О́zińiz turatyn aýyl ne qaladan sál syrtqary shyqsańyz, shashylyp jatqan qaǵaz qaldyqtarynan, plastık bótelkelerden jáne t.b. qoqystan kózińiz súriner edi. «Asyryp aıtyldy» deseńiz de, erkińiz. Buǵan qosa jer-jerde úıilip jatqan turmystyq qaldyqtar she? Osynyń bári saıyp kelgende týǵan tabıǵatqa degen janashyrlyqtyń joqtyǵyn aıǵaqtaıdy, ekologııalyq mádenıetimizdiń tómendigin tanytady.
Aýyldyq jerlerden bastap aýdan ortalyqtarynda, qalalarda qoqys qaldyqtarynyń arnaıy polıgondary bar. Shyny kerek, solardyń basym kópshiligi talapqa saı jumys istemeıdi. Sonyń saldarynan munda tógilgen qaldyqtar aınalaǵa jelmen ushyp jatady, jıi órtenip, aýany búldiretini taǵy bar.
Ulytaý oblysy ákiminiń orynbasary U.Úsenovtiń aıtýynsha, Jezqazǵan, Sátbaev qalalaryndaǵy polıgondar ekologııalyq jáne sanıtarlyq talaptarǵa saı kelmeıdi. Ulytaý aýdanynda jalpy kólemi 167,4 ga quraıtyn 16 polıgon bar. Osylardyń bireýi ǵana – Jezdi kenti ákimdiginiń balansynda. Al qalǵan 15-i tipti zańdastyrylmaǵan, bulardyń ruqsat berý qujattary, sanıtarlyq-epıdemııalyq qorytyndylary joq. Qarajal qalasy men Jańaarqa aýdanyndaǵy polıgondardyń jaǵdaılary kórshilerine qaraǵanda sál táýirleý degeni bolmasa, bularda da kem-ketik tustar tabylady. Aıtalyq, Jańaarqa aýdany boıynsha jalpy kólemi 76 gektar quraıtyn 14 polıgonnyń barlyǵynyń da sanıtarlyq-epıdemııalyq qorytyndylary bolmaýyn qalaı túsinýge bolady? Jalpy, Sátbaev qalasyndaǵy polıgonnyń 2005 jyldan, Jezqazǵandaǵynyń 2012 jyldan beri jumys istep turǵanyn, biraq ekologııalyq jáne sanıtarlyq talaptarǵa sáıkes kelmeıtinin eskersek, sonda bular osy kúnge deıin qalaı jumys istep kelgen? Jergilikti bılik oryndary qaıda qaraǵan?
Zańdy túrdegi polıgondardyń talapqa saı jumys isteýin qamtamasyz etý jolǵa qoıylmaı otyrǵanda, zańsyz paıda bolatyn qoqys úıindilerin joıý, boldyrmaý úshin ájeptáýir kúsh-jiger qajettigi aıtpasa da túsinikti. Qoqys qaldyqtaryn kez kelgen jerge tógip ketetin kimder? Basqa jaqtan eshkim de kelmeıdi. Sol aýmaqtyń adamdary emes pe? Al solardyń qaısysy ustaldy? Olarǵa qanshama aıyppul salyndy? О́kinishke qaraı, ázirge oblystaǵy zańsyz úıindilermen kúres bıýdjetten qarajat qarastyryp, joıý arqyly ǵana júrgizilip jatqany baıqalady.
Mysaly, Jezqazǵan qalasynyń ákimdigi zańsyz úıindilerdi joıý úshin 2023-2025 jyldarǵa arnap, jergilikti bıýdjetten 174,1 mln teńge qarajat qarastyrǵan. Qarajal qalasy bıyl óz qazynasynan ıesiz qaldyqtardy joıýǵa 5,6 mln teńge qarastyrǵan. Qala boıynsha 9 jerde, ıaǵnı qalanyń Amangeldi, Tóle bı, Rysqulbekov, Altaı Qarpyq, Estaı, Baesh Batyr kósheleriniń boıynan zańsyz qoqys úıindileri anyqtalyp, joıylǵan. Al solardy kim aparyp tókti? Bul jaǵy, ókinishke qaraı, anyqtalmaǵan.
Jaraıdy, qalaly jerlerde kinálilerdi kórý, anyqtaý, tabý qıynǵa túsedi delik. Al kimniń ne istep jatqany bir-birine bes saýsaqtaı belgili bolyp otyratyn aýyldy jerlerde she? Nege bulardaǵy zańsyz qoqys tógýshiler anyqtalmaıdy? Ulytaý aýdanynyń Sarysý aýyldyq okrýginde 2000 tonna zańsyz tógilgen qoqys úıindileri anyqtalǵan. Sol úıindiler bıýdjetten qarjy bólý arqyly ǵana joıylatyny anyq. Osy aýdannyń Qarakeńgir aýyldyq okrýginde zańsyz tógilgen qoqys úıindilerin joıýǵa 5,6 mln qarjy bólingen. Egindi aýyldyq okrýginde de 2 zańsyz qoqys úıindisi anyqtalǵan.
Árıne, tazalyq árkimge tikeleı baılanysty. Konteınerdiń qasyna baryp turyp, qolyndaǵy qoqysyn sonyń ishine salmaı, qasyna tastap ketetinder de jazalanýǵa tıis. О́ıtkeni syrtqa tastalǵan qoqys jan-jaqqa jelmen shashylatyny anyq. Al álgindeı tártip buzýshylardy qalaı anyqtaýǵa bolady? Árıne, eshkim kúni-túni konteıner qasynda qaraýylǵa turmaıdy, biraq kamera arqyly anyqtaýǵa múmkindik bar. Qazir kóptegen qalanyń turǵyndary kamera arqyly tazalyq saqtaýǵa, sanıtarlyq tártipke úırenip qalǵany belgili. Biraq Ulytaý oblysynda ázirge mundaı úrdis qalyptasqan joq. Árıne, oblystyń qala, aýdandarynda bıýdjetten qarjy bólinip, kameralar ornatylyp ta jatyr. Alaıda sonyń nátıjesi kórinbeıdi. Jezqazǵan qalasynda kóshelerde, konteınerlik alańdar men qoqys úıindileri túziletin oryndarda beınebaqylaý kameralaryn ornatýǵa 295 mln teńge qarjy bólingen. Ár alańǵa bir emes, eki kameradan qoıylyp, barlyǵy 66 alańǵa 132 kamera ornatylǵan. Zańsyz tógilgen qoqys úıindileriniń qaıta túzilýin boldyrmaý jáne tazalyqty saqtaý maqsatynda Sátbaev qalasynyń 40 qoqys alańynda 40 beınebaqylaý kamerasyn ornatýǵa 10 mln teńge sol alańdardy jaryqtandyrýǵa 15 mln teńge qarastyrylǵan. Durys-aq! Al nátıje qandaı? Eshqandaı...
Úıinen shyǵarǵan qoqysyn konteınerdiń syrtyna qaldyryp ketetin turǵynnan bastap kez kelgen jerge qoqys tógip, aınalany búldirýshilermen kúres bıýdjetten qarjy qarastyryp, olardy joıý arqyly emes, kinálilerdi ustaý, olarǵa tıisti aıyppul salyp, óndirý arqyly júrgizilgende ǵana óziniń tıimdiligin kórsetse kerek. «Kinálini tabý – qıyn, bıýdjetten aqsha bólý – ońaı» ekeni belgili. Biraq bulaı jalǵasa beretin bolsa, aınalamyzdyń taý-taý qoqystardan jýyq arada tazara qoıýy neǵaıbyl-aý...
Ulytaý oblysy