Islam BAIRAMÝKOV: Balýandarymyz áli talaı asýdy baǵyndyrady

– Islam Ilııasuly, Jambyl obly­synyń Turar Rysqulov aýdanynda týyp-ósken tórt bir­­deı azamat­tyń Olımpııa oıyn­­darynda jeńis tu­ǵy­ryna kóte­rilgenin jaqsy bilemiz. Olar – Ermahan Ybyraıymov, Aq­jú­­rek Tańatarov, Eldos Sme­tov jáne siz.

– Siz joǵaryda ataǵan azamat­tardyń barlyǵy da el sportynyń damýyna ólsheýsiz eńbek sińirdi. Onyń aldynda Lýgovoı asyl tuqymdy at zaýytynda týǵan «Ab­sent» atty taza qandy aqal­teke tu­qymdas sáıgúliktiń dú­bir­li dodalarda san márte dara­lan­ǵany bar? Bul 1960 jyly Rım Olımpıadasynda altyn alsa, 1964 jyly Tokıoda qos qolany ıelendi. 1968 jyly Mehıkodaǵy ja­rystyń ko­man­dalyq saıysynda kúmis medal enshiledi. Odan bólek, kásip­qoı bokstan birneshe dúrkin álem­niń abso­lıýtti chempıondary – aǵaıyndy Vı­talıı men Vladımır Klıchkolardyń da balalyq shaǵy dál bizdiń óńirde ótken. Sol sańlaqtardyń ákeleri áskerı adam bolǵan. Ol birer jyl Qulań óńirinde qyzmet etipti.

– Osyǵan deıin sizdiń jer­les­terińiz – ataqty boks­shy Er­mahan Yby­­raıy­mov­pen, áı­gili balýan Aq­jú­rek Tańa­ta­rovpen tildes­ken edik. Áńgime bary­synda olar sport­taǵy bıik beles­ter­di baǵyndyrýda úzdik jasaǵan jattyǵýlar ja­ıyn­da baıandady. Sizdiń de úlken sport­­taǵy jo­lyńyz dańǵyl bol­­­­maǵan shyǵar? 

– Árıne, bárimiz birdeı jaǵ­daıda boldyq qoı. Sportta birde utylasyń, bir­de utasyń. Jeńis pen je­ńilis qatar júredi. Kózdegen maqsatqa qol jetkizý úshin shelektep ter tógip, tynbaı eńbek etý kerek. Naǵyz jalyndap tur­­ǵan shaǵyńda kóp nárseden, toı-dýman, oıyn-saýyqtan bas tar­týǵa týra ke­ledi. Teledıdar arqyly kórip otyrǵan adamdar sportshy bolǵan qandaı keremet dep oılaıtyn shyǵar. О́ıtkeni ol jerde seniń jeńiske jetip, qurmet tuǵyrynda marqaıyp turǵanyńdy ǵana kórsetedi. Biraq áste olaı emes. Onyń artynda kóptegen qıyndyq pen ke­dergi bar. Ony tek sportpen kásibı túrde shuǵyldanǵan adamdar ǵana túsinedi.  

– Toqsanynshy jyldardyń basynda siz keńes oda­ǵy ma­man­­darynyń nazaryna ilik­tińiz. Sonda qaı jarysta kózge túsip júr­siz?

– 1991 jyly Bishkekte ótken KSRO kýboginde bas júldeni oljaladym. Sol kezden bastap  meniń sporttyq mansabymda órleý kezeńi bastaldy.  

– KSRO ydyraǵannan keıin Qa­zaqstan quramasy der­bes komanda retinde alǵash ret 1993 jyly Ulan­batyrda uıym­das­tyrylǵan Azııa chem­pıo­na­tyna qa­tysty. Sol kezde ko­man­da qor­­jynyna alǵashqy júldeni sal­­ǵan da siz edińiz.

– Iá, alǵash ret táýelsiz memleket retinde sary qurlyqtyń bas­ty dodasyna qatysqanymyz kúni búginge deıin esimde. Sol jarys­ta 100 kılo salmaq dárejesinde kúresken Igor Nepomnıashıı ekeýmiz júldegerler qatarynan kórindik. Men 90 kılo salmaqta saıysqa tústim. Aqtyq aıqasqa deıin alqynbaı jetkenimmen, fınalda Irannyń áıgili balýany, Barselona Olımpıadasynyń qola júldegeri, Azııanyń eki dúrkin chempıony Rasýl Hademniń osal tusyn taba almadym. 

– Azııa chempıonatynda siz bes márte jeńis tuǵyryna kóte­rildińiz. Alǵashynda úsh kúmis pen bir qolany enshiledińiz. Al bas júldege tek 2000 jyly Qy­taıdyń Gýılın qalasynda qol jetkizdińiz. Sondaı sheshýshi sátte ne jetpedi dep oılaısyz? 

– Onyń túrli sebebi bar. Birde baǵym janbady, birde babym durys bolmady. Jaraqatpen kú­resken kezderim de joq emes. 1996 jyly Sıaoshande taǵy sol Rasýl Hademge ese jiberdim. 1999 jyly Tashkentte álem jáne Azııa chempıony, Azııa oıyndarynyń jeńimpazy ırandyq Alıreza Heıda­rıge jol berdim. Keıinnen bul balýan Afına Olımpıa­da­synda qola medal oljalap, álemdik dodada úsh ret kúmispen kúpteldi. Azıadany eki jáne qur­lyq birinshiligin úsh ret utty. Mine, osyndaı dańqty balýandar meniń aldymdy orady.

– Álem chempıonattaryna birneshe márte qatystyńyz. Bir­aq birde-bir ret baǵyńyz jan­­bady. Sol jarystarda jeńis tu­ǵy­ryna kóterilýińizge ne ke­der­gi boldy?

– Ol kezde bizde jarys tym az boldy. Qarajattyń joqtyǵynan talaı iri dodadan shet qaldyq. Tájirıbeniń azdyǵy da kesirin tıgizdi. Áli esimde, 1993 jyly Torontoda ótken álem chempıona­tyna daıarlanyp jatqanda, Olım­pıadanyń eki jáne álemniń bes dúrkin chempıony Maharbek Ha­darsev maǵan kúresip kóreıik dep usynys jasady. Son­da dań­qy jer jarǵan dúldúldiń meni elegenine qýandym. Ekeýmiz bi­raz aly­syp-julystyq. Bir mezette aıaǵyna óttim de, kilemge alyp urdym. Sonda maǵan «Qor­qatyn túgi joq. «Ańyz adamdarmen» de kúresýge bolady eken ǵoı» degen oı keldi. Mine, bizdiń býynǵa osy jaǵy jetispedi. Eger halyqaralyq arenaǵa jıi shyǵyp, ataǵy jer jarǵan balýandarmen kúsh synasqanda, se­nimimiz arta túser edi. Máselen, Ma­harbek Hadarsev, Arsen Fad­zaev, Sergeı men Anatolıı Beloglazovtar, Lerı Habelov syndy Olımpııa oıyndary men álem chempıonattarynda san már­te atoı salǵan balýandar eshkimnen je­ńilmeıtindeı kó­rinetin. Bapker­ler de, basqalar da bizdiń qulaǵymyzǵa solaı quıyp tastaǵan. Keıinnen ıýtýbtan kórsek, keıbir jarystarda olar AQSh-tyń apaıtósterinen bir emes, birneshe márte utylǵan eken. Iran­dyqtardan da jeńilgen.

Taǵy bir mańyzdy másele, elimizde maǵan qarsylas bolmady. Aýyr jáne asa aýyr sal­maqta Igor Klımov degen balýa­n bar edi. Ol KSRO halyqtary spartakıadasyn utqan, KSRO men Azııa chempıonaty jáne Azııa oıyn­­darynda júlde alǵan. Kóbine-kóp ekeýmiz aıqasamyz. Basqa balýandar sál álsizdeý boldy. Al básekelestik joq jerde nátıjeniń de tómen bolatyny belgili.

– 1996 jyly Atlanta Olım­pıa­da­syna qatystyńyz. Ame­rıkada asy­ǵyńyz alshysynan túspedi ǵoı...

– Olımpıada qarsańyndaǵy týr­nırlerdiń birinde tobyǵymdy qatty jara­qattap aldym. Sol jaraqattyń ále­gimen biraz ýa­qyt joǵalttym. Atlan­tadaǵy ja­rystyń tusaýkeser kezdesýinde kanadalyq Skott Bıankodan basym túskenimmen, ile-shala Rasýl Hademmen qaıta jolyqtym. Bul básekede tóreshiler óreskel qatelik jiberdi. Olar meniń úsh upaıǵa tatıtyn ádisimdi bir upaımen ǵana baǵalady. Sonyń saldarynan 3:4 esebimen ese jiberdim. 

– Tóreshilerdiń sheshimi ádi­letsiz bolsa, nege shaǵym túsir­medińizder?

– Shaǵymdy jarty saǵatta túsirý kerek eken. Ol kezde biz­diń ǵana emes, bapkerlerdiń de táji­rıbesi kemshin edi. О́ıtkeni Olımpıadaǵa alǵash ret qatysyp otyrmyz. Birinshiden, ýaqyt ótkizip aldyq. Ekinshiden, narazylyq bildirý úshin 500 dollar kóleminde aqsha tóleý kerek. Isimizdiń ońǵa basatynyna kúmándanǵan jat­tyqtyrýshylar: «Osymen qoıa salaıyq. Qazylar óz sheshim­derin ózgerte qoımas. Shaǵym tú­sirsek, 500 dollar­dan aıyrylyp qala­myz», dep áńgimeni short kesti. Biraz ýaqyt ótken soń Reseı kúres federasııasy basshylarynyń biri Mıhaıl Mamıashvılı men Seýl­de kúmis alyp, Barselonada bas júldeni oljalaǵan bes dúrkin álem chempıony Lerı Habelovtiń «Nege shaǵym túsirmedińder? Sen­der qyzyq ekensińder», dep bastaryn shaı­qaǵany bar. Shyn­týaıtynda, olardyń maǵan jany ashyp turǵan joq. Esimderi atalǵan reseılikter Hadarsevtiń Hademdi jeńe alatynyna kúmándandy. Eger Maharbek utsa, onda ol úsh dúrkin Olımpıada chempıony atanatyn edi. Biraq fınalda Soltústik Osetııanyń týmasy Iran­nyń pehlevanyna jol berdi.

Jubanysh beldesýinde Barse­lona Olımpıadasynyń kúmis jáne álem chempıonatynyń eki dúrkin qola júldegeri germanııalyq Haı­ko Balsty jeńgenimmen, ile-shala álem chempıony, sol ja­rys­tyń kúmis jáne eki dúrkin qola júldegeri, Álem kýboginiń ıe­geri, Panamerıka oıynd­arynyń jeńimpazy amerıkalyq Mel­vın Dýglasqa ese jiberdim. Onda qatelik ózimnen boldy. Ony keýdemnen asyra laqtyramyn dep, astyna túsip qaldym.

– Siz 2000 jyly Sıdneıde ótken Olımpııa oıyndarynyń kúmis medalin ıelendińiz. Bul sizdiń sporttyq man­saby­ńyz­daǵy eń jarqyn jeńis ekeni daý­syz. Biraq bas júlde úshin bá­se­kede Daǵystanda týyp-ós­ken avar ultynyń ókili, Álem jáne Eýropa chempıony Sa­gıt Mur­­ta­zalıevti san soqtyrý múm­­kin bol­mady ma?

Jartylaı fınalda jeńiske jetkende qatty qýanyp qoıdyq-aý deımin. Qazir oılap otyrsam, Sıdneıge deıin Sagıtpen eń bolmaǵanda bir márte kezdeskende, bári basqasha bolýy múmkin edi. Fınalǵa ózimshe taktıka qurdym. Eger «klınchke» deıin jetkizsem, Murtazalıevti aýdaryp tastaımyn dep oıladym. Alaıda bul jos­parym júzege aspady. Sóıtip, kúmis medaldy qanaǵat tuttym.

– Bozkilemmen qoshtasqannan keıingi qyzmetińiz týraly qys­qasha aıtyp ótseńiz.

– 2004 jyly Afına Olım­pıadasynan keıin úlken sporttan qol úzdim. 2007-2009 jyldary Qazaqstan ulttyq qura­masynyń bas bapkeri boldym. Birer jyl Almaty qalalyq máslıhatynyń depýtaty retinde qoǵamdyq ju­mystarǵa belsene aralastym. Odan keıin Mádenıet jáne sport mınıstriniń shtattan tys keńesshisi qyzmetin atqardym. 2022 jyldan beri Qarashaı-balqar etnomádenı birl­estiginiń múshesimin. 

– Maman retinde qazirgi kezde elimizdegi erkin kúrestiń da­mý bary­syna qandaı baǵa be­resiz? 

– Tokıo Olımpıadasyndaǵy sátsizdik meniń janyma qatty batty. Qazaqstannyń eń beldi balýandary kúresken jarysta bir ǵana medal aldyq. О́zim sol kezde «Qazsport» arnasynan tikeleı reportaj júrgizdim. Birden biz­diń jigitterdiń aıaq alysy men demal­ǵandarynan kúdiktendim. Aıaq-qoldary siresip qalǵan, durys tynystaı almaıdy. Surastyrsam, olar Japonııaǵa 27 shildede ketken eken. 4 tamyzda kúres bas­taldy. Jetinshi jáne segizinshi kún akklımatızasııanyń naǵyz kemeline jetetin kezi. Bul ǵylymı túrde dáleldengen. Oǵan qosa, balýandar Alataý bókterinde ornalasqan AIBA-nyń bazasynda daıarlandy. Atalǵan baza teńiz deńgeıinen 1,6 myń metr bıiktikte tur. Tokıo bolsa, nebári 40 metr­deı bıiktikte. Iаǵnı sportshylarymyz taýdan baryp, birden shuńqyrǵa tústi. Sony bizdiń mamandar bilmegen be? Basshylar men ǵylymı top qaıda qarap otyr? Muny men elimizdiń kúres túrlerine jasalǵan qııanat dep qa­byldadym. Basqa aıtar sózim joq.

Allaǵa shúkir, qazir kósh birte-birte túzelip keledi. Bıylǵy sáýir aıynda Astanada Azııa chem­pıonaty ótip, Qazaqstan qu­ramasy óz tarıhyndaǵy teń­dessiz tabysqa qol jetkizdi. Tórt bir­deı órenimiz jeńis tuǵyrynyń eń bıik sa­tysyna kóterilip, jal­py­komandalyq esepte kósh bas­tady. Atalǵan jarysty tama­sha­laı otyryp, balýandardyń óre­li óneri men jeńiske degen qul­shy­nysyna súısindim. 

– Azııa chempıonatynda balýandarymyz aıdy as­panǵa shyǵa­ryp, tórt altyn aldy deıik. Al sol bas júl­deni ol­ja­­la­ǵan­dar­dyń ara­synan al­daǵy Olım­pııa oıyn­dary men álem chem­pıo­nat­ta­rynda jeńis tu­ǵy­ryna kóte­rilýge kúsh-jigeri je­tetin balýandy kóre aldyńyz ba? 

– Bizdiń balýandar eshkimnen kem emes. Buıyrtsa, Qazaq eliniń de órenderi bıik belesterdiń barlyǵyn baǵyndyrady. Biraq sol tolaǵaı tabysqa tezirek qol jetkizý úshin áli biraz aýqymdy jumys atqarý qajet. Kúres óne­rinde jeńispen órilgen dás­túri bar memleketterge jıi baryp, solardan kóp úırenýimiz kerek. Jigitterdi psıhologııalyq tur­ǵydan jaq­sylap daıarlaǵan abzal. Ǵylym men me­dısınaǵa da erekshe kóńil bólýge tıispiz. Sonda elimizden Olımpıada, Álem chem­pıon­dary kóptep shyǵady. Oǵan men kámil senemin.  

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Ǵalym SÚLEIMEN,

«Egemen Qazaqstan»