Kúlásh ShÁMShIDINOVA: Akademııalyq erkindik aldymen muǵalimge qajet

– Kúlásh Noǵataıqyzy, áli de jaýapty qyzmettesiz. О́mirdiń óńi óz­gerse de, zamannyń talaby túrlense de, suranystaǵy maman bolýdyń sy­ry nede?

– Eń aldymen, qulaǵyń árdaıym túrik júrýi kerek. Zamannyń ózgeristerine qaraı ıkemdelýge, ózgerýge daıyn bolý qa­jet. Kez kelgen nárseni qatyp qalǵan dúnıe retinde qabyldaı almaısyń. Qazirgi zaman sıpatynyń eń bir turaqty dúnıesi – kúnde bolyp jatqan ózgeris. Burynnan kele jatqan jaqsy dástúrdi saqtaı otyryp, jańa dúnıelerdi ıgerý mańyzdy. Ekinshiden, úırenýge árqashan ázir júrgen jón. Dáris oqıtyn aýdıtorııalar, oqý oryndary ǵana emes, aınala ortań da úırenetin, oqı­tyn jer. Úlken adamdardan ómirde jıǵan tájirıbesin alýǵa, al jastardan jańashyldyqty úırenýge tyrysasyń. Úshinshiden, ortańdy únemi jańartyp otyrý kerek. Ortań keńeıse, oı-órisiń, kókjıegiń keńeıedi, bilimiń jańarady, tájirıbeń artady, basqasha kózqaras qalyptasady. Tórtinshiden, minezińdi, boıdaǵy qabiletterińdi basqara bilgen abzal. Orynsyz sóıleseń, áreket etseń, minezim bar eken dep jónsiz aıǵaılaı berseń, kóbi senen alystaı beredi, mańyzdy qyzmetke usynyp, senim arta almaıdy. Besinshiden, adamda óz­ger­meýge tıis dúnıeler de bar. Bul – jumysqa jaýapkershilik, adamdarmen qarym-qatynastaǵy turaqtylyq, tártip, kisilik pen kishilik. Jınaqtaı aıtqanda, ótkenińe ókinbeıtindeı ómir súrý qajet, keleshekte búgin aıtqan sózińnen, jasaǵan isińnen uıalmaıtyndaı bolýyń kerek.

– Muǵalim mamandyǵy adamǵa ta­bı­ǵatynan beriledi dep jatady. To­qy­raý jyldary ala dorba asynyp, muǵalimdikti saýdagerlikke almas­tyrǵan áriptesterińiz kóp boldy. Bir­aq siz sonaý 80-jyldardan beri osy bir mamandyqqa adal boldyńyz. Bul muǵalim mamandyǵynyń sizge tabıǵattan berilgenin bildire me?

– Jaýapkershilik degendi jıi aıtamyn, jaýapkershilikten qashpaýǵa tyrysamyn. Bul – úlken másele. Iá, durys aıtasyz, toqyraý jyldary biraz muǵalim bilim salasynan ketti. Biraq naǵyz muǵalimder qaldy. Sol ýaqytta mektep dırektory boldym, senseńiz, biz aılap jalaqy almaıtynbyz. Bıylǵy eńbek demalysyna shyqqan aqshamyzdy kelesi jyly alǵan, sonyń saldarynan tamaqty, tipti nandy qaryzǵa jazdyryp alǵan kezimiz boldy. Biraq birde-bir kún mektepti tastap, sabaq bermeı, oqýshylardy muǵalimsiz qaldyryp ketken joqpyz. Sonyń bárinde bizdi osy jaýapkershilik ustap turdy. Bul – balalarǵa, mamandyǵyńa, ata-anaǵa, memleketke degen jaýapkershilik. Taǵy bir mańyzdy dúnıe – senim. Biz sol ýaqytta endi ǵana táýelsizdik aldyq, áli-aq aıaqqa nyq turatynymyzǵa sen­dik. Shynaıy egemendikke jetýdiń jeńil bolmaıtynyn janymyzben se­zindik, oǵan jetý úshin talaı ter tógip, biraz nárseni qurban etý keregin túsindik. Soǵan eńbegimizdi, qoǵamǵa qyzmetimizdi, jastyǵymyzdy berdik.

– Zııat­kerlik mektepter otandyq bilim jú­ıesindegi sátti reformanyń biri ekeni ras. Ári bilim sapasy da­my­ǵan elderdegideı joǵary bolý úshin salaǵa qomaqty qarjy quıýdyń qajet ekenin de osy joba dáleldep berdi. Elimizdiń árbir oqý oshaǵy zııatkerlik mektepterdeı bolýy úshin shynymen de kóp qarjy kerek pe?

– Jalpy, bilim júıesi qomaqty qarjyny talap etedi. Muny moıyndaý kerek. Kez kelgen oqý baǵdarlamasyn oryndaý úshin soǵan jetkilikti qarjy quıýymyz qajet. Al zııatkerlik mektepterge kelsek, bul bir ǵana adamnyń eńbegi nemese jetistigi emes. Mundaı bedel qalyptastyrýda memlekettik qoldaýdyń, úlken pedagogıkalyq ujym­nyń, ata-analardyń, oqý­shy­lardyń eńbegi bar. Qomaqty qarjynyń nátıjesinde ǵana osylaı bolǵanyn árkim aıtady. Biraq bizge osyndaı mektep kerek edi. Jańa tehnologııany ıgerý úshin tehnarlarǵa, tehnıkanyń tilin túsinetin mamandarǵa, sondaı mamandardy daıarlaıtyn jańa oqý baǵdarlamalaryna qajettilik týdy. Qazir zııatkerlik mektepter ázirlegen baǵdarlamany álemdegi 700-den asa ýnıversıtet moıyndaǵan. Bul mektepke bólingen qarjy túp negizinde sol baǵdarlamany júzege asyrýǵa jumsaldy. Onyń nátıjesin, jemisin kórip otyrmyz. Odan keıin daryndy balalardy daıarlaý úshin daryndy ustaz kerek. Elimizde negizinen pedagogter balaǵa bilim beredi. Al bizge balany damytatyn, analız jasaýǵa, oılana bilýge úıretetin pedagog kerek boldy. Biraz qarajat muǵalimderdi daıarlaýǵa ketti. «Barlyq myqty muǵalimdi zııatkerlik mektepter alyp ketti» deıtin sózdi jıi estımin. Shyn máninde, zııatkerlik mektepterde bar-joǵy 3 myńǵa jýyq muǵalim jumys isteıdi, olar elimizdegi 300 myń muǵalimniń nebári 1 paıyzyn quraıdy. Biraq osy bir az ǵana úles basqa qarapaıym mektepterdi ózgertýge, damytýǵa atsalysyp keledi. Qaı jerde qandaı jaqsy mektep ashylsa, sonyń basshylyǵyna bizden shyqqan mamandar barady. Qazir zııatkerlik mektepterdegi pedagogterdiń biliktiligin arttyrý ortalyǵy otandyq ustazdarmen qatar Reseı, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan, О́z­bekstan, Ázerbaıjannyń pedagog­terin oqytyp jatyr. Bilimdi múmkindigimizshe eksportqa shyǵaryp otyrmyz. Osy or­talyqtyń 10 baǵdarlamasy halyq­aralyq akkredıtasııadan ótken. Al bıyl ortalyqtyń ózi halyqaralyq akkredıtasııadan ótkizilmek. Elimizde halyqaralyq akkredıtasııadan ótken pedagogterdiń biliktiligin arttyrýǵa arnalǵan birde-bir uıym joq. Qoryta kelgende bilimge quıylatyn qarjy birden qaıtpaıdy, biraq túbinde eselep qaıtady, onyń paıdasy, bereri esepsiz. Másele qarajattyń maq­satty jumsalǵanynda jáne bergen nátıjesinde.

– Nazarbaev zııatkerlik mektepteri qurylǵannan bastap eksperıment jasalatyn úlken alańǵa aınaldy. Oqý ordasyndaǵy bilim berý júıesin damytýǵa qatysty siz júrgizgen eń sát­ti ári eń sátsiz ekperıment týraly aı­­typ berińizshi.

– Shynyn aıtqanda, barlyǵy da sátti boldy. Áli de iske asyrylmaǵan tyń ıdeıa­lar bar. Sátti jumystardyń ishin­degisi – oqý baǵdarlamasy jáne baǵalaý júıesi, kásiptik baǵdar beretin pán, oqýshylardy qabyldaý konkýrsy. Erekshe toqtalatyn bir joba – «Aýyl mektebi». «Aitas» holdıngi zııat­kerlik mekteptermen birge qolǵa alǵan «Aýyl mektebi» jobasynyń negizinde 5 mektepti qalpyna keltirdik. Kabınetterin jańartyp, muǵalimderin oqyttyq. «Qazaqstan halqyna» qory osy jobamyzdy kórip, byltyr 17, bıyl 63 mektepke qarjy berdi. Aýyl mektepterine ne jetispeıdi? Birinshiden, aqparattyń jetimsizdigi, ekinshiden, pedagogıkalyq orta. Osyǵan oraı biz birneshe shaǵyn jınaqty mektepti biriktiretin tirek mektepterin qurdyq. Mysaly, Aqtóbe oblysynda 134 shaǵyn jınaqty mektep 12 tirek mektebiniń janyna toptastyryldy. Tirek mektepteri arqyly aýyldardaǵy birneshe shaǵyn jınaqty mekteptiń basyn qosyp, sıfrlyq tehnologııalardy keńinen paıdalana otyryp, pedagogıkalyq orta qalyptastyrýdy kózdedik. Munyń mańyzy nede? Shaǵyn jınaqty mektepte ári ketse 20-30 muǵalim bar. Al birneshe mektepti qosqanda 100-den asa pedagog bolady. Olar bir-birimen tájirıbe, ıdeıa ǵana almaspaıdy, kerek kezde bir-biriniń ornyn basyp, sabaq ta bere alady. Bir mekteptegi hımııa pániniń muǵalimi aýy­ryp qalsa, ekinshi mekteptiń muǵalimi onlaın sabaq bere beredi.

Zııatkerlik mektepter eki jyldan beri Fınlıandııanyń úlken bir uıy­mymen birlesip, býllıng máselesin zerttep jatyr. Bul – biz úshin jańa taqyryp. Keıde muǵalimder, ata-analar neniń býllıng, neniń qoıylýǵa tıis talap ekenin ajyrata almaı qa­lady. Eń aqyry muǵalimniń balaǵa qarata «Búgingi sabaqty durys oqymaı keldiń» degeniniń ózi býllıng bolyp ketti. Sol sebepti pedagogke, ata-anaǵa býllıngtiń shekarasy qaısy, sony zertteý arqyly kórsetip berý mindeti alǵa shyqty. Árıne, biz álemdik jaǵdaıdan shet qala almaımyz jáne halyqaralyq standarttarǵa saı bilim berýdi kóz­deı­miz. Bul úshin álbette álemdik tá­jirıbeni zertteımiz, soǵan súıenemiz. Desek te osy ýaqytqa deıingi ózgeristiń, esperımenttiń, jalpy reformanyń bári alǵashqy sheteldik nusqasynda engizile salǵan joq. Árbiri zertteldi, bizdiń jaǵdaıymyzǵa, mentalıtetimizge, tilimiz, dinimiz, dilimiz, mádenıetimizge ıkemdelip baryp engizildi.

– Zııatkerlik mektepterde bilim sapasynyń erekshe qarqynmen ar­týy­na birden bir sebep – uıymǵa beril­gen derbestik. Ondaǵy reformalarǵa tipti salalyq mınıstrliktiń ózi ara­lasa almaıdy. Elimizdegi mektept­er­diń damýyna akademııalyq erkindik pen qarjylyq derbestiktiń bolmaýy kedergi keltirip turǵan joq pa?

– О́zekti máseleni oryndy baıqa­ǵansyz. О́ıtkeni elimizde óte kúrdeli ári kópbaspaldaqty baqylaý-basqarý júıesi jumys isteıdi. Eger zııatkerlik mektepter osyndaı júıemen jumys istese, qazirgideı nátıje bolmas edi. Osyny túsingendikten biz áýel bas­ta derbestik máselesin sheship al­dyq. Ony zańdy túrde iske asyrý ja­ǵyn kóp zerttedik. Sóıtip, Ońtústik Koreıanyń tájirıbesine súıenip, avtonomııa qurdyq. Derbestik berý týraly modeldi zań qabyldandy. Osy bir shaǵyn zańnyń nátıjesinde úlken ózgerister jasaýǵa múmkindik aldyq. Elimizdegi barlyq oqý oshaǵy Zııatkerlik mektepterdeı bolýy úshin akademııalyq erkindik pen derbestik aıasyn keńeıtý kerek. Akademııalyq erkindik aldymen muǵalimge berilýi qajet. Derbestik pen erkindik zańǵa ózgeris engizý arqyly ǵana keledi.

– Aǵartý isinde kezek kúttirmeı tur­ǵan ózekti másele retinde neni aıtar edińiz? Ári ony sheshýdiń qandaı tıimdi jolyn usynasyz?

– Mınıstrlik bilim júıesin uıym­dastyrý isin de, ony baqylaýdy da «qolynda ustap» otyr. Ekeýi bólinýi kerek. Syrttaı baǵalaý bolýǵa tıis qoı. Mektepke, bilim bólimderi men basqarmalarǵa, tipti mınıstrliktiń ózine syrttan baǵalaý qajet. Bizdegi júıe boıynsha olar ózderin ózderi baqylap, baǵalap otyr (Bilim salasynda sapany qamtamasyz etý komıteti tikeleı Oqý-aǵartý mınıstrligine qa­raıdy – red.). Mysaly, zııatkerlik mektepterde muǵalim BJB (bólim bo­ıyn­sha jıyntyq baǵalaý) men TJB (toqsandyq jıyntyq baǵalaý) alady. Sodan soń biz monıtorıngpen ki­remiz, ıaǵnı oqýshylardyń bilimin syrt­taı baǵalaımyz. Sol sebepti biz­diń muǵalimder baǵany joǵarylata da, tómendete de almaıdy. Syrttaı ba­ǵalaý oqýshynyń damý traektorııa­syn anyqtaýǵa, qaı baǵytta jumys isteý keregin aıqyndaýǵa kómektesedi. Sol sııaqty táýelsiz syrttaı baǵalaý bilim júıesindegi kemshilikter men kedergilerdi dál anyqtap, jumys ba­ǵytyn belgileýge septesedi.

Bilim júıesi bir jaǵynan turaq­tylyqty talap etedi, bir jaǵynan ja­ńashyldyqty árdaıym nazarda ustap, ýaqytynda engizip otyrýdy da qajet etedi. Turaqtylyqty talap etetin se­bebi bul júıe qatty shaıqalýdy kó­termeıdi. О́ıtkeni osy júıemen júrip ótpeıtin adam joq. Al jańalyqqa ashyq bolmasa, artta qalady. Sol úshin jańa ádisterdi engizýge mamandar daıy­n bolǵany jón. Mysaly, 1-synypqa qabyldanǵan bala mektepti bitirgende qandaı mamandyq suranysta bolatynyn bilmeımiz. Osyndaı belgisizdik ózgeriske daıyn adam qalyptastyrý keregin kórsetedi, soǵan saı jas ur­paqty bir baǵytta emes, keń aýqymda damytýymyz qajet degendi bildiredi. Turaqtylyqtyń mańyzyn aıtaıyn, meni kóp oılandyratyny – bazalyq bilim men daǵdyny qalyptastyrý jaǵynan aqsap jatqanymyz. Máselen, «О́rt bolǵan jaǵdaıda qalaı áreket etý kerek?», «Janyńdaǵy adam sýǵa ketse, ne isteısiń?», «Dastarqan basyn­da bireý qaqalyp qalsa, aýrýhanaǵa jetip úlgermeısiń, qaıtpeksiń?» degen suraq­tardyń jaýabyn da bala mektepten bilip shyǵýǵa tıis. Bul da bilim. Aıtalyq, Nıderlandta sýda júzýge, sýǵa batqandy qutarýǵa úıretedi. Al Afrıkanyń balalaryn sý izdeýge baýlıdy. Keıbir memleketterde ýly nárse shaqqanda aman qalýdyń joldaryn kórsetedi. Bilimniń de túr-túri bar. Biz pándik, pánaralyq, kásibı bilimge ǵana emes, ómirmen baılanystyrylǵan bilimge de mán berýimiz qajet.

Aǵartý isindegi kezek kúttirmeı turǵan taǵy bir másele – balalarǵa al­ǵan bilimin ómirde qoldanýǵa úıretý. Qazirgi zamanda bilimdi adam degenimiz – kóp oqyǵan, kóp biletin kisi emes, bilgenin, oqyǵanyn ómirde paıdasyna, qajetine qaraı qoldana alatyn jan.

– Mınıstrlik dep qaldyńyz ǵoı, ózińiz de osy salany bas­qar­dyńyz. Úsh aıdan asa ýaqyt áldeneni ózgertýge nemese naqty nátıje shy­ǵarýǵa azdyq etedi, árıne. Dese de osy ýaqyt ara­ly­ǵynda ne is­tep úl­ger­­dińiz jáne qol­ǵa alǵan qan­daı isti aıaǵyna deıin jetkize al­madyńyz?

– Iá, az ýaqyt bolsa da biz eki úl­ken analıtıkalyq materıal daıyn­dap úlgerdik. Onyń biri – kásiptik-tehnıkalyq bilim berý uıymdary týraly. Onda kolledjder qalaı, qaı baǵytta damýy jóninde zertteý­ler qam­tyldy. Ekinshisi – Fatıma Nadyr­qyzy daıyndaǵan ǵylym týraly ana­lıtıkalyq materıal. Mınıstr bolǵan ýaqytta álippeni qaıtarý máselesin kóterdim. Ony keıingi mınıstr iske asyrdy. «Pedagog mártebesi týraly» Zańdy bastan-aıaq ázirleýge Erlan Saǵadıevtiń basqarǵan komandasy eleýli úles qosty. Atalǵan zań meniń tusymda muqııat zerdelenip, memlekettik organdarmen kelisýge joldanǵan bolatyn. Negizi múǵalimniń mártebesin zańdy turǵyda retteý ıdeıa­syn alǵash aıtqan mınıstr Shámsha Berkimbaeva edi.

– Álginde ózińiz esimin ataǵan za­mandasyńyz Shámsha Kópbaıqyzy bir esteliginde týrashyldyǵyńyz týraly erekshe tolǵanyspen aıtypty. Osy qasıetińizden taıaq jegen kezińiz boldy ma?

– Týrashyldyqtan kóp taıaq jedim. Sonda da týrashyldyqtan taımadym, taımaımyn. Ar-namysyńnyń aldynda jaýap berýiń kerek. Bireýge jaǵamyn dep basqanyń quqyǵyn buzýǵa bolmaıdy. Qyzmettegi kóp adam ótinish aıtyp habarlasady, oryndamaımyn. О́ıtkeni onyń ótinishin oryndasam, basqanyń quqy buzylady. Meniń quqyǵym sizdiń quqyǵyńyz bastalǵan jerden bitedi. О́z quqyǵymdy qorǵaýǵa haqym bar, biraq sizdiń quqyǵyńyzdy buzý arqyly quqyǵymdy saqtaýǵa haqym joq. Má­sele osynda.

– Bilim salasyn jemqorlyqtyń batpaǵynan qalaı shyǵaramyz?

– Bilim salasynyń jaqsy-jaman bolýy qoǵamǵa baılanysty. О́ıtkeni bul sala qoǵamnan tys ómir súrip jat­qan joq. Sol úshin áýeli qoǵam durys bolýy kerek. Úıindegi áke-sheshesi jem­qorlyqpen aqsha taýyp otyrsa, ol baladan jemqor shyqpaǵanda kim shyǵady. Muǵalimderge ylǵı da «Qoǵamǵa qyzmet etpegen pedagog qoǵamǵa qyzmet ete alatyn adamdy tárbıeleı almaıdy» deımin.

– Sizdiń uǵy­­myńyzdaǵy ustaz qan­daı adam?

– Naǵyz ustaz, eń aldymen, jaqsy adam bolýy kerek. Jamandyq jasamaıtyn jan bolýy qajet. О́kinishke qaraı, bizde muǵalimniń qyzmetin zertteıtin zertteýler joq. Jas maman bilim berýge kelgende neni, qalaı, neden bas­taıdy? Zertteý joq. Biz álemdik sarapshylardy kóp oqımyz. Olar «Ustaz kóshbasshy bolýy kerek», deıdi. Ustaz tez arada sheshim qabyldaýǵa qabiletti bolýy qajet. О́ıtkeni mektepte kún saıyn qanshama nárse bolady. Sodan soń meniń uǵymymdaǵy ustaz – aldyna mindet qoıa biletin, sol mindetin oryndaı alatyn, qoǵamǵa qyzmet etýge daıar, ujymda jumys isteýge qabiletti jan. Negizi muǵalim degenińiz tyıymy kóp mamandyq qoı. Soǵan qaramastan qoǵamǵa eń kóp qyzmet etetin mamandyq. Olarǵa qoǵamǵa qyzmetin mindetsinýge bolmaıdy. Kórdińiz be, tyıymnan da tyıym týyp jatyr.

– «Ustazdan shákirt ozar» degen. Siz­den ozǵan, ózińiz moıyndaǵan shá­kirtterińiz bar ma?

– Zııatkerlik mektepterge qanshama jas kadrlardy qabyldadym. Solardyń kóbi bilim salasyndaǵy myqty maman­darǵa aınaldy. Zııatkerlik mektepterdi bitirgen túlekterimizdiń árbiri – meniń shákirtim. Olar mektepte júrip-aq óz­deriniń halyqaralyq jarystardaǵy jeńisterimen kók baıraǵymyzdy jel­biretip júr. Qazir olar áli jas. Eseıe kele elimizdiń damýyna óz úle­sin qosa­tynyna senemin. Men shákirt­terimizdiń bizden ozatynyna da senemin. Biz sol úshin eńbek etip júrmiz ǵoı.

– Senimińiz aqtalsyn. Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Aıdana ShOTBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»