Joǵalǵan jaýyngerler

Biz buǵan deıin Túrkııada 50-jyldardyń ortasyn­da Shyńjań-Altaıdan nemese 70-jyldary Aýǵanstan men Irannan aýyp barǵan qa­zaq­­tar ǵana bar degen oıda bol­dyq. Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵysqa qatysyp, «Túrkistan legıony» quramynda bolǵan qan­dasymyzdyń bir toby so­ǵys aıaqtalǵan soń baýyrlas Túr­kııany bas saýǵalaǵany týraly birli-jarym oqıǵany atústi estigenimiz bolmasa naqty derekke qol jetkize almaı keldik.

Reseılik «Izvestııa» gaze­tiniń 1998 jylǵy 25 maýsym­da­ǵy sanynda 4 mıllıon 559 myń keńes jaýyngeri nemisterdiń tutqynyna túskeni týraly jazylypty. Olardyń arasynda qazaqtardyń da bolǵany anyq.

Atalǵan taqyrypty tereń zerttegen ardager jýrnalıst Amantaı Káken keltirgen derekte: «Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Germanııa qarý­ly kúshteriniń quramynda 2 mıl­lıonǵa jýyq sheteldik jaýynger, ıaǵnı legıoner esebindegi adamdar bolǵan. Bulardyń 450 myńyn musylman eriktileri quraǵan. Naqty aıtqanda, 120 myń balqandyq, 4 myń arab-úndi tektes, 180 myńy túrkistandyq (ózbek, qazaq, qyrǵyz, t.b), 30 myń soltústikkavkazdyq, 25-35 myń ázerbaıjan, 60 myń Edil jáne Qyrym musylmandary bolsa, osylardyń ishinde 6 700 qazaq bolǵan» deıdi.

Soǵystan keıin nemis tut­qyny bolǵandardy I.Sta­lın­niń 1941 jyly 16 tamyzda qa­byldaǵan «Soǵysta jaý qo­ly­na túsken tutqyndar qasa­qana áskerden qashqan bolyp eseptelsin...» degen 270-bu­ıy­ǵyna sáıkes qatań jaza kútip turdy. Osyny bilgen legıonerler týǵan topyraǵyna oralmaı, deni shetelde qalyp qoıdy. Bulardyń ómirbaıan derekterine soǵysta «habar-osharsyz ketkender» delindi.

Sóıtip, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarıhynda qazaqtyń jal­paq tilimen aıtqanda «joǵal­­ǵan jaýyngerler» uǵymy paıda boldy. Bulardyń taǵdyr-talaıy keńestik kezeńde aıtýǵa bolmaıtyn jabyq taqyrypqa aınaldy. Desek te qadaý-qadaý aıtylyp júrdi.

* * *

Sondaı qadaý derektiń biri 1998 jyly «Juldyz» jýr­nalynyń 10-sanynda «Soqyr ananyń júregi» degen atpen jarııalandy. Maqala avtor­ty Ýálıhan Muqaev degen qaýip­sizdik salasynyń ardageri eken. «1971 jyldyń kúzi bola­tyn, – dep jazypty polkovnık myrza. – Bizdiń oblystyń bir keńsharynda turatyn áıel adamǵa Túrkııadan bir hat kelipti tekserińiz dedi. Hatpen tanys­tym. Latyn ǵarpimen qazaq ti­linde jazylypty. Sózine qara­ǵanda hat ıesi Ǵabdyrahman Júsipov osy óńirde týyp-ós­ken, soǵys bastalǵanda áskerge alynyp, maıdanda tutqynǵa túsken. Sodan elge kele almaı syrt elde qalyp qoıǵan. Hatty Lebıaji (qazirgi Aqqýly) aýdany Maıqaraǵaı keńsharynyń Qort aýylynda turatyn Bıǵaısha esimdi anasyna jazypty. Onyń syrtynda aýylda ózi bile­tin adamdardyń atyn aıtyp aman­dyǵyn surapty. Biraq anasy osy hat kelerden bir aı buryn dúnıe salypty. Marqumnyń qyryq kúndik naýqany berilip jatqan kúni hatta jetkizildi. Aýyldastary aıtty: «Marqum kóz jumǵanǵa deıin «meniń ulym tiri, bir kúni habar keledi» deýden jalyqpaǵan eken».

Sodan dúnıeniń dıdary jy­lyǵan 1994 jyly Ǵabdyrah­man Júsipov 55 jyldan keıin ózi týǵan jerine keledi. Týǵan-týystary qoshemetpen qarsy alady. Anasyna as berip, aıat oqyp, bir aptadan soń Túrkııaǵa qaıtady. Bul oqıǵa týraly «Juldyz» jýrnalynyń 1996 jyl­ǵy 10-sanynda «Ot shar­pyǵan taǵdyrlar» atty kó­lemdi jazba jarııalandy. Bul ma­qalada qazaq legıoneri Ǵab­dyrahmannyń basynan keshken taǵdyr-talaıy kórkem baıan­dalǵan.

* * *

Anadoly elinde Ǵabdy­rah­man jalǵyz emes eken. Jýyq­ta «Egemen Qazaqstan» gazeti­niń bıylǵy 15 qańtardaǵy sanynda jas zertteýshi Samat Jumataıulynyń «Túrkııada bas saýǵalaǵan «Túrkistan legıony» qazaqtary» atty maqalasy jarııalandy. Osy maqalada Adana qalasyna baryp bas saýǵalaǵan bes qazaq: Islam Kereı (Shaıqysilám Látipov) – Soltústik Qazaqstan oblysy, Aqjar aýdany Jetiúı aýy­ly­nan, Iаhııa Qazbek (Jaqııa Qosh­qynbaev) – Pavlodar oblysy, Jelezın aýdany Jańatalap aýylynan, Halyq Oral (Týlep Halelov) – Aqtóbe oblysynan, Qashım Balqash – Qaraǵandy oblysynan, Zeınel Ábıden (Zeınelqabıden Shaýyshov) –Qyzylorda oblysynan ekeni aıtylady.

Bulardyń bári ómirde joq. Biraq Islam Kereı (Shaıqysilám Látipov), Iаhııa Qazbek (Ja­qııa Qoshqynbaev), Halyq Oral (Týlep Halelov) qatarly úsh adamnyń týystary joǵalǵan baýyrlary týraly habardar boldy. Osy atalarymyzdyń dere­gin izdep tabýǵa kómektesken adam – Túrkııada turatyn Aıǵun Kazbek esimdi azamat. Bul adam – joǵaryda aty atalǵan Iаhııa Qazbek atamyzdyń balasy. Iаǵnı ulty – qazaq. О́ziniń aıtýynsha, ákesimen birge bir top qazaq soǵystan keıin Túr­kııanyń Adana qalasyna kelip turaqtapty.

«Bul kisiler ýaqyt óte ke­le belgisiz sebeptermen Túr­kııany tastap AQSh jáne Eýropa elderine tarap ketken eken», deıdi Aıǵun ákesinen estigen sózin aıtyp. Bizdiń paıym bo­ıynsha bul azamattardyń bosyp ketýine 1945 jyly oryn alǵan «Boraltan kópiri» oqı­ǵasy áser etken syńaıly. Iаǵnı­ Túrkııa legıoner sapynda bolyp, bas saýǵalap qashyp kel­gen 195 túrki tektes (kóbi ázer­baıjan) jaýyngerlerdi KSRO elimen shekara shebindegi Aras ózenine salynǵan Boraltan kó­piri arqyly qazdaı tizip keńes odaǵyna ótkizip bergen. Olardy qabyldap alǵan keńestik quqyq ıeleri sol jerde túgeldeı qy­ryp tastaǵan...

* * *

Keıin anyqtalǵandaı Iаhııa Qazbek (Jaqııa Qoshqynbaev) Kereký óńiriniń týmasy eken. Maıdanǵa Almatydan shaqy­rylǵan. Biz tańdanarlyq oqıǵa – Aıǵun ákesinen qalǵan kópte­gen qujat pen fotoderekti saq­tap qalǵan. Osy qaǵazdardyń ishinde «Pavlodar oblysy Úrli­túb aýdany» degen jazý bar. Keıin anyqtalǵandaı Ja­qııa jaryqtyq Pavlodar obly­sy, Jelezın aýdany, Jańa­talap aýylynda dúnıege kelgen. Soǵystan buryn qazirgi Jelezın aýdany «Úrlitúbi» dep atalypty.

Jaqııa jaryqtyq maıdan­ǵa ketkende artynda áıeli men qyzy qalypty. Kúıeýinen «habarsyz ketti» degen aqpar al­ǵan jary jalǵyz qyzyn mápelep ósiripti. Ekinshi ret turmys qur­mapty. Surastyrý barysynda Jaqııanyń qyzy tiri bop shyq­ty. Bul habar jetken boıda Aıǵun Qaz­bek dereý Qazaqstanǵa ushyp kelip, Pavlodardaǵy qart apaıyna barǵan. Qushaqtasyp qaýyshqan, saǵynysyp tabysqan. Biraq dert meńdep jatqan qart ana týǵan inisimen jolyqqan kún­niń túninde o dúnıege attandy. Dátke qýat týǵan ákesi týraly estip, onyń sýretin ıiskep, inisin baýyryna basyp úlgerdi.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, ákesi týraly Aıǵunnyń qolyn­da saqtalǵan qujattarda ol kisi saýatty bolǵany ańǵaryla­­dy. Tipti óziniń áýlet shejiresin hám ómir jolyn jazyp qal­dyr­ǵan. Balasyna «Qazaqstanda týystaryń bar, taýyp al» dep amanat aıtqan. Sol amanat oryn­daldy.