El ishindegi aımaqaralyq kommýnıkasııany qamtamasyz etý maqsatynda jáne eksporttyq áleýetin arttyrý úshin táýelsizdik jyldary tórt tarapqa tartylǵan túrli baǵyttaǵy joldar ashyldy. Myńdaǵan shaqyrymǵa sozylǵan avtomagıstraldar salyndy. Qazaqstannan qanat qaqqan kúmis ushaqtar kúımesi shartarapqa taram-taram áýe joldaryn ashty. Tanapty jaryp tyńnan 3 myń shaqyrymǵa jýyq temirjol jelileri tartyldy. Sý joldary da jańǵyrdy. Ásirese sońǵy jyldary qulashyn keńge sermegen Aqtaý teńiz saýda porty týraly áńgime tipti bólek. Jalpy, búginde Qazaqstan aýmaǵy arqyly 11 halyqaralyq tranzıttik dáliz – 5 temirjol, 6 avtomobıl dálizi ótedi.
Integrasııa ıirimindegi áýe joldary
Qazaqstanda áýejaılardyń jerústi ınfraqurylymy obektilerin jańǵyrtý boıynsha jumystar josparly túrde júrgizilýde. Táýelsizdik jyldary 21 áýejaıda ushý-qoný jolaqtaryn qaıta qurý jáne salý, sondaı-aq 15 áýejaıda jolaýshylar termınaldaryn qaıta qurý jáne salý iske asty. 2020 jyly Túrkistan qalasynda jańa áýejaıdyń qurylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa berildi. Byltyr О́skemen, Úsharal, Úrjar áýejaılarynyń ushý-qoný jolaqtaryn, Oral jáne Qostanaı áýejaılarynyń termınaldaryn qaıta jańartý jobalary iske asyryldy. Jeke ınvestısııalar esebinen Almaty, Shymkent, Qyzylorda qalalarynyń áýejaılarynda jańa jolaýshylar termınaldaryn salý jónindegi iri jobalardy iske asyrý boıynsha jumystar jalǵasyp jatyr. Olardyń qurylysy kelesi jyly aıaqtalady.
Al elimiz ushý qaýipsizdigi talaptaryna sáıkestik deńgeıi boıynsha TMD elderi arasynda 2-oryndy jáne Halyqaralyq azamattyq avıasııa uıymyna (ICAO) qatysýshy elder qatarynda 73-oryndy ıelenedi. Sondaı-aq Azamattyq avıasııa komıteti talaptardyń 80% sáıkestik deńgeıine qol jetkizip, álemniń eń damyǵan 50 avıasııalyq ákimshiligine kirýdi josparlap otyr.
Elimizde 18 áýejaı jumys isteıdi. Onyń 17-ine halyqaralyq ushýǵa ruqsat etilgen (Keńes odaǵy kezinde halyqaralyq ushýǵa Máskeý men Tashkent qalalary arqyly ǵana ruqsat beriletin edi). 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan IDMB sheńberinde azamattyq avıasııa salasynda birqatar mańyzdy ınfraqurylymdyq joba iske asyryldy. Aýdany 47 myń sharshy metr jáne ótkizý qabileti jylyna 5 mln jolaýshy bolatyn Astana halyqaralyq áýejaıynda jańa termınal qurylysy aıaqtaldy. Buryn qoldanysta bolǵan termınalmen birge, ol endi jylyna 8,2 mln, al saǵatyna 2,5 myń jolaýshyǵa qyzmet kórsete alady.
Qazaqstanda 59 avıakompanııa, onyń ishinde avıasııalyq jumystardy oryndaıtyn – 36 paıdalanýshy, turaqty emes reısterdi oryndaıtyn – 11, turaqty jolaýshylar reısterin atqaratyn – 7, júk avıakompanııasy – 4 jáne jalpy maqsattaǵy avıasııa salasynda 1 avıakompanııa jumys isteıdi. Áýe kemeleriniń qazirgi zamanǵy jáne sany kóp floty «Eır Astana» AQ-ǵa tıesili.
Halyqaralyq áýe kóligi qaýymdastyǵynyń (IATA) baıandamasynda Qazaqstan Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azııa elderindegi eń serpindi damyp kele jatqan naryqtardyń biri bolyp tanyldy. IATA boljamdary boıynsha aldaǵy 20 jylda avıajolaýshylar legi 2 eseden asa ósedi. Bul áýe kemeleriniń tıisti ınfraqurylymyn, personaly men flotyn daıyndaýdy talap etedi. 2025 jylǵa deıin el halqynyń óńirlik tasymaldarǵa qajettiligin qamtamasyz etý úshin keminde taǵy 15 jańa áýe kemesin paıdalanýǵa engizý talap etiledi dep boljanǵan. Tıimdi geografııalyq ornalasýy. Qazaqstannyń áýejaılary negizinen Eýropany Azııamen, Ońtústik-Shyǵys Azııamen baılanystyratyn áýe trassalary jolynda ornalasqan, sondyqtan halyqaralyq áýe qatynastaryn keńeıtýdiń jáne otandyq avıakompanııalardyń taıaý jáne alys shetelderge ushýlaryn ulǵaıtýdyń eleýli áleýeti bar.
Tas joldardyń jańa tynysy
Táýelsizdik alǵan 1991 jyly Qazaqstandaǵy jalpy paıdalanymdaǵy avtomobıl joldarynyń uzyndyǵy 83,1 myń shaqyrymdy quraǵan bolatyn. Ondaǵy respýblıkalyq jeli – 20,2 myń km, jergilikti jeli – 62,9 myń km edi. Búginde bul kórsetkish ósti. Qazir jalpy paıdalanymdaǵy joldardyń uzaqtyǵy – 96 myń km. Respýblıkalyq joldar – 25 myń km-di jáne jergilikti joldar – 71 myń km. Táýelsizdiktiń 32 jylynda respýblıkalyq joldardyń 12,5 myń km-ge jýyǵy salynyp, rekonstrýksııalanǵan. Al jergilikti 3 myń km jol salyndy jáne qaıta jańartyldy. Sondaı-aq oblystyq jáne aýdandyq mańyzy bar 27 myń km jol jóndeýden ótti.
Jol salasy 2001 jyldy «Joldar jyly» dep jarııalanǵan kezden bastap erekshe serpinmen damı bastady. Qarjylandyrý kólemi eselep artty. О́ıtkeni Halyqaralyq qarjy ınstıtýttarymen, atap aıtqanda, Azııa damý, Eýropa Qaıta Qurý jáne damý, Islam damý, Halyqaralyq Qaıta Qurý jáne damý bankterimen yntymaqtasa bastadyq. Tıisinshe, jol jumystarynyń kólemi de edáýir ulǵaıdy. Sol jyly avtojol salasyn damytýdyń 2001-2005 jyldarǵa arnalǵan alǵashqy memlekettik baǵdarlamasy bekitilgen edi.
Eń aýqymdy joba – jalpy uzyndyǵy 8 445 shaqyrym bolatyn «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq tranzıttik dálizin rekonstrýksııalaý bolyp tabylady. Qazaqstan aýmaǵy arqyly 2 787 shaqyrymy ótedi. Dáliz – Ortalyq Azııa elderiniń Eýropamen kólik baılanysyn qamtamasyz etýdiń eń qysqa joly. Atalǵan dálizdiń qazirgi balama dálizdermen, ıaǵnı Transsibir temirjoly jáne Sýes kanalymen salystyrǵandaǵy negizgi artyqshylyǵy – joldy eńserýge ketetin ýaqyt.
Joba negizgi úsh baǵyt boıynsha júk tasymaldaýdy qamtamasyz etti: «Qytaı – Qazaqstan» (25%), «Qytaı – Ortalyq Azııa» (35%), «Qytaı – Qazaqstan – Reseı – Batys Eýropa» (40%). «Batys Eýropa – Batys Qytaı» jobasyn iske asyrý tutastaı alǵanda Qazaqstandaǵy, sondaı-aq jekelegen óńirlerdegi áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalyn jaqsartqany sózsiz. О́ıtkeni dáliz halyq tyǵyz ornalasqan bes óńirinen – Aqtóbe, Qyzylorda, Túrkistan, Jambyl jáne Almaty oblystarynyń aýmaǵy arqyly ótedi. Onda 7,9 mln adam nemese Qazaqstan halqynyń jartysyna jýyǵy turady. Jobany iske asyrý nátıjesinde 1 390 shaqyrym avtojol I sanatqa jáne 1 061 shaqyrym avtojol II sanatqa aýystyryldy. 121 eldi mekenmen senimdi kólik qatynasy qamtamasyz etildi. 24 iri eldi mekendi aınalyp ótý joldary jáne uzyndyǵy 421 shaqyrym bolatyn 2 asý salyndy. Jobany iske asyrýdan túsetin ortasha jyldyq ekonomıkalyq tıimdiligi júk tasymaldary men tranzıt kólemderin 2,5 esege ulǵaıtý jáne jol júrý ýaqytyn 2 esege qysqartý esebinen 190 mlrd teńgeden asady. Budan bólek, jobanyń arqasynda halyqaralyq saýda-sattyq jandanyp, halyqaralyq qarjy jáne saýda baılanysy nyǵaıtyldy.
Táýelsizdik tarıhyndaǵy alǵashqy avtoban – uzyndyǵy 224 km bolatyn alty jolaqty «Astana – Shýchınsk» kúre jolynyń qurylysy. Munda 2013 jyly elimizde alǵash ret aqyly jol júıesi engizildi. Infraqurylymdy damytýdyń 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan «Nurly jol» baǵdarlamasyn iske asyrý kezinde 3 myń km jol salynyp rekonstrýksııalandy jáne 10 myń km-ge jýyǵy jóndeldi. Jergilikti mańyzy bar 15 myń km jol túzeldi. Bul óńirlerdiń qatynasyn jaqsartýǵa múmkindik berdi, áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna oń áser etti. «Astana – Qostanaı – Chelıabi», «Omby – Pavlodar», «Almaty – Taldyqorǵan», «Astana – Temirtaý», «Beıneý – Aqtaý», «Shýchınsk – Kókshetaý – Petropavl», «Taskesken – Baqty» sııaqty birqatar aýqymdy joba, sondaı-aq Ertis ózeni arqyly ótetin Ortalyq Azııadaǵy eń uzyn kópir ótkeliniń qurylysy aıaqtaldy.
Jalpytáýelsizdik alǵaly beri 28 myń km-den astam avtomobıl joldary salynyp, normatıvtik jaǵdaıǵa keltirildi.
Shoıyn joldyń júgi aýyr
Eldegi temirjoldyń ǵasyrdan asa tarıhy bar. Osy kezeńde bizdiń shoıyn joldar el aýmaǵynda ǵana emes, odan tys jerlerde de jolaýshylar men júk tasymalyn júzege asyrý boıynsha mańyzdy memlekettik mindetterdi qamtamasyz etti jáne oryndaýdy jalǵastyryp jatyr. Búginde bul sala aıtarlyqtaı damýǵa qol jetkizdi. Kólik-logıstıkalyq ortalyqtardyń qurylysy qatty qarqynmen jalǵasyp jatyr. Otandyq jáne sheteldik júk jóneltýshilerge jańa tartymdy baǵyttar qurylýda.
Qazaqstannyń táýelsizdik jyldarynda 3 myń km jýyq jańa temirjol magıstraldary salyndy. 2001 jyly uzyndyǵy 184 km «Aqsý-Degeleń» temirjol jelisi tartylyp, ol Pavlodardy Semeımen baılanystyrdy. Al 2004 jyly Qostanaı men Aqtóbeni jalǵaǵan uzaqtyǵy 402 km «Altynsarın-Hromtaý» temirjol jelisi salyndy. Shyǵys óńiriniń biryńǵaı temirjol ınfraqurylymyn qalyptastyrǵan uzyndyǵy 151 km «Shar – О́skemen» temirjol jelisi 2008 jyly paıdalanýǵa berildi. Aıtylǵan joldar eldiń temirjol jelisin ońtaılandyrdy. RF-nyń shekarasyn kesip ótý qajettiginsiz, el óńirleri arasynda tasymaldaýdy júzege asyrýǵa múmkindik berdi. Onyń bir dáleli – táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Aqtóbeden soltústik oblystarǵa tikeleı baratyn joldyń bolmaǵany. Ásirese el astanasy Arqaǵa kóshirilgen tusta, munyń qıyndyǵy qatty baıqaldy. Aqtóbelikter elordaǵa baryp kelý úshin Reseı arqyly aınalyp, 4 ret shekaradan ótýge májbúr boldy.
2012 jyly elimizdiń batysynan Túrikmenstan men Iran arqyly Parsy shyǵanaǵyna deıin tike marshrýtty qamtamasyz etetin uzyndyǵy 146 km «О́zen – Túrikmenstanmen memlekettik shekara» temirjol jelisi salyndy. Dál sol jyly uzaqtyǵy 293 km «Jetigen – Qorǵas» temirjol jelisi tartyldy. Ol elimizdiń tranzıttik áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Qytaıdan Qazaqstannyń ońtústik óńirleri men Ortalyq Azııa elderine deıingi qashyqtyqty 550 km-ge qysqartýǵa múmkindik týdyrdy. Al 2015 jyly uzyndyǵy 214 km «Arqalyq – Shubarkól» temirjol jelisi salyndy, ol Ortalyq Qazaqstannan soltústik óńirlerge deıingi qashyqtyqty 540 km qysqartýǵa jaǵdaı jasady. Kelesi jyly uzyndyǵy 1 036 shaqyrym bolatyn «Jezqazǵan – Beıneý» temirjol jelisi tóseldi. Bul jol Qytaıdan Eýropaǵa deıingi qashyqtyqty 1 200 shaqyrymǵa qysqartty. Sol jyly uzyndyǵy 14 km «Borjaqty – Ersaı» jelisi de paıdalanýǵa berildi. Ol Quryq portyn temirjolmen baılanystyrdy. 2017 jyly «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda uzyndyǵy 112 km «Almaty – Shý» ýchaskesinde ekinshi jol salyndy. Bul jeli jetkizý ýaqytyn qysqartý jáne tıisinshe kólik shyǵystaryn azaıtý esebinen sheteldik júk jóneltýshiler úshin bizdiń baǵyttyń tartymdylyǵyn arttyrdy.
Sý joldaryna da suranys bar
Transkaspıı baǵdarynyń damýymen Aqtaý jáne Quryq teńiz porttary arqyly kólik qatynasy jandandy. Aqtaý teńiz porty Kaspıı teńiziniń júk aǵyndaryn qalyptastyrýda jáne aýystyryp tıeýde jetekshi oryn alady. 2003-2005 jyldary port aılaqtaryn qaıta jańartý boıynsha jumystar júrgizildi. 2015 jyly Aqtaý porty soltústik baǵytta keńeıtilip, porttyń ótkizý qabileti 21 mln tonnaǵa deıin artty. Konteınerlik tasymaldardy damytý maqsatynda Aqtaý porty, Baký Ázerbaıjan porty jáne Kaspıı Iran porty arasynda turaqty fıderlik jeliler ashyldy. Qazirgi ýaqytta Aqtaý porty bazasynda «Konteınerlik hab» qurý boıynsha sheshim qabyldandy. 2025 jylǵa qaraı konteıner aǵynynyń boljamdy ósimi jylyna shamamen 100 myń JFE quraıdy.
Quryq porty «Nurly Jol» baǵdarlamasy aıasynda damydy. 2015-2018 jyldary munda jylyna 6 mln tonnaǵa deıin óńdeıtin parom kesheni salyndy. Qazir Quryq portynda Kaspıı mańy Baký jáne Anzalı porttarymen turaqty paromdyq qatynas bar. Qýatty ınfraqurylymdyq damý nátıjesinde eldegi teńiz porttarynyń ótkizý qabileti 27 mln tonnaǵa deıin jetkizildi. Otandyq teńiz floty 300 kemeden turady. Olar Kaspıı teńiziniń qazaq sektorynda munaı ken oryndaryn ıgeretin tankerler, qurǵaq júk tasýshylar, konteıner tasýshylar jáne servıstik kemeler. Otandyq flottyń Kaspıı naryǵyna kirýi 1998 jyly, «Qazaqteńizkólikfloty» Ulttyq teńiz tasymaldaýshysy qurylǵan kezde bastaldy. Kompanııanyń negizgi qyzmeti Ulttyq teńiz saýda flotyn damytýǵa baǵyttalǵan. Bul Qazaqstannyń sý kóligin álemdik kólik júıesine ıntegrasııalaýǵa yqpal etedi. 2005 jyldan bastap 12 myń tonna dedveıtti menshikti munaı quıý tankerlerimen operasııa bastaldy. Damı kelip 2017 jyly júk kótergishtigi 7 myń tonna bolatyn taǵy 2 qurǵaq júk tankeri salyndy. Sondaı-aq ashyq teńizderde 115 myń tonna Aframax tıpti 2 tanker jumys isteıdi. Buıyrtsa 2025 jylǵa deıin saýda flotyn parom, konteıner keme jáne taǵy 2 iri tonnaly tankerlermen tolyqtyrý josparlanǵan. Keme ekıpajdary quramyndaǵy el azamattarynyń úlesi sońǵy 10 jylda 3 ese ósti. 2021 jyly Halyqaralyq teńiz uıymy Qazaqstandy «aq tizimge» engizdi. Bul bizdiń teńizshilerdi daıarlaý júıesi sapasynyń halyqaralyq standarttarǵa sáıkestigin jáne olardyń dıplomdarynyń álemdik zańdylyǵyn bildiredi.
О́zen keme qatynasy Ertis, Oral-Kaspıı jáne Ile-Balqash basseınderi arqyly júzege asyrylady. О́zen kóligimen tasymaldaý tolyq básekelestik ortada. Búgingi tańda kólik floty 306 kemeden turady. Ertis ózeniniń bizdiń jaq bóliginde tolassyz keme qatynasyn qamtamasyz etý maqsatynda 2004 jyly Úlbi keme shlıýzi paıdalanýǵa engizildi. 2005 jyly Oral-Kaspıı kanalyn qaıta qurý jobasy aıaqtaldy. Nátıjesinde, júk tasymaldaý kólemi 132 myń tonnadan 1,5 mln tonnaǵa deıin ósti. EEO sheńberinde qol qoıylǵan keme qatynasy týraly kelisimniń arqasynda otandyq tasymaldaýshylar Reseıdiń ishki sý joldarymen Qara teńizdegi porttarǵa deıin tranzıttik ótýdi jeńildetilgen shema boıynsha júzege asyrýǵa, sondaı-aq ózen tasymaldaryn Ob-Ertis alabyna deıin keńeıtýge múmkindik aldy. 2025 jylǵa qaraı ózen tasymaldarynyń kólemin 3,8 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtý josparlanyp otyr.
Búginde 400 myńnan astam otandasymyz eńbek etetin jol salasy el ekonomıkasyn damytýdyń naq draıveri desek bolady.