О́tken aptada Taıaý Shyǵystyń tynyshy qashyp, kezekti aýqymdy áskerı is-qımyl burq ete tústi. Talaı jyldan beri basy pispeı kele jatqan Palestına men Izraıl kezekti márte qaqtyǵysty. Qazirgi tańda myńǵa jýyq adam qaza tapsa, on myńdaǵan adam jaraqat alǵan. Syrttaı bul Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵannan keıin qurylǵan memleketterdiń sharýasy sekildi kóringenimen, astarynda geosaıası múdde jatqany anyq ańǵarylady.
Áýeli oqıǵanyń qalaı bastalǵanynan habar bereıik. Senbi kúni tańerteń palestınalyq Hamas qarýly uıymy Izraılge qarsy «Ál-Aqsa tasqyny» operasııasyn bastady. Atalǵan top 5 myńǵa jýyq zymyran atqanyn habarlady. Izraıl tarapy Hamastyń jaqtastary el aýmaǵyna kirgenin rastady. Buqaralyq aqparat quraldarynyń málimetine súıensek, Hamas atqan zymyrandar Tel-Avıvtiń soltústigine deıin jetken. Sondaı-aq uıym bir top jaýyngerin Izraıldiń ońtústigine jiberdi. Izraıl medıa ókilderi Sderot qalasynda qarýly jaýyngerler adamdarǵa oq jaýdyrǵanyn habarlady. Áleýmettik jelide taraǵan beınejazbalarda qala kóshelerindegi qaqtyǵystar, sondaı-aq djıp mingen qarýly adamdar aýyldy aralap júrgeni baıqalady. Bastapqyda Hamas músheleri Izraıldiń birneshe eldi mekenin baqylaýǵa alǵan-dy. Keıinnen qarsy shabýylǵa shydamaı, keıin shegindi.
Izraıl armııasynyń baspasóz hatshysy Danıel Hagarı toptyń qurlyqtan, teńizden jáne áýeden shabýyl jasalǵanyn jetkizdi. Alǵashqy zymyran jergilikti ýaqyt boıynsha tańǵy 6:30-da atylǵan. О́z kezeginde Izraıl armııasy Gaza sektorynda Hamasqa qarsy «Temir qylyshtar» operasııasyn bastaǵanyn habarlady. Sóıtip, Gaza sektoryndaǵy bıik ǵımarattardy birinen keıin birin atqylady. Áýege birneshe áskerı ushaq kóterip, aımaqqa tankter ákelgen. Bul 2021 jylǵy 11 kúndik soǵystan keıingi eń aýyr shıelenis retinde sanalyp otyr.
Palestına densaýlyq saqtaý mınıstrligi Izraıldiń shabýyly saldarynan Gazada keminde 413 adamnyń qaza tapqanyn, 2300-ge jýyq adamnyń jaralanǵanyn habarlady. Qulaǵan ǵımarattar áli arshylyp jatqandyqtan, sheıit bolǵandardyń naqty sanyn aıtý qıyn. Izraıldik aqparat quraldary Hamas shabýyldarynan 700-den astam ızraıldik qaza tapqanyn habarlady. Izraıldiń densaýlyq saqtaý mınıstrligi taratqan málimetke sáıkes jaralanǵandar sany 2382 adamǵa jetken.
Jeksenbi kúni Izraıl premer-mınıstri Bınıamın Netanıahý shabýyldan keıin Qaýipsizdik kabınetimen shuǵyl kezdesý ótkizip, elde soǵys jaǵdaıy jarııalanǵanyn habarlady. Mundaı jaǵdaı resmı túrde mańyzdy áskerı qadamdar jasaýǵa ruqsat beredi. «Lańkesterdiń keshe 6:00-de Gaza sektorynan jasaǵan shabýyly Izraıl memleketin soǵys jaǵdaıyna ákelýge májbúrleıdi», delingen premer-mınıstr keńsesi taratqan málimdemede.
Hamas uıymynyń ókili Haled Kadomı «Ál-Jazıra» agenttigine bergen suhbatynda bul áskerı is-qımyldardy palestınalyqtardyń ondaǵan jyl boıy kórgen búkil zulymdyǵynyń jaýabyna baǵalaǵan. «Biz halyqaralyq qoǵamdastyqty Gazaǵa, Palestına halqyna, ál-Aqsa sekildi qasıetti jerlerimizge jasalǵan zulymdyqtardy toqtatýǵa úles qosqanyn qalaımyz», deıdi H.Kadomı.
Hamastyń áskerı qolbasshysy Muhammed Deıf shabýyldy okkýpasııany toqtatýǵa jasalǵan úlken qadam dep málimdedi. «Kimde myltyq bolsa, qolyna alsyn. Ýaqyt keldi», dedi M.Deıf.
Qaqtyǵys bastalǵannan keıin shartaraptyń túkpir-túkpirinde Palestınany da, Izraıldi de qoldaǵan myńdaǵan adam qala kóshelerine shyqty. Palestınany qoldaýshylar qatarynda Ispanııa, Ońtústik Afrıka jáne Sırııa sekildi memleketterdiń azamattary basym. Sondaı-aq AQSh-tyń Chıkago, Nıý-Iork jáne Kanadanyń Ottava qalalarynda Palestınany qoldaýǵa arnalǵan sherýler ótti.
Eýropalyq odaqtyń syrtqy saıasat jónindegi joǵarǵy komıssary Jozep Borrell Izraıldi qoldaıtynyn jetkizdi. Fransııa syrtqy ister mınıstrligi óz eliniń «Izraıl men onyń halqyna qarsy jasalǵan lańkestik shabýyldardy» aıyptaıtynyn jetkizip, Izraılge kómek kórsetýge ázir ekenin ańǵartty. Ulybrıtanııa syrtqy ister mınıstri Djeıms Kleverlı Hamas tobynyń Izraılge jasaǵan tosyn shabýylyn «sózsiz aıyptaıtynyn» atap ótti. Úndistannyń premer-mınıstri Narendra Modı «Izraıldegi teraktiler týraly habarǵa qatty tańǵalǵanyn» jetkizdi. Sondaı-aq óz eliniń osyndaı qıyn sátte Izraılge qoldaýyn kórsetetinin málimdedi.
Lıvandyq «Hezbolla» uıymy senbi kúni málimdeme jasap, Gazadaǵy jaǵdaıdy muqııat qadaǵalap otyrǵanyna toqtaldy. «Palestına qarsylyq tobynyń basshylyǵymen tikeleı baılanystamyz», dedi uıym ókilderi. ISNA saıtynyń habarlaýynsha, Irannyń rýhanı kósemi Álı Hosseını Hameneıdiń keńesshisi óz eliniń palestınalyqtar shabýylyn qoldaıtynyn habarlaǵan.
Túrkııa tarapy da Palestınaǵa qoldaý bildire otyryp, máseleniń túıinin tarqatýdy keıinge qaldyra berýge bolmaıtynyna nazar aýdardy. Túrkııa prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵannyń aıtýynsha, aýmaǵy 1967 jylǵy shekaraǵa sáıkes keletin, astanasy (Shyǵys) Ierýsalım bolyp belgilenetin Palestınany qurýdy keıinge qaldyrýǵa bolmaıtynyn atap ótti.
«Taıaý Shyǵystaǵy turaqty beıbitshilikke Palestına – Izraıl qaqtyǵysyn túpkilikti rettegende ǵana qol jetkizemiz. Palestına máselesi – aımaqtaǵy túıtkildiń basty sebebi. Ádil kelisimge qol jetkizilmeıinshe, aımaqta beıbitshiliktiń aýyly alys», dedi Túrkııa prezıdenti.
Jalpy, Izraıl – Palestına qaqtyǵysyn túsiný úshin tarıhqa biraz kóz júgirtken jón. Taıaý Shyǵystaǵy túıtkildiń túıini tarqamaı kele jatqanynyń birneshe sebebi bar. Birinshisi – evreılerdiń arabtar mekendegen aýmaqty basyp alýy bolsa, ekinshisi – Ierýsalım qalasy. Shahar musylmandar úshin de, evreıler úshin de qasıetti sanalady. Qalanyń batys bóligin evreıler mekendese, shyǵys bóliginde musylmandar qonys tepken. Biraq eń qasıetti mekenderdiń bári Shyǵys Ierýsalımde ornalasqan. Máselen, Qasıetti qabir shirkeýi men Kóne qala palestınalyqtarǵa tıesili aımaqta. Sondaı-aq ál-Aqsa meshiti de osynda.
Máseleniń bári Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin, BUU 1947 jyly 181-qararynda Palestına jerin bólip, Palestına jáne Izraıl memleketterin qurý týraly sheshim qabyldaǵanda bastaldy. Halyqaralyq uıymnyń mundaı qadamy Arab elderi joǵary keńesine unaǵan joq. Kóp uzamaı-aq Ierýsalımniń múftıi evreılerge jıhad jarııalady. Bir jyldan soń 1948 jyly 14 mamyrda Izraıl táýelsizdigin jarııalaǵanda Arab lıgasy olarǵa soǵys ashty. Mysyr, Iordanııa, Irak, Sırııa, Lıvan, Saýd Arabııasy, Iemen birigip, Izraılge qarsy shyqqan. Biraq arabtar amerıkalyqtar qoldaǵan evreılerdi jeńe alǵan joq. Kerisinshe, Palestına terrıtorııasynyń 78 paıyzynan aıyrylyp qaldy.
Mine, sodan beri semıtter ulysyna jatatyn arabtar men evreıler bir-birimen syıyspaı keledi. Alǵashqy qaqtyǵystan keıin eki tarap birneshe ret soǵysyp, onyń zardabyn qarapaıym halyq tartty. Búginde mıllıondaǵan palestınalyq óz úıinen aıyrylyp, bosyp ketken. Arabtar áli kúnge deıin Izraıldi búıirden shyqqan shıqan sekildi kórse, evreıler atajurtymyzǵa keldik dep esepteıdi.
Jalpy, bul máselede halyqaralyq qoǵamdastyqtyń ustanymy Palestına jaǵynda. О́ıtkeni Izraıl Iordan ózeniniń batys jaǵalaýyn 1967 jylǵy «Altykúndik soǵysta» basyp alǵan bolatyn. Sodan beri munda evreılerdiń qonysyn qalyptastyrý áreketi belsendi júrgizilip keledi. Qazir aımaqtaǵy 140 eldi mekende 400 myńǵa jýyq evreı ómir súredi. Al munda nápaqasyn aıyryp júrgen arabtardyń sany 2 mıllıonnan asady. BUU Qaýipsizdik Keńesi de, BUU da evreılerdiń qonysyn zańsyz dep sanaıdy.
Osy oraıda myna máseleni aıta ketken jón. Halyqaralyq qoǵamdastyq ta, álemniń buqaralyq aqparat quraldary da, demokratııany jaqtaıtyn Batys elderi de Izraıl – Palestına qaqtyǵysyna kelgende syńarjaq pikir bildiredi. BUU Qaýipsizdik keńesiniń qararynda Izraıldiń basyp alǵan aýmaqtan shyǵarylyp, eki memleket – bir astana sheshimin ustaný mindettelgeni belgili. Biraq is júzinde halyqaralyq pikir evreılerdi jaqtaıtyny anyq ańǵarylady.
Máselen, qazirgi tańda táýelsiz sanalatyn buqaralyq aqparat quraldarynda Hamas uıymynyń sarbazdaryn «sodyr, lańkes» dep atap jatyr. Onyń ústine, negizgi basymdyq qaza tapqan evreılerge berilgen. Al Palestına tarapynan qaıtys bolǵandardy bir aýyz sóılemge syıǵyzyp jiberedi ne múldem eshteńe aıtpaıdy. Sondaı-aq Hamastyń jaqtastary jasaǵan zorlyq-zombylyqqa jıi basymdyq bergenimen, dál sondaı áreketti Izraıl sarbazdary jasasa, nazardan tys qalady. Derekterge súıensek, 2008 jyldan beri Palestınada qaqtyǵys saldarynan 6407 qarapaıym turǵyn qaza tapsa, Izraılde bul kórsetkish 308-ge jetken. Bul – máseleniń bir jaǵy.
Sarapshylardyń paıymdaýynsha, Palestına – Izraıl qaqtyǵysyn órshitýdiń astarynda basqa da múdde jatyr. Birinshiden, álem nazary Ýkraınadaǵy soǵystan Taıaý Shyǵysqa aýady. Osylaısha, Kıev bıligine qarjylaı kómekti aıamaı otyrǵan AQSh endi nazaryn Izraılge burmaq. Iаǵnı budan Reseı ǵana utpaq. Ekinshiden, keıingi jyldary birqatar arab memleketi Izarılmen qarym-qatynasty jaqsartýǵa peıil bildirgen. Nátıjesinde ekijaqty yntymaqtastyq jańaryp, dıplomatııalyq qatynas ornatyla bastady. Al buǵan Iran qarsylyq bildirgen. Endi Palestına men Izraıl qaqtyǵysy qaıta ýshyqqan soń, Parsy shyǵanaǵy memleketteri ár qadamyn oılanyp jasaýǵa májbúr. Qoryta aıtqanda, Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaı kúrdelenip, halyqaralyq geosaıasatqa óz yqpalyn tıgizbek.
Izraıl – Qazaqstan azamattary jıi baratyn mekenniń biri. Syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Aıbek Smadııarovtyń aıtýynsha, atalǵan elde konsýldyq esepte Qazaqstannyń 112 azamaty bar. «Búgingi tańda Qazaqstannyń Izraıldegi elshiliginde konsýldyq esepke elshilik qyzmetkerleri men olardyń otbasy múshelerin qosa alǵanda 77 azamat tirkelgen. Izraıldiń joǵary oqý oryndarynda Qazaqstannyń bes stýdenti oqıdy. Sondaı-aq otyzǵa jýyq otandasymyz jergilikti túrli medısınalyq mekemelerde taǵylymdamadan ótip jatyr. Barlyǵy – 112 adam. Tel-Avıvtegi dıplomattarymyz Izraıldegi Qazaqstan azamattarymen turaqty baılanysta jáne olarmen jedel is-qımyl jasaý maqsatynda arnaıy messendjerde chat ashty», dedi A.Smadııarov.