Qazaqy jan, qazaqy qalyp. Qazaqy qalypty ár jerden keziktirgenimizben, qazaqy jannyń qońyrqoshqyl ıisin jolyqtyrý qıyn. Qazaq bolý degenimiz qazaqy janmen ólshenbek. Jany otarlanǵan adamnan ulttyq sezim, ulttyq namys joıylary haq. Onda tek jeke bas muraty ǵana qarańdaıdy.
Áýezovti oqý – qazaqy jannyń joǵarǵy úlgisimen qaýyshý. Solaısha ózińniń tozańdana bastaǵan túbirińmen tabysqandaı áserge oraný. Ár shyǵarmasynda ultqa ǵana tán senim, nıet, asaýlyq, adaldyq, aıaýshylyq, aqjúrektilik, kisikıik minez munartady. Tipti jazýshy Shekspırdi aýdarsa da ulttyq shapan jaýyp, basyna taqııa, aıaǵyna saptama etik kıgizip qoıady.
Áýezovtyń keıipkerleri Dostoevskııdiń keıipkerleri sekildi qarama-qaıshylyq arpalysynda ǵumyr keshpeıdi, nemese Chehovtyń keıipkerleri syndy syńarjaq pikirler men mysqyl shekpenin jamylmaıdy. Olar alabajaq túster ishinen noqattaı shuǵylaǵa, adasqan úmitter arasynan tal qarmaýǵa umtylady. Sebebi Áýezov keıipkerleriniń tuıyqtalýy, zar shegýi, qorlanýy, beımálim bolashaqqa qol sozýy – halyq taǵdyrynan týyndaǵan sýretter.
«Jetim» áńgimesi Áýezovtiń sýretkerlik qyrynyń bir shyńy. Áke-sheshesinen jetim qalǵan Qasym týysy Isadan kórgen qorlyqtan yzalaný seziminiń qurdymyna qulaıdy. Namysy taptalyp, qasiretke kómiledi, renjıdi, biraq sherin jazyp syr tarqatar muńdasy joq, beınetten arashalap alar kisisi joq. Bar kórsetken qaıraty: – Meni mundaı sorly qylǵandaı ne jazyp edim?.. Neńdi jep edim?! Jazyǵym – qýaryp qalǵan jetimdigim be?» dep álsiz shabalana shapshyp, tónip kelgen Isanyń tizesine tas atý ǵana edi. Qasymnyń dúmpýli oılary men shekten shyqqan yzaly sezimderiniń nátıjesi «aqyryn búlk etý» ǵana. Basqa qýat-dármen qaıdan bolsyn? Bir oqyǵanda-aq Qasym háli sol tustaǵy qazaq qalyby, qazaq jaǵdaıatyn oıǵa ákeledi. Nege? Ol kezeń áýeli basta handy alǵan, aınala qorshap mańdy alǵan, qamalyp qazaq sandalǵan mehnatty kezeń edi. Qatyqtaı uıyǵan rýhanı tutastyq buzylǵan, zııalylardyń aıaǵyna qaqpan túsip qan sheńgelge ilikken, jerin tilgilep qasaqana mujyqqa aýdarǵan, eldi ishten tozdyrýǵa saılaý, shtat degen shyrǵa tastalyp, qasaqana álipbı aýystyrylyp urpaqty tarıhtyń tutqasynan burýǵa kúsh jumsalǵan, «sekseýildi sekseýilge uryp syndyrý» saıasatymen talan-taraj bolǵan qazaq, rasynda, jetim emeı kim edi? Jan-jaqtan engen mıssıonerler arqyly jer-sý attary, adam esimderi ózgertilip, mádenı jádigerleri talaýǵa ushyraǵan repressııa kezinde Orta Azııadan eń kóp qyrǵynǵa ushyrap, qaraýshysy, qamqory bolmaǵan, taǵdyry talapaıǵa túsken qazaq halqy jetim bolmaǵanda kim edi?
«Jetim» áńgimesindegi býlyqqan kúshti, aryndaǵan namystan jaralǵan otty, tabıǵı kórinisimen tańǵaldyratyn, júıege baǵynbaıtyn qupııa aýrany tek sýretker ǵana jaza almaq. Áýezov qııal-ǵajaıyp, mıstıka nemese ekzotıkalyq ómirdi beıneleýshi emes, ol – shyndyq jyrshysy. О́zi kórgen dáýirdiń aýma-tókpe aǵynyn, qaltarys-bultarysyn qolmen qoıǵandaı sýretteýde jazýshyǵa jeter kúsh joq. Ar-uıatynynyń toryna qamalyp azap shekken Ǵazıza ólimi, Kókserekti baýyryna basyp, zulymdyqqa, qaraýlyqqa qarsy adamgershilik senimin tósegen ańǵal Qurmash, qaraqshylardyń qolynan eri mert bolyp jalǵyzdyq japasyn tartqan, tyrs etken dybystan tánine talǵajaý izdegen Qaraly sulý, Gamlet sekildi qoǵamdy jaýlaǵan jaýyzdyqqa qaıyspaı jalǵyz qarsy júrgen Baqtuǵyl – bári de zaman shyndyǵy, dáýir aqıqaty.
«Jetim» áńgimesiniń sońynda jazýshy jetim júrgen soqpaqtyń sýretin salady. Beıne bir taıǵaqty tar zamannyń shashylǵan qıyndylaryn quraǵandaı, toqsan taraý zamana ahýalynyń tabıǵatpen astasqan qorqynyshty sulbasyn jasaǵandaı.
«Alystaǵy bult jıi-jıi kúrkirep, kún jarqyldaıdy. Túngi taý, qara jartas alystan periler mekenindeı bolyp jarq etip, qaıta qarańǵylyqqa batyp joǵalady. Tún qarańǵylyǵy jarq etken jaryqty tezdetip, jalmaýyzdaı basyp qalady. Taýdyń qarańǵy syrly saılary jartastyń qalyń kóleńke basqan qara kúıedeı tuńǵıyq qap-qara betteri túndegi taýdyń qarańǵy pálelerin ishine búgip jıyp turǵandaı kórinedi...»
Alasapyran ýaqyt qundaǵynda adasyp, tas kemirip, shoq mújigen qatigezdik zardabynan jyrtyq kıimdi, óńi qup-qý bolyp júdegen on bir jasar jetim bala Qasym ómirden ótti. Biraq onyń qolyna ádiletsizdikke qarsy tas alǵyzǵan tegeýrindi qýaty, qýat ishinde jasyrynǵan mıllıon talshyqty alyp senimi ólgen joq. Onyń jan-táninen jaryp shyqqan sońǵy sózi adyrdan adyrǵa, quzardan quzarǵa aýysyp, qazaq saharasynyń ár tusynda áli kúnge jańǵyryp turǵandaı.
– Aǵataı, jetimmin...