jyldary da qatysqanmyn. Ol kezde shaǵyn ǵana aýmaqta at sporty túrlerin kórsetý, sadaq atýdan tys kishigirim jármeńkeden basqa eshteńe bolmaǵan edi. Araǵa eki jyl salyp bıylǵy is-sharaǵa kelip, kóńilim ábden toldy. Túrki elderinen kelgen qatysýshy ónerpazdardyń sany da, sapasy da artqan. Halyqtyń jármeńkede saýdalanyp jatqan buıymdarǵa da erekshe qyzyqqanyn baıqadym. Jármeńkedegi iship-jemniń baǵasy da sharyqtamaǵan. Sondaı-aq qalanyń tórt tarabynan yńǵaıly avtobýstar kelermenderdi tasydy. Festıval alańynyń qaqpasy da ásem. Kireberistegi saq turǵyn úı jobasy men mundaǵy kóne qorymnyń tarıhı mańyzdylyǵy da festıvalden soń arta túsetin syńaıly, – deıdi ol.
Atalǵan sharaǵa Ázerbaıjan, Túrkııa, Majarstan, Malaızııa, Bashqurtstan, О́zbekstan syndy onnan asa túrki elderinen myqty ónerpazdar qatysyp, sportshylar ulttyq oıyn túrlerinen ónerin ortaǵa saldy. Kóshpendiler álemine jasaǵan saıahatymyz túrki baýyrlarymyzben dostyq, týystyq qarym-qatynasymyzdy nyǵaıta túskendeı. Sadaqshylar saıysyna baryp, eliniń memlekettik týyn ıyǵyna asynǵan túrkııalyq Ýmýtjan Chelıkpen tildesip úlgerdik.
– Negizinen, Qyrǵyzstanda bilim alǵanmyn. Munda qyrǵyz dostarymnyń qolqa salýymen keldim. Almatyǵa birinshi ret at basyn burýym, túrik baýyrlarymdy kórip, máz bop qaldym. Bala kezden sadaq atýǵa qyzyǵatynmyn, alaıda úırenýge múmkindik týmady. Túrkııada da at sporty men sadaq atý jaqsy damyǵanymen, mundaı sharalar jıi ótkizile bermeıdi. Qyrǵyz dostarymnyń arqasynda sadaq atýdy úırendim, – deıdi jas sadaqshy.
Sol arada ustalar men zergerler aýylyna da baryp, sheberlerdiń jasap jatqan buıymdaryn tamashalap, uzaq turdyq. Asaýdy qolǵa úıretip, kókpar tartqan, ańǵa qus salyp, shákirt tábıelep júrgen Táttimbet Kápulynyń da áserli áńgimesine qanyqtyq. At sporty aımaǵynda Táttimbet aǵanyń terini qamshymen qaǵyp jatqany bizge tańsyq kórindi. Aldymen munyń mánin suradyq.
– Jylqy terisin jaıyp qoıady da, qamshymen shaýyp kelip urǵanda, terini qamshy tilip ketedi. Bul – bir qamshygerlikti kórsetetin oıyn túri. Atpen shaýyp kelip, terini tartyp jibergende, pyshaqpen tilgendeı kesilip ketýi kerek. Buryn babalarymyz sondaı ónerli bolǵan. Bıyl osy qamshygerlikti «Uly dala oıyndary» baǵdarlamasyna kirgizip otyrmyn, – deıdi Abaı oblysy Úrjar aýdanynan kelgen ulttyq ónerdiń bilgiri.
Taǵa soǵýdy da janyna serik etken Táttimbet aǵa kóriktiń kıesi týraly da sóz qozǵady.
– Meniń kórigim – burynǵy qanjyǵa kórik. Soǵan shegemdi, taǵamdy soǵam. Qytaıdyń toqqa qosyp, úrleıtin aspaptaryn nege paıdalanbaımyn? Babamyzdan qalǵan ónerdi sol kúıinde saqtaýymyz kerek qoı. О́ıtpesek, qazaq naǵyz qazaq bola almaıdy. Kóriktiń óziniń keremet kıesi, emdik qasıeti bar. Kórikti attaýǵa, kóriktiń basynan nárse urlaýǵa bolmaıdy. Qazaq kórik úıge kirgen adamdy qur qaıtarmaı, qolyna bir dúnıe ustatyp, rıza etip shyǵarǵan. Qazaqta ár dúnıeniń osyndaı óz ádebi bar.
Munda saýdalanyp jatqan dúnıe birinshi kezekte satyp alýshynyń qaltasy kótererlikteı ekenin ári uıymdastyrýshylardyń ulttyq brendti nasıhattaýǵa kóbirek kóńil bólgenin ańǵardyq. Mysaly, ulttyq naqyshtaǵy sómkeler 3-5 myń teńgeden bastalady, quraq kórpeniń eń arzany 7-8 myń bolsa, tapsyryspen tiktirseńiz, sán-saltanatyna qaraı 70 myńǵa deıin barady. Atqa minip qydyrý baǵasy 2 myń, qysh qumyra jasaýǵa 3 myń teńge berseńiz jetkilikti. Biz jármeńkeden balalarǵa arnalǵan jumsaq dopty 2 500 teńgege, qoı terisinen tigilgen muıyqty (syrtynan teriden júnin ishine qaratyp istelgen aıaqkıim) 3 myńǵa aldyq. Qoı terisi demekshi, elde terimen jumys isteıtin mamandardyń azy belgili. Sondyqtan da 18 jylyn teriden buıym tigýge arnaǵan tarazdyq Kámshat Aıtqazyqyzynyń da sózine qulaq túrgen edik.
– Buıymdarymyzdyń basty ereksheligi, taza teriden tigiledi. Oıýynyń bárin qolmen syzyp, ózimiz óńdeımiz. Kóbine-kóp halyqqa tıimdisi – qoı terisi. Qoı terisin Tarazda óńdeıtin 4-5 seh bar. Sonyń úsheýi naqty jumys isteıdi. Onyń ústine terini tender arqyly satyp alamyz. Degenmen baǵasy qoljetimdi. Qoı terisi óte tózimdi, aıaqqa jyly. Emdik qasıeti de bar, aıaqtan syz ótkizbeıdi, terletpeıdi. Odan bólek baskıimderge, kıimniń usaq bólikterine túlki, qasqyr, kúzen, qarakól, qoıan terisin suranysqa saı paıdalanyp jatamyz, – deıdi tiginshi.
Kámshat Aıtqazyqyzynyń pikirinshe, terimen aınalysýdan qashatyn qyz-kelinshekterdiń basty ýáji – materıaldyń qalyń bolýy. Iаǵnı terini tigin máshınesimen tigý aýyr kórinedi. Al keıbir tutynýshylar taza teriniń ıisin unatpaı jatady eken. Biraq odan qorqýdyń qajeti joq, bir-eki kıgen soń ıisi ketip qalady-mys.
Jármeńkede belgili qolónershilermen qatar, kópbalaly analardyń, tipti mektep oqýshylarynyń qolynan shyqqan buıymdar da satylymǵa qoıylǵan. Mysaly, Alataý aýdanyndaǵy «Talpyn», «Zeıin», «Shabyt», «Hadısha» syndy memlekettik baǵdarlama aıasynda jumys isteıtin ortalyqtardyń ustazdary shákirtteriniń jumystaryn ala kelipti.
Kúnniń ystyǵynda kenezemiz keýip kele jatsaq, bir buryshtan «tabıǵı ekoónim» degen jazýǵa kózimiz tústi. Solaısha, jármeńkege qatysyp jatqan «Sharyn shyryny» sýsynyn shyǵarýshy kásipker, tórt balanyń anasy Gúlzıra Alǵazınany az-maz sózge tarttyq.
– Buryn balalaryma úı jaǵdaıynda shabdalydan tabıǵı shyryn jasap berip júrdim. 2020 jyly jazdygúni qolda bar ózge jemis-jıdekterden de shyryn ázirleıin dedim. Bazardan jemistiń túr-túrin alyp, daıyndap kórdim de, tamasha ıdeıa taptym. Sol jyly oıymdy iske asyrý úshin Almaty qalasynyń kásipkerlerge arnalǵan grantyn utyp alyp, Italııadan arnaıy qural-jabdyq aldym. 2021 jyly alǵash ret Mega saýda úıinde jármeńkege shyqtyq. Sóıtip, tabıǵı shyrynǵa degen suranystyń baryn baıqaı bastadym. Bıyl shildede Almatyda ótken «Qazaqstanyń úzdik taýary» óńirlik baıqaýynda «Úzdik azyq-túlik taýarlary» atalymy boıynsha júldege ıe boldyq. Qazanda Astanada ótetin respýblıkalyq baıqaýǵa qatysamyz, – deıdi jas kásipker.
Jas ana balalarynyń densaýlyǵyna qalaı qarasa, halyq densaýlyǵyn da solaı oılaıdy. Hımııalyq qospa arqyly daıyndalǵan shyryn artyq salmaq pen qan qysymyn joǵarylatyp jiberetinin aıtyp, tek tabıǵı ónimderdi tutynýǵa shaqyrady.
Biz de sýsynnyń dámin kórip, kóńil toǵaıttyq. О́nimniń «Sharyn shyryny» dep atalýy da beker emes. Shabdaly sýsyny Sharyn aýylynda ósirilgen shabdalydan alynady eken. Shyryn Sharyn shatqalyna kelýshi týrısterdiń de qyzyǵýshylyǵyn oıatyp jatyr. Kishigirim kásiptiń alǵa damýyna tilektestik bildirip, ármen qaraı etnoqalashyqtyń qyzyǵyn tamashalaýǵa bet aldyq.
Aısulý SEZHAN,
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń shtattan tys tilshisi
Almaty