Dombyra – qazaq halqynyń ómiri men turmysyna ejelden etene sińgen, oıyn-toıy men saltanatynyń jáne qaıǵy-múńynyń kýási, ónerpaz adamnyń janserigi bolǵan qasıetti de kıeli mýzykalyq aspaby ekeni kópke belgili. «Dombyra haram» degen dúnıeler qazaqtyn qasıetti mýzykalyq aspabynyń arǵy-bergi tarıhynan beıhabarlyǵyn kórsetedi. Kerek deseńiz, dombyrany mýzykalyq arnaıy oqý oryndarynda oqytýdyń ózindik qalyptasqan tolyqqandy ádistemesi bar, bul salada aldyńǵy býyn aǵalar kóp ter tókti. Olardan keıin bul baǵyttaǵy ádis-tájirıbelerdi ǵylymı jańalyqtarymen baıytqan ǵalymdar legi mýzykalyq pedagogıka men metodıkany jáne ulttyq tanymdy qatar damytty, sonymen birge dombyra repertýarynyń keńeıýine de ózindik eńbekterin sińire aldy.
Qazirgi kezde de bul jumystar qarqyndy júrgizilip otyr. Kúı jınaqtarynyń túsindirmelerinde metodıkalyq nusqaýlyqtar jáne ádistemelik túsindirmeler bar. Osy salada eńbek etken ustazdardan – E.Úsenov, A.Úlkenbaeva, E.Mustafaev, T.Álipbaev, N.Tapalov, M.Núkeev, E.Basyǵaraev, B.Ábenov, J.Qadyrqulovtardy ataýǵa bolady. Kúı jınaqtary, pedogogıkalyq repertýar jáne hrestomatııa kitaptaryn jazǵan osynaý ádiskerlerimiz dombyra aspabynyń metodologııasyna aıtarlyqtaı jańalyqtar engizdi.
О́tkendi saralaı kele biz atalǵan eńbekter úshin qýanamyz, dombyraǵa arnalǵan shyǵarmalardyń kóbeıýine kóńilimiz marqaıady. Degenmen, qazirgi zamandaǵy bilim berý jumysynda qordalanyp qalǵan birshama másele bar ekenin de aıtpaýǵa bolmaıdy. Keńes úkimeti kezeńinde jaryq kórgen ádistemelik nusqaýlyqtardyń ozyq úlgilerin paıdalana otyryp, jańa dáýir baǵdarlamasyn túzip, jańasha damý jolyna túsý – búgingi zamannyń kúrdeli talaby bolyp otyr. Endi osy máseleler tóńiregindegi birsypyra usynysymyzdy kópshilikke tarqata aıtpaq nıettemiz.
Qazirgi zamanda dombyrashylyq ónerge degen tyńdarmannyń talǵamy men naryqtyń zańy óz degenin jasatyp otyrǵany belgili. Mysaly, joǵary mýzykalyq oqý ornyn bitirgen túlektiń eńbek jolynyń bastaýynda mektep muǵalimi qyzmetimen qatar shoý-bıznes, toı-dýman salasyna baǵyttalǵan jumys oryndary da aldynan shyǵady. Álbette, túlektiń tańdaý erki bar. Bul kúnde jas mýzykant úshin buqaralyq kórneki is-sharalar men shoý-bıznes esigi aıqara ashyq jáne ol asa tabysty istiń kózi bolyp otyr. Kóptegen túlekterimiz kásibı mamandyq jolyn emes, estradalyq baǵytty tańdaıtyny da sondyqtan. Mundaı jaǵdaıda dástúrli kúıshilikti nasıhattaý jumysy ońaıǵa túspeıdi. Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Táttimbet, Qojeke, Beısenbi, Toqa, Qazanǵap, Shal Myrza, Esir, Esbaı, Mámen, Seıtek, Álshekeı, Súgir, Dına, Á.Hasenov, M.Hamzın, T.Mombekov, B.Basyǵaraev, R.Ǵabdıev, Q.Ahmedııarov taǵy basqa da klassık kúıshilerdiń muralary, qazaq kúıiniń aımaqtyq mektepteri, dástúrli qaǵys erekshelikteri, kúı saryny, kúıdiń shyǵýyna qatysty ańyz-shejireleri nazardan tys bolmaýy kerek. Dombyranyń dástúrli damý máselelerin oqý oryndarynda ustazdar qaýymy úıretkenimen, jas dombyrashynyń olardy bolashaqqa jalǵastyrýy birtindep qıyndap bara jatqany ashy shyndyq. Muny sheshýdiń joldary kásibı bilim beretin professorlyq-oqytýshylar quramynyń moınyna artylar aýyr júk ekeni aıtpasa da túsinikti. Osy máseleni tek oqytý standarttaryna reforma jasaý arqyly ǵana sheshý kerek dep sanaımyz. Iаǵnı oqytý barysynda kúıshilik ónerdi jalǵastyrýǵa septigin tıgizetin arnaıy batyl baǵdarlamalar maqsatty túrde jasalýy kerek, sonymen qatar stýdentterdiń konserttik qaıratkerligin jáne pedagogıkalyq praktıka bilikterin de arttyratyn erekshe áserli is-sharalar, etnopedagogıkalyq tárbıe quraldary asa qajet.
Birinshiden, kúıshilik salt pen dástúrdi stýdent boıyna darytýdy emtıhan, synaq, mejelik baqylaý arqyly iske asyrý mańyzdy. Bizdiń oıymyzsha, bir jyldyq oqý merziminde tórt mejelik baqylaý jáne eki emtıhan bar. Árbir mejelik baqylaýda stýdent ártúrli stılde jáne ár aımaqtan jeti kúı tartýy kerek, bul shákirttiń jan-jaqty kúıshilik dástúrdi tanýyna ıgi áserin bere alady. Al emtıhanda eki mejelikte ıgergen 14 kúıdi jatqa tartyp tapsyrady. Sonymen qatar kúısandyq súıemeldeýimen oryndalatyn 2 shyǵarmasy tyńdalady. Bul onyń ansambldik sezimin damytý úshin jáne oryndaý tehnıkasyn ósirý úshin kerek. Nátıjesinde, eki jartyjyldyqty qosa eseptegende stýdent repertýarynda bir kýrsta naqty 28 kúıdi ıgeredi. Kýrs sońynda ustaz shákirtiniń jeke konsertin de uıymdastyra alady, bul oraıda stýdenttiń sahnalyq mádenıeti de, repertýary da qalyptasa túsedi.
Usynylǵan osy jobanyń qazirgi bilim berý standarttarynyń baptaryna eshqandaı qaıshylyǵy joq ekenin eskertemiz. Kerisinshe, oqý standarttaryndaǵy maqsattardy iske asyrý salasyndaǵy kezekti metodıkalyq izdenister men maqsattardyń biri retinde qabyldaýǵa bolady dep oılaımyz.
Nátıjesi qandaı bolmaq? Árıne, osy kýrstyq talapty oqytý barysynda stýdenttiń tóltýma kúıshilik dástúrge degen talǵamy qalyptasady, kúıshilik minezi ornyǵady, belgili bir oryndaýshylyq stılge ózindik beıimdiligi de artady. Qalaı bolǵanda da osy ádisnama arqyly atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan dalalyq baıtaq ónerimizdiń tabıǵatyn saqtaı alarymyz haq.
Ekinshiden, tartys dástúrin engizý kerek. Iаǵnı qazaqy kúı tartys mádenıetin zamanaýı úlgide oqytý jáne damytý. «Tartys» degenimiz – eki kúıshiniń ónerdegi básekesi. Qazaq tarıhynda ataqty kúıshilerdiń kóbi tartysqa túskeni belgili. Mysaly, «Úsh ananyń tartysy», «Súgir men Mafrýzanyń tartysy», «Dınanyń «Soqyr Esjanmen kúı saıysy», «О́skinbaı men Qulbaı bahshynyń tartysy», t.b. sekildi halyqqa belgili úlken kúı saıystary bolǵan. Al endi osy dombyradaǵy kúı tartys dástúrin jańǵyrtý úshin ustazǵa biraz izdenister kerek. Bizdiń ýnıversıtette «Dombyra» kafedrasynyń jetekshiligimen ótetin «Qos ishek» atty respýblıkalyq kúı saıysy bar (jobanyń avtory – J.Qadyrqulov). Osy saıysta qatysýshylar jerebemen juptasady da eki kúıshi sahnaǵa qatar shyǵady. Konkýrs baǵdarlamasyndaǵy kúılerdi kezek tartyp kádimgi dástúrli tartysqa túsedi. Mundaı tartysta eki kúıshiniń biri basym túseri aıdan anyq, kelesi kezeńge tartysta jeńgen kúıshi ǵana shyǵady. Mundaı jaǵdaıda qazylar tarapynan da bura tartý áste múmkin emes. Aıtpaǵymyz, konkýrsqa kúı tartys saltyn engizý arqyly dástúrli kúıshilik mádenıetimizdi óskeleń urpaqqa sińirýdiń bir tájirıbesi osy. Árıne bul oqytý baǵdarlamasynan tys, konkýrstyq talap retinde kezekti metodıkalyq oıymyz retinde usynylady. Tartys dástúrin kýrsaralyq formatta ótkizý múmkindigi bar, bul jaǵdaıda jeke kúıshilikpen qatar komandalyq (mysaly, bir kýrs – bir komanda) toptar da óner saıysyna túse alady.
Úshinshiden, kúıdiń tarıhy, avtory, mazmuny sekildi máseleler de qaperden tys qalmaýy kerek. Sebebi oryndaýshy kúı týraly ǵylymı derekterdi jaqsy bilýi mindetti. Bul oraıda mamandyqtan dáris beretin muǵalim ár kúıdiń tarıhyn muqııat túsindirýi kerek, sosyn jyl sońynda kollokvıým retinde emtıhan talabyna engizýge de bolady dep sanaımyz. (Bul usynys mamandyqtan bilim berý talaptaryna arnaıy synaq retinde de engizilse quba-qup bolady dep esepteımiz. Sebebi kollokvıýmdyq bilim belgili bir synaq nátıjesin qajet etedi, ıaǵnı bul jerde pedagogıkalyq júkteme máselesi de bar, ony jumys úderisinde sheshýge múmkindik bolady).
Kásibı oqytý, dombyrashy maman tárbıeleý isi qazirgi biz tutynyp júrgen jalpy pedagogıka men arnaýly metodıkany qaıta qaraýdy talap etedi. Zamanaýı mýzykalyq mádenıetke, estrada ónerine ulttyq tól aspaptarymyzdyń aralasýy jyldan-jylǵa qarqyndap ósip kele jatqanyn joǵaryda aıtqanbyz, ony toqtatý ıakı toqtatpaý bizdiń quzyretimizde emes. Dombyra aspabynyń estradalyq jolmen damýy meılinshe kásibı bilikpen júzege assa halyq ıgiligine qyzmet ete alady. Áńgime tórkini toı deńgeıindegi áýesqoılyq tóńireginde edi. Mysaly, estradalyq janrda kásibı sahnalarda eńbek etip júrgen A.Úlkenbaeva, A.Eńsepovterdiń esimderi elge keń tanymal. «Ulytaý» toby da estradalyq baǵytta dombyra kúılerin kásibı deńgeıde oryndap, ulttyq ónerimizdi álemge nasıhattap keledi. Bizdiń oqý ornynyń túlekterinen quralǵan «Ernat jáne Temirlan» toby birneshe halyqaralyq konkýrstardyń bas báıgesin jeńip alǵan. Sondyqtan dombyranyń estradalyq salada damyǵanyna qarsylyǵymyz joq. Degenmen, dástúrli kúıshilik mekteptiń mazmunyn saqtap qalý jáne bolashaq kúıshi tulǵasyn tárbıeleý qazirgi ýaqyttaǵy ustazdardyń qasıetti mindeti bolyp qala beredi. Bul salada oqytýshylar tarapynan ǵylymı-ádisnamalyq zertteýler kóptep jazylýy, ustazdar ózara jıi tájirıbe almasýy qajet. Bul oraıda Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń «Dombyra» kafedrasy uıymdastyrǵan alqaly jıyndardy, semınarlar men sheberlik sabaqtardy úlgi etýge bolady.
Dombyrany kásibı oqý men toqý Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde akademııalyq deńgeıde jáne tájirıbe júzinde synnan ótkeni belgili. Bolashaqta osy saladaǵy tájirıbelerimizdi jan jaqty jazý jáne ony basqa da oqý oryndaryna usyný oıymyzda bar.
Abylǵazy AHMADIEV,
Qazaq ulttyq óner
ýnıversıtetiniń dosenti