Elaralyq saýda aınalymynda elektrondy kommersııanyń úlesi basym bola bastady. Qazir Ortalyq Azııada E-Sommerce boıynsha elimiz jetekshi orynǵa ıe. 2022 jyldyń qorytyndysyna sáıkes naryq kólemi shamamen 4 mlrd dollardy nemese bólshek taýar aınalymynda jalpy kóleminiń 12,5 paıyzyn quraǵan. Saýda jáne ıntegrasııa birinshi vıse-mınıstri Aıjan Bıjanovanyń aıtýynsha, Ortalyq Azııanyń úlken ónerkásiptik, saýda-logıstıkalyq, zııatkerlik, kadrlyq jáne ǵylymı-sıfrlyq áleýeti bar. Bul jaqyn bolashaqta OA elderiniń ózara taýar aınalymyn 15 mlrd dollarǵa deıin jetkizýge múmkindik beredi.
Bul týraly Almatyda ótken Ortalyq Azııadaǵy elektrondyq kommersııa boıynsha birinshi halyqaralyq forýmy − «Central Asian E-commerce Forum – 2023»-te aıtyldy.
Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, Ortalyq Azııanyń barlyq elinde elektrondyq kommersııany údemeli damytý úshin qaǵazsyz saýdanyń qolaıly ekojúıesin qurý úshin kúsh-jigerdi biriktirý qajet. Birinshi qadam e-sommerce damytý jónindegi Ortalyq Azııa elderiniń kelisimin ázirleý jáne qabyldaý bolýy múmkin.
«Búgin biz bárimiz sıfrlyq ekonomıkanyń qatysýshysy boldyq. Biz kartalar men smartfondardy paıdalanamyz, qashyqtan onlaın satyp alýlar jasaımyz, taksılerdi paıdalanamyz jáne úıge jetkizýge tapsyrys beremiz. Keıingi jyldary Ortalyq Azııa aımaǵynda elektrondyq kommersııanyń aıtarlyqtaı ósýi baıqalǵanymen, kásipkerler e-commerce usynatyn barlyq múmkindikter men artyqshylyqtardy tıimdi paıdalana alatyn kóptegen baǵyttar áli de bos», deıdi Mastercard Ortalyq jáne Shyǵys Eýropadaǵy memlekettik sektor jónindegi vıse-prezıdenti Engın Iаshar.
Forým 4 paneldik sessııany qamtydy. Onyń barysynda qatysýshylar Ortalyq Azııa óńirindegi e-commerce aldynda turǵan salany damytý strategııasynan jáne fınteh-ınnovasııalardy paıdalanýdan bastap sıfrlyq tehnologııalar dáýirindegi úzdiksiz oqytý máselelerine deıin jáne elder men óńirler arasyndaǵy sıfrlyq saýda dálizin damytýǵa deıingi kóptegen máseleler boıynsha pikirlerimen bólisti.
«Áleýetti ashý: Ortalyq Azııadaǵy e-commerce damý strategııalary» atty birinshi paneldik sessııa barysynda qatysýshylar aımaq elderinde e-commerce ósýine yqpal etetin tásilder men strategııalardy talqylady. Sarapshylardyń pikirinshe, Ortalyq Azııa óńiriniń jahandyq elektrondyq kommersııa naryǵyndaǵy úlesi nebári 0,1 paıyzdy quraıdy, bul damýdyń orasan zor áleýetin kórsetedi. Marketpleısterdiń róli artyp kele jatqany jáne olardyń ósýin saqtaý mańyzdy ekendigi atap ótildi. Kelesi jyly onlaın operasııalardyń 72 paıyzy dál marketpleısterde bolady dep kútilip otyr.
Naryq sarapshylary Ortalyq Azııa óńirinde damý múmkindikterin tartymdy ınvestısııalyq ortamen, derekterdi taldaýmen, saýda dálizderin keńeıtýmen baılanystyrady. О́z kezeginde Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Qazaqstan úshin eń úzdik zamanaýı saýda-logıstıkalyq habtardyń biri bolý mindetin belgilep otyr. Bizdiń tarap elektrondy kommersııanyń jahandyq naryǵyna kirý úshin Ortalyq Azııa elderiniń kúsh-jigerin biriktirý mádenı jáne tarıhı tamyry ortaq aımaq úshin tıimdirek bolar edi dep esepteıdi.
«Ortalyq Azııadaǵy E-Commerce-tegi fınteh ınnovasııa» sessııasynda otandyq jáne sheteldik fınteh-kompanııalar men bankterdiń ókilderi búkil álem boıynsha memleketter men qoǵamdar sıfrlyq transformasııadan ótip jatqanyn jáne osyǵan baılanysty tólem qyzmetterin kórsetýdiń úzdiksizdigin qamtamasyz etýde jáne sıfrlyq tólemderge kóshý úshin yntalandyrýlar jasaýda naryqtyń barlyq qatysýshylarynyń róli artyp kele jatqanyn jetkizdi.
Ortalyq Azııa sarapshylary GovTech-ke nazar aýdarý qajet ekenin aıtyp, Qazaqstan mysalyn alǵa tartty. Onda máselen memlekettik servısterdiń damýy naryqqa úlken serpin berdi, kúrdeli ónimder sıfrlanǵan kezde e-commerce ónimderiniń ıntegrasııasy oryn aldy, jiksiz avtorızasııa jáne trafıktiń jiksiz aǵyny jolǵa qoıyldy. Infraqurylymdy quratyn, bankterge kómektesetin jáne klıenttik tájirıbeni qalyptastyratyn Mastercard sııaqty halyqaralyq tólem júıeleriniń bolýy da mańyzdy.
«Upskilling E-commerce: sıfrlyq tehnologııalar dáýirindegi úzdiksiz oqytý» sessııasynyń qatysýshylary elektrondyq kommersııa salasy úshin kadrlardy daıarlaý jáne olardyń biliktiligin arttyrý máselelerin qozǵady. Sarapshylar kásipkerlerdiń sıfrlyq daǵdylaryn qalaı damytý kerektigi, bilim berý sektoryna ınvestısııa salatyn jeke sektordyń róli, ShOB úshin qoljetimdi bilim berýdiń mańyzdylyǵy týraly pikirlerimen bólisti.
Mastercard ókili Qazaqstandaǵy sátti jumys istep turǵan e-kommersııa onlaın-mektebin mysalǵa keltirdi (ecommerce.jumysbar.kz). Onda búkil el boıynsha 3 000-nan astam kásipker oqytyldy. Qazan aıynyń ortasyna qaraı Almaty qalasy ákimdigi men sıfrlandyrý basqarmasynyń qoldaýymen JOO stýdentteri úshin MOST Business Intelligence-pen birlesip mektep-ınkýbatordy iske qosý josparlanýda, al jaqyn arada О́zbekstanda osyndaı elektrondyq kommersııa mektebi ashylady.
Spıkerler TechnoWomen sııaqty ártúrli uıymdar arqyly tehnologııalyq saladaǵy áıelderge bilim berýge erekshe nazar aýdardy. Qazirgi kásipkerler úshin qajetti daǵdylar retinde spıkerler ózgeristerge tez beıimdelý, úzdiksiz oqytý men eksperımentterge umtylý jáne sıfrlandyrýdy tabysty bıznes júrgizý úshin negizgi talap retinde qabyldaý sııaqty daǵdylardy atady.
«Kópirlerdi jalǵaý: sıfrlyq saýda dálizin damytý» forýmynyń qorytyndy sessııasy óńir elderi arasyndaǵy kólik jáne saýda dálizderiniń aǵymdaǵy jaı-kúıin talqylaýǵa arnaldy. Damyǵan kólik ınfraqurylymynyń bolýyna qaramastan, odan ári jaqsartý úshin oblystar bar. Mysaly, basqarý men baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi jetildirý, keıbir elder saýda (Qytaı jáne Ázerbaıjan), transshekaralyq qaǵazsyz saýda (Qyrǵyzstan) rásimderin ońaılatý jónindegi sharalardy iske asyrý boıynsha kórsetkishterdi jaqsartty.
Sıfrlyq dálizderdi damytý máseleleriniń ishinde spıkerler sondaı-aq elder arasyndaǵy qarym-qatynastyń saıası máseleleri, saýda zańnamalarynyń sáıkes kelmeýi, sıfrlandyrý men ınfraqurylymnyń ártúrli deńgeıi sııaqty máselelerge nazar aýdardy. Eń úlken máselelerdiń biri – adamı kapıtal, mamandardy oqytý, qyzmetkerlerdiń daǵdylaryn jetildirý. Sessııaǵa qatysýshylar barlyq dálizderde logıstıka, ınfraqurylym, kólik, eksport-ımport – sıfrlyq qujattamasy bolýǵa tıis degen qorytyndyǵa keldi.
Jalpy, Ortalyq Azııadaǵy elektrondy kommersııa naryǵy keıingi jyldary turaqty ósýdi kórsetip otyr jáne keleshektegi perspektıvasy jaǵymdy. Bul ınternet jyldamdyǵynyń artýyna, uıaly telefondardyń kóbirek qoldanylýyna, halyqtyń ósýine jáne basqa faktorlarǵa baılanysty. Sondyqtan óńir elderiniń yntymaqtastyǵy Ortalyq Azııanyń e-commerce ındýstrııasyn damytý úshin óte mańyzdy. IMARC Group málimetteri boıynsha, Ortalyq Azııadaǵy elektrondyq kommersııa naryǵynyń kólemi 2022 jyly 8 mıllıard dollarǵa jetti jáne aldaǵy bes jylda 25,4 paıyzǵa ósedi dep kútilip otyr.