«Hannyń bári Abylaı emes, batyrdyń bári Aǵybaı emes» degen eken burynǵylar. Osy bir aýyz sózden Aqjoltaı atanǵan Aǵybaı batyrdyń bıik mártebesin tanýǵa bolady. Talaı-talaı shaıqastarda qasarysqan qas dushpandy qaýsata jeńgen Aǵybaı batyrdyń isi ańyzǵa, aty uranǵa aınalǵan edi. Eldiń erkindigi úshin qalyń qazaqty urysqa bastaǵan Aǵybaı Qońyrbaıuly 1802-1885 jyldar aralyǵynda ómir súrgen.
Erjúrektigi men bahadúrligi ańyzǵa aınalǵan Aǵybaı batyr týraly halyq arasynda nebir qyzyq hıkaıattar, óleń-jyrlar, qıssa-dastandar týǵan. Aǵybaı bastaǵan qol jaýdy almaı qoımaıtyn bolǵan. Erligine aqyly saı batyr bastaǵan is qashanda halyq tileginen shyǵyp, jaqsylyqpen bitip otyrǵan. Sondyqtan da el ony «Aqjoltaı batyr» atap ketken. Al jaýǵa shapqan sarbazdar Abylaımen qatar Aǵybaı atyn da uranǵa aınaldyrǵan. Ol týraly ańyz-dastandardy káriqulaq qarııalar áli kúnge deıin maıyn tamyza áńgimeleıdi. Sol ańyzdardyń ishinde batyrdyń anasy Qoısana týraly da aıtylady.
Aǵybaı batyrdyń sheshesi Qoısana ana Taraqty rýynan. Abylaı hannyń tý ustaýshysy Baıǵozy batyrdyń qyzy, Naımantaı batyrdyń nemeresi eken. El aýzyndaǵy:
«Taraqtydan Baıǵozy
Bu da asqan er edi,
Naımantaıdyń qamshysy
Soıyldan qatty der edi»,
degen óleń joldary osy erlerge súıinishpen arnalsa kerek.
Qoısana da babalaryna uqsap batyr bolǵan. Aǵybaıǵa aıaǵy aýyr kezinde kóship kele jatqanda alty qaraqshy kóshine tıip, jalǵyz áıel urys salyp, qolyna baqan alyp, altaýyn da uryp túsire beripti. Jaý birin-biri súıep áıelden jeńilgen soń bireýi turyp: «Qoıaıyq, bul áıeldiń kúshi emes, ishindegi arystannyń kúshi ǵoı», dep júrip ketken eken.
Aǵybaıdyń ákesi Qońyrbaı batyrdyń jas kezinde ólgen. Bul kezde Aǵybaı batyrmen Naýbaı degen kisi ári tustas, ári nemere aǵaıyn eken. Naýbaı el jegish, qatań bolypty. Básiresi Qarabesti degen jaqsy atty on úsh jastaǵy Aǵybaı jylqydan ustap ákelse, Naýbaı aıqaılap, «myna Qarabesti atty kim ákeldi, beri ákel atty!» degen soń, Qoısana júgire shyqqan balasynyń sońynan qosa ilesedi. Sonda Aǵybaı: «At ózimdiki, bermeımin», dep talasqan eken, Naýbaı qylyshyn Aǵybaıǵa ala umtylǵanda, Qoısana: «Balama tıme, atyń qurysyn!», dep álgi janýardy sheship beredi.
Qaınysy Naýbaı ketken soń Qoısanaǵa oı túsedi: «Myna Naýbaı malyma ne qylmady? О́stip júrip bir kúni jalǵyz balamnan aıyrylarmyn. Jańa balamen atqa talasyp, qylyshyn ala umtyldy. Men bolmasam bala atty bermeı, Naýbaı óltirip ketse qaıttim?! Qoı, men ulymnyń amanynda tórkinime jeteıin», dep el jaqqa túnde júgin artyp kóshken eken. Kóship kele jatyp, eki kúnnen soń kóp qońsysy bar bir aq aýyldyń ústinen tap bolady.
Bul – Qasym tóreniń (Kenesarynyń ákesi) aýyly eken. Aýylǵa taqap anadaı jerge qonǵan soń qudyqqa sýǵa barsa, keshegi Naýbaı tartyp áketken Qarabesti at qudyq basyndaǵy shalǵynda arqandaýly tur eken. Qoısana erteńine han ordasyna baryp, esiginen izet etip, tize búgedi. Qasym sharýasyn suraıdy. Sonda Qoısana: «Balamnyń jalǵyz atyn keshe Naýbaı tartyp áketip edi, sizge tartý etip ketipti. Sony suraı kelip otyrmyn», deıdi. Qasym tórege Naýbaı attyń maqtaýyn jetkizse kerek. «Bir kisige júgen salǵyzbaıdy. Ol úshin myqty eki jigit kerek» dep. Osy sóz esinde qalǵan Qasym áıeldiń kóńilin aýlap: «Atyń áne tur, atyńdy baryp júgendep al, ala almasań arqannan qozǵama, solaı tursyn», deıdi. Onysy at áıelge ál bermeıdi degen oıy edi.
Qasym «ózim kóremin» dep úıdiń ishinde esikti shalqasynan ashtyryp, qarap otyrypty. Qoısananyń oramaly jelp etkende uıyqtap turǵan at úrkip, yshqynǵanda qazyǵyn julyp ketipti. Sol kezde Qoısananyń qolyna qazyq tıip, tartyp qalǵanda shalqasynan túsipti. Birden júgendep, ústine minip alyp, eki aıaǵyn eki qoltyǵyna salyp shaýyp ala jónelipti. At pen áıeldiń alysyp, áıeldiń qaıraty asqanyn kórgen Qasym tóre qaıran bolyp: «Myna dúzqaradan týǵan bala tegin bolmas», degen eken.
Qoısana atty alyp kelgennen keıin «Naýbaı bizdi óltiredi, nede bolsa kósheıik», dep túnde bir túıege minip, bir túıeni jetektep kóship ketedi. Sol kezde áıgili Aǵybaı batyr 13 jasta edi...
Marat ÁBSEMET,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor