Qaı óńirdi alsaq ta, onyń ósip, órkendeýi, damýy jol jaǵdaıyna baılanysty. Bul, ásirese, Ulytaý oblysynda óte ótkir seziledi. Oblys ortalyǵy burynǵy «tuıyq qala» ataǵynan aryla qoıǵan joq. Jezqazǵan – Beıneý temirjoly paıdalanýǵa berilgeli sál de bolsa, sańylaý ashylǵandaı bolǵany ras. Biraq avtokólik joldarynyń túıini tarqatyldy dep aıtýǵa bolmaıdy.
Oblysty elimizdiń ońtústik, batys óńirlerimen baılanystyratyn Jezqazǵan-Qyzylorda avtojolynyń Ulytaý oblysyna qarasty 208 shaqyrymdyq bóliginde kúrdeli jóndeý júrgizýdiń «jyry» da bitýge taqaý degen jaqsy habar shyǵyp jatyr. «2021-2022 jyldary ótkiziledi» degen konkýrs bıylǵy tamyzdyń sońǵy kúnderinde jarııalandy, qorytyndysy qazan aıynyń aıaǵyna taman belgili bolmaq. Konkýrs oıdaǵydaı ótkizilse, jyl sońyna sheıin jumyldyrý jumystary júrgizilip, kelesi jyldan bastap naqty iske kirisedi. Jóndeý jumystary eki jylda aıaqtalady dep kútilip otyr. Osy habar shynǵa aınalýynan halyq úmitti.
Arqalyqqa aparatyn jol jaǵyna kúrdeli jóndeý bastalǵandaı bolǵanymen, qashan tolyq jóndelip bitedi degenshe, qarynshashtyń ózi de aǵaryp ketpese, neǵylsyn? О́ıtkeni bıyldan bastap ár jyl saıyn osy baǵyttaǵy joldyń 20 shaqyrymyna kúrdeli jóndeý jasalady delingen edi. О́kinishke qaraı, qarjy jetimsizdigi saldarynan bıyl jospardyń tek jartysy ǵana oryndaldy.
«Jezqazǵan-Qaraǵandy» jolynyń 433-788 shaqyrym arasyndaǵy 355 shaqyrymy 14 ýchaskege bóliný arqyly jóndeýge jatady. 2024 jyly jobalaý-smetalyq qujattamasy ázirlense, qurylys-montajdaý jumystary 2025 jyly bastalmaq. Bir qýanyshtysy, osy joldyń Ulytaý oblysynyń Jańaarqa aýdanynyń aýmaǵyndaǵy 755-783 shaqyrym aralyǵy, ıaǵnı 28 shaqyrymdyq ýchaskesi boıynsha jasalǵan jobalaý-smetalyq qujattama jaqynda ǵana memlekettik saraptamadan oń baǵasyn aldy. Endigi túıin – konkýrstyq sharalardyń sátti ótýi. Sonda kelesi jyly bul ýchaskede qyzý eńbek qaınaǵaly tur.
Oblys boıynsha oblystyq mańyzǵa ıe – 896 shaqyrym, aýdandyq deńgeıdegi 310,1 shaqyrym jol bar. Buǵan qalalar men aýdan ortalyqtaryndaǵy 544,6 shaqyrym joldy qosyńyz. Osynyń bárin kútip ustap turý, jóndeý kerek. Bıyl oblys boıynsha barlyǵy 175,7 shaqyrym joldy jóndeý úshin 11,4 mlrd teńge qarastyryldy. Naqtyraq aıtqanda, oblystyq mańyzy bar 39,3 shaqyrym, aýdandyq deńgeıdegi 48 shaqyrym jáne qalalar men aýdan ortalyqtaryndaǵy 88,4 shaqyrym jol jóndeý kózdeldi. Balapandy sanaıtyn ýaqyt keldi. Ne atqaryldy, neniń sáti túspedi jáne sebebi qandaı?
Oblystyq mańyzy bar «Qarajal-Atasý» jolyn jóndeýdiń jalpy shyǵyny 10,4 mlrd teńgeni quraıdy. 2020-2022 jyldary osy qarajattyń 2,7 mlrd teńgesi ıgerilgen edi. Bıyl 1 mlrd teńge bólinip, tıisti jumystar atqaryldy. Biraq jóndeý jumystary tolyq aıaqtalǵan joq. Qalǵan 6,7 mlrd teńgeniń jumysyn bitirý kelesi jylǵa qalyp tur. 2020 jyldan beri merdigerlik jumysty atqaryp kele jatqan «Progress KZ» JShS-niń jumysynda kinárat joqtyń qasy. Sondyqtan kelesi jyly qarjydan qysym bolmasa, atalǵan jumys ýchaskesindegi jóndeý jumystary tolyq aıaqtalady degen nyq senim bar. Bul jumys tek oblystyq bıýdjetten emes, respýblıkalyq, ishinara Ulttyq qor arqyly qarjylandyrylyp jatqanyn da aıta ketken jón. Munyń ózi jańa oblystyń ishki qatynas joldaryna da respýblıka tarapynan naqtyly kómek kórsetilip jatqanyn baıqatady.
«Sátbaev-Malshybaı-Joshy han-Dombaýyl kesenesi» dep atalatyn jol aımaqta týrızmdi damytýǵa jańa serpin beredi. Jalpy, uzyndyǵy 19,5 shaqyrym quraıtyn jol qurylysy jobasynyń quny 9,6 mlrd teńgeni quraıdy. Josparlanǵan jumysty «Samǵa» JShS atqaryp jatyr. Bıyl osy jol qurylysyn júrgizýge Ulttyq qor 1,3 mlrd teńge bóldi. Qazir kózdelgen 6 dana sý ótkizgish qubyr ornatý, 4 shaqyrym iri jáne usaq túıirshikti asfaltbeton tóseý jáne t.b. jumystar atqaryldy. Jyl sońyna sheıin jol ústindegi kópir paıdalanýǵa berilmek. О́kinishke qaraı, týrıster bul joldy kelesi jyly da tolyqtaı paıdalana almaıdy. О́ıtkeni jol qurylysy 2024 jyly da jalǵasyn tabady. Kelesi jyly munda óte aýqymdy jumys atqarylmaq. Respýblıkalyq bıýdjetten bólinetin 2,6 mlrd jáne oblystyq bıýdjetten bólinetin 3,7 mlrd teńge 2024 jyly tolyq ıgerilýge tıis. Sol kezde Alashahan, Joshyhan, Dombaýyl kesenelerine barý jeńildeıdi. Halyqtyń asyǵa kútip otyrǵany da – osy. Eń bastysy, áıteýir jumys júrip jatyr.
Oblystyq mańyzy bar joldardyń biraz bóligin ortasha jóndeýden ótkizý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 1 mlrd 970 mln teńge qarjy bólindi. Jóndeýge jatatyn joldardyń arasynda 15 shaqyrymdyq «Jezdi-Qarsaqbaı-Baıqońyr-Qoskól» jolynyń merdigeri anyqtalmaýy sebepti jumys áli bastalǵan joq. О́ıtkeni birde-bir áleýetti ónim berýshi memlekettik satyp alý sharalaryna qatyspaǵandyqtan, jeńimpaz anyqtalmady. Qurylys materıaldary tym qymbattap ketken. Qazir qaıta esepteýler júrgizilip jatyr.
– Bastapqyda 667 mln teńge mólsherinde josparlanǵan edi. Qazir 973 mln teńgeniń qajettigi baıqaldy. Vedomstvolyq saraptama ótkizilip jatyr. Saraptama bitken soń merdigerdi anyqtaý maqsatynda qaıtadan konkýrs jarııalaımyz. Árıne, bıyl jumys aıaqtalmaıtyny anyq. Bul baǵytqa kózdelgen qarajat negizinen 2024 jyly ıgeriledi, – deıdi Ulytaý oblysy jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń basshysy Jomart Begaev.
Jalpy, oblystaǵy ishki joldardy jóndeý qarqyny jaman emes. «Qaraǵandy-Samarqa-Atasý-Aınabulaq» jolynyń 15 shaqyrymy tolyq aıaqtalsa, «Ulytaý-Boztumsyq-Malshybaı-Sátbaev» jolynyń jóndeý kózdelgen jumystary da bitýge shamalasyp qaldy. «Qarajal-Shalǵııa» jolynyń 5 shaqyrymynda iri túıirshikti asfalt jabynyn tóseý jumysy bitti, 1 mlrd 170 mln teńge qarjy kelesi jyly ıgeriledi.
Joldardaǵy sý ótkizý arnalarynyń talapqa saı bolýyn qamtamasyz etý maqsatynda birqatar jumystar júzege asyryldy. Sonyń nátıjesinde bıyl oblys boıynsha 20 sý ótkizgish qubyryn jóndeý josparlanǵan edi. Qara kúzdiń sýyǵy túskenshe bul jumystar tolyǵymen aıaqtaldy.
– Aýylaralyq joldardyń jóndelýine «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasynyń zor kómegi tıdi. Osy baǵdarlama boıynsha bıyl aýyl joldaryn jóndeýge 1 mlrd 110 mln teńge qarajat qarastyryldy. Munyń 999 mln teńgesi – respýblıkalyq, 66 mln teńgesi – oblystyq jáne 45 mln teńgesi jergilikti bıýdjetterden bólindi. Bólingen qarajatqa Jańaarqa aýdanynda – 22,3 shaqyrym, Ulytaý aýdanynda 22,7 shaqyrym jol jańardy. Bul jumys aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabady, – deıdi Jomart Sábıtuly.
Eskisin aıtpaǵanda, jańadan jóndelgen joldyń da sapasy kóbine-kóp syn kótermeı jatady. Kún kózine tez ońyp ketetin shúberek sekildi bir qysqa jetpeı shurq-tesik bolyp qalatyny jasyryn emes. Joldyń sapasyn talapqa saı etý – kún tártibinen túspeıtin másele. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev tarapynan da áldeneshe ret synǵa ushyraǵan jol sapasyn jaqsartý maqsatynda «Jol aktıvteri sapasynyń Ulttyq ortalyǵy» quryldy. Buryn ortasha jóndeý jumystary tehnıkalyq turǵydan qadaǵalana qoımaıtyn. О́tken jyldan beri bul naqty talapqa aınaldy. Oblys bıyl «Jol jumystary sapasynyń ulttyq ortalyǵy» RMK-men tıisti kelisimshartqa otyrdy. Demek, joldyń sapasyna jaýap beretin naqty mekeme bar. Sondyqtan úmit te basym, senim de nyǵaıa tústi. Jańa oblystyń aıaqalysyn sezdirgendeı oblystaǵy joldar jańaryp, jolaýshylardyń kóńilin bir serpiltip tastaǵany ras. Al aldaǵy ýaqytta qalaı bolar eken? Jol jaqsara túse me? Árıne, bárin ýaqyt kórsetedi.
Ulytaý oblysy