Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2021 jylǵy Joldaýynda jaýapty uıymǵa qaýipsiz jáne ekologııalyq taza atom energııasyn damytý múmkindigin zertteýdi tapsyrǵan bolatyn. Munyń sebebin Prezıdent 2030 jylǵa qaraı elimizde elektr energııasynyń tapshy bolatynymen baılanystyrdy. Biraq qoǵamda atom elektr stansasyn salýǵa qarsylyq kóbeıgendikten, jalpyhalyqtyq referendým arqyly naqty sheshim shyǵarý kózdeldi. Qaýipti atomnan qýat alatyn AES salý-salmaý týraly bir baılamǵa kele almaı jatqanda kolledj stýdenti elektr qýatyn tuzdy topyraqtan alýdy usyndy.
Mundaı mańyzdy usynysty jasaǵan jas zertteýshi Roman Mýtasov Aqmola oblysyndaǵy Kókshetaý qalasy qurylys-tehnologııalyq kolledjinde oqıdy. «Sıfrlyq tehnıka» mamandyǵy boıynsha bilim alatyn 2-kýrs stýdenti elektr qýatyn tuzdy topyraqtan alý ıdeıasy úıdegi jaryqtyń kútpegen jerden sónip qalǵan sátinde týǵanyn aıtty.
– Bir kúni bizdiń úıde elektr jaryǵy sónip, bári qarańǵylyqqa batyp ketti. Sodan keıin men bir sátte «Elektr qýaty joǵalyp ketse qaıtemiz?», dep oıladym. Bul suraq meni qyzyqtyrdy jáne ártúrli aqparat kózderi, kitaptar men ınternetten osyǵan jaýap beretin málimetter jınaýǵa ıtermeledi, – deıdi keıipkerimiz.
Romannyń pikirinshe, elektr energııasy – qazirgi adam ómiriniń ajyramas bóligi. Elektr qýaty joq bolsa teledıdar sónip, útikter, tamaq pisiretin plıtalar, úıdi jylytatyn peshter, shańsorǵyshtar, tońazytqyshtar, kompıýterler men telefondar jumys istemeı qalady. Barlyǵyna úırenshikti bolyp ketken ómir toqtaıdy.
– «Robotronık» ınjenerlik damý klýbyna eki jyldan beri qatysyp kelemin. Meni elektronıka, robottehnıka, baǵdarlamalaý qyzyqtyrady, sondyqtan adamdar qolaıly, jaıly ómir súrý úshin qoldana alatyn elektr qýaty bar ekenin bilemin. Biraq biz elektr energııasynyń baryn ádettegideı, únemi bola beretindeı qabyldaımyz jáne elektr energııasyn alý úshin qandaı ǵylymı kúsh salý kerek ekenin árdaıym túsine bermeımiz, – deıdi bardyń qadirin uǵyndyrýǵa tyrysqan jas zertteýshi.
Osylaısha, Roman qolda bar materıaldardan elektr energııasyn alýdyń balama tásilderine qyzyǵýshylyq tanyta bastady. Onyń bul qyzyǵýshylyǵy tynymsyz zerdeleýge jetelep, onysy tyńǵylyqty zertteýge ulasty. Nátıjesinde, ol topyraqtan elektr qýatyn alý adamzatqa da, topyraqqa da paıdaly ekenine kóz jetkizdi.
– Biz tuzdy topyraqtan elektr togyn alamyz, osy arqyly onyń quramyndaǵy tuzdyń mólsherin azaıtamyz. Muny zertteý jobama arqaý ettim. Joba jetekshilerimiz hımııa jáne bıologııa muǵalimderi Irına Hvashevskaıa jáne Manar Shalabaevamen birge áýeli 8*8*3 tekshe santımetr ólshemdi vannalardy jáne topyraq ornalastyratyn maket jasadyq. Sodan keıin myrysh pen mys tabaqshalary ornalastyryldy. Elektr energııasy osy eksperımentte júretin hımııalyq reaksııalar arqyly óndiriledi, – deıdi Roman.
Onyń aıtýynsha, myrysh plastınasy bar elektrondar mys plastınasyna aýysady jáne topyraq pen myrysh plastınalary arasyndaǵy potensıal azaıady, sóıtip plastınalardyń ózderi elektrondardyń jańa zarıadyn alady. Bul tizbektegi kerneý 7 jáne 9 voltqa teń, ıaǵnı búginde hımııalyq reaksııalardyń kómegimen elektr energııasyn alýǵa bolady.
Keıipkerimiz qolǵa alǵan zertteý jobasy jetekshileriniń biri, Kókshetaý qalasy Qurylys-tehnologııalyq kolledjiniń oqytýshysy M.Shalabaeva: «Roman ártúrli ekologııalyq máselelerdi zertteıdi jáne balama tásilderin tabýǵa tyrysady. Kókshetaý qalasyndaǵy topyraqtyń kóp bóligi tuzdy, ıaǵnı ósimdikterdi ósirýge jaramsyz. Sondyqtan biz bul topyraqty elektr energııasyn óndirý úshin paıdalanamyz», dep túsindirdi.
Roman respýblıkalyq konferensııada «О́mirlik orta ekologııasy» seksııasynda óz jobasyn usynyp birinshi oryndy ıelengen eken. Bolashaqta osy jobasyna kásipkerler nemese basqa da demeýshiler tarapynan qoldaý kórsetilip, naqty ónim óndirip, qoldanysqa engizilýin tileımiz.