Keıingi on bes jylda elimizdegi ishki kóshi-qon baǵyty túbegeıli ózgerip, aýyldan qalaǵa aǵylǵan halyqtyń úlesi aıtarlyqtaı artty. Sonyń áserinen shaǵyn eldi mekenderdiń sany qysqaryp, kerisinshe, irilengen aýyldar kóbeıe tústi. Sarapshylar muny ýrbanızasııa úderisiniń zańdy kórinisi dep baǵalaıdy. Ishki kóshi-qondaǵy osyndaı ózgeriske alys aýyldardyń daıyndyǵy qalaı? Biz osy máseleniń astaryna úńilip kórdik.
Statıstıka ne deıdi?
Ulttyq statıstıka bıýrosy usynǵan keıingi derekterdi basshylyqqa alsaq, elimizde aýyl halqynyń sany 7,5 mln adam shamasynda. Aýyl turǵyndarynyń jartysynan kóbi eldiń ońtústiginde turady. Túrkistan oblysynda shamamen – 1,6 mln, Almaty oblysynda – 1,3 mln, Jambyl oblysynda – 687 myńǵa jýyq, Jetisý oblysynda 377 myń halyq turady. Osynyń ózi kóshi-qonǵa ólkeniń burynnan qalyptasqan geografııalyq, tabıǵı, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy áser etetinin kórsetedi. Mysaly, ońtústik aımaqtarda el-jurt qysy jaıly, jazy shuraıly, malǵa da, janǵa da ábden qolaıly bolǵan soń turaqtaıdy. Keıingi jyldary ondaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalmen qosa, ınfraqurylym ońalyp, jaǵdaı ájeptáýir jaqsardy.
Damýdyń birden-bir sebebin aýyl halqynyń jyl ótken saıyn aglomerasııalarǵa, oblys ortalyqtarynyń mańyna shoǵyrlanýymen baılanystyrsaq bolady. Búginde aýyl halqynyń
26,1%-y aglomerasııaǵa jaqyn turyp, qala tynys-tirshiligi men ekonomıkasynyń bir bóligine aınalǵan. Olar aýyldan qalaǵa kúndelikti jumysqa qatynaıdy. Aýylda da solaı, halyqtyń basym bóligi iri eldi mekenderge shoǵyrlanyp jatyr. Mysaly, aýyldyqtardyń 81%-y halyq sany 1 myń adamnan asatyn aýyldarda turady.
Aýyldardy irilendirý úderisi júrip jatqan soń, shaǵyn aýyldardyń azaıatyny túsinikti. 2020 jyldan beri 245 aýyl eldi meken mártebesin joǵaltyp, iri aýyldarǵa qosylsa, qazirdiń ózinde shamamen 550 aýyldyq eldi meken shaǵyn (halqy
50 adamnan az) sanalady. Osyndaı shaǵyn aýyldarda barlyǵy 15 myńǵa jýyq adam tursa, bul eldegi aýyl halqynyń shamamen 0,2%-yn ǵana quraıdy.
Aglomerasııa – múmkindikter mekeni
Jalpy, «aglomerasııa» termıni ekonomıkalyq, mádenı ári turmystyq jaǵynan birimen-biri tyǵyz baılanysty irgeles eldi mekenderdiń birigýi degen maǵyna beredi. Osyndaı iri eldi mekenderde ónerkásip, ınfraqurylym, ǵylym-bilim, medısına – bári-bári qatar damıdy. Sáıkesinshe, halyq tyǵyz qonystanady. Iаǵnı Almaty, Astana, Qaraǵandy, Shymkent, Qostanaı-Rýdnyı, Pavlodar-Aqsý qalalary aglomerasııasy dep tizimdi jalǵaı bersek bolady. Memlekettiń de ustanymy halyqty áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy táýir, qalyptasqan, ınfraqurylymy bar, damyǵan aýyl, qalalarǵa qonystandyrý ıdeıasymen astasyp jatyr. Sebebi túsinikti – iri aýyl, qalaǵa halyq tyǵyz qonystansa, eldi mekenniń kórkeıip, qaıta túleýine múmkindik molaıady. Osyndaı aýyldardyń ınfraqurlymyna, basqa da kerek-jaraǵyna dep bólgen qarajat aqtalady.
Osyny eskere kele 2023 jyly «Aglomerasııalardy damytý týraly» zań da qabyldandy. Onyń negizgi maqsaty – halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrý, jumys oryndaryn qurý, qala mańyndaǵy aýmaqtardy ınfraqurylymmen qamtamasyz etý, retsiz, berekesiz damýdy tejeý. Sol turǵyda aqparat kózderinen oqyp júrgen «bálen aýyl qysqaryp ketti» degen sıpattaǵy aqparattarǵa úreılenýge negiz joq sekildi. О́ıtkeni aýyldy kórkeıtemiz dep bıýdjet qarajatyn bolashaǵy joq, shaǵyn aýyldarǵa bosqa sarp etýge bolmaıdy. Aýyldyq eldi mekenderdiń áleýetin anyqtaýǵa arnalǵan arnaıy ádisteme bar. Onda ekonomıkalyq kórsetkishterdi, ınfraqurylymnyń jaǵdaıyn, demografııalyq derekterdi, basqa da faktorlar eskerilip, tirek aýyldar anyqtalady. Búginde 6 096 aýyldyń 1 117-si tirek, 2 432-si seriktes aýyldar qatarynda. Ári onda aýyl halqynyń 90%-dan astamy turady. Sáıkesinshe, ınfraqurylymǵa negizgi ınvestısııalar dál osy aýyldarǵa baǵyttalady. Esesine, resýrstardy shashpaı, qarjyny aýyl ınfraqurylymyn damytý maqsatynda tıimdi jumsaýǵa múmkindik týady.
Bul rette damý áleýeti bar aýyldar tizimine kirmegen eldi mekender de qaraýsyz qalmaıdy. Shaǵyn aýyldarǵa qarajat jergilikti bıýdjet esebinen bólinedi. Seriktes aýyldarǵa qymbat ınfraqurylym salý tıimsiz bolǵanymen, ondaǵy jurt aýyzsý, elektr, ınternet sekildi bazalyq ınfraqurylymnan taryqpaýǵa tıis. Al basqa memlekettik, áleýmettik, kommersııalyq qyzmetter jaqyn mańdaǵy tirek aýyldarda qoljetimdi bolady. Sondyqtan tirek aýyldar men seriktes aýyldardyń arasyndaǵy jol birinshi kezekte jóndeledi.
Aýyldy irilendiretin jobalar baıany
Búginde óńirlik standarttar júıesine sáıkes qala men eldi mekenderdiń tıisti nysandarmen, qyzmettermen qanshalyqty qamtylyp jatqanyna taldaý júrgizilip otyrady. Mysaly, 2024 jyldyń qorytyndysynda aýyldardy qamtamasyz etý deńgeıiniń ortasha kórsetkishi 63,7%-dy quraǵan. Respýblıkalyq ortasha deńgeı – 64,1% shamasynda bolsa, oblystar bólinisinde kórsetkish áralýan. Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń baspasóz qyzmeti usynǵan aqparatqa zer salsaq, eń tómen kórsetkishter Abaı oblysynda – 56,1 paıyz. Ulytaý oblysynda – 57,6, Aqtóbe oblysynda – 61,4, Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 61, Batys Qazaqstan oblysynda – 62, Qostanaı oblysynda – 62,5, Aqmola oblysynda 63,1 paıyz deńgeıinde tirkelgen. Tıisinshe, aýyldardy qamtamyz etý jaǵynan Mańǵystaý, Pavlodar, Jambyl, Qyzylorda oblystarynda kórsetkishter salystyrmaly túrde joǵary. Bul óńirler arasyndaǵy bazalyq memlekettik, kommýnaldyq, áleýmettik, sıfrlyq qyzmetterdegi alshaqtyqtardy azaıtý baǵytyndaǵy jumysty jalǵastyrý qajet ekenin kórsetedi.
Aýyldyń jaıyn aıtqanda ınfraqurylym máselesin aınalyp ótý múmkin emes. Shalǵaı aýyldaǵy aǵaıynnyń qalaǵa qonystanýyna aýyzsý, jol, jaryq, jylýdyń joqtyǵy birden-bir sebep. Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty basqarma tóraǵasynyń orynbasary Qaısar Nyǵmetovtiń aıtýynsha, keıingi jyldary aýylda ınfraqurlym jaqsarǵan, iri baǵdarlamalar jemisin bere bastaǵan.
– Zertteýlerden ańǵarǵanymyz, aýyldyq jerlerde ınfraqurlym biraz ońaldy. Aıtalyq, aýyldardyń aýyzsýmen qamtylýy 2019 jyly 86,4 paıyz shamasynda bolsa, búginde 100 paıyzǵa jetken. Aýyl turǵyndarynyń qaýipsiz ári jaıly ortada alańsyz ómir súrýi úshin qabyldanǵan is-sharalar kóp. Mysaly, «Keleshek mektepteri» ulttyq jobasynyń aıasynda 83 mektep salynǵan. Turǵyn úı qorynyń jalpy aýdany 2019 jyly 132,9 mln sharshy metr bolsa, 2025 jyly 149,3 mln sharshy metrge deıin ósken. Osynyń arqasynda bir turǵynǵa shaqqandaǵy turǵyn úımen qamtamasyz etilýi 2019 jylǵy 18,9 sharshy metrden 2025 jyly 21,3 sharshy metrge deıin artty. Eldi mekenderdi turaqty damytý maqsatynda 2019 jyldan beri «Aýyl – el besigi» atty iri joba iske asyp keledi. Sol jyldan qazirge deıin 2,5 myń tirek jáne seriktes aýylda 7,6 myńnan astam joba iske asty. Osy kezeńde turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasynda 900 nysan, 2,4 myń áleýmettik nysan, 4,3 myń shaqyrymnan astam aýylishilik jol jóndeýden ótti. Osynyń barlyǵy ishki kóshi-qondy rettep, tepe-teńdikti ustaýǵa negiz bolatyn is-sharalar jıyntyǵy, – deıdi Q.Nyǵmetov.
Kadr tapshylyǵy qalaı sheshiledi?
Túptep kelgende, memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyǵy aýylǵa baılanyp tur. Aýylsyz azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý múlde múmkin emes. Ýrbanızasııa óz aldyna, biraq, halyq shamadan tys qalaǵa aǵylsa, keri saldary da bolady. Sonyń biri – jumys kúshi. Keıbir aýyldarda dárigerlerden bastap, qarapaıym jumysshy mamandyq ıeleri, dánekerleýshi, traktor júrgizýshileri, aýyl sharýashylyǵynan habary bar mamandar azaıyp barady. Qolynan is keletin jastardyń basym bóligi qalada taksı júrgizip, qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynda nemese qurylysta júr. Sarapshylardyń paıymynsha, jekelegen óńirlerde bilikti kadrlardyń tapshylyǵy, materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń álsizdigi, kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyna qatysty kedergiler áli de saqtalýy múmkin.
– Aýyldyq eldi mekenderge, ásirese bilim, densaýlyq salalaryna, bilikti mamandardy tartý, ustap qalý obektıvti túrde qıyn. О́ıtkeni jaılylyq, jalaqy jaǵynan aýyl qalalarmen básekege túse almaıdy. Kadr tapshylyǵy bar aýyldarǵa jumys isteýge ári turýǵa kelgen mamandardy qoldaý maqsatynda «Dıplommen – aýylǵa» jobasy júzege asyp kele jatyr. 2020-2024 jyldar aralyǵynda osy joba aıasynda 46 myń maman kóterme járdemaqy alǵan. Onyń ishinde 20,7 myń maman turǵyn úı satyp alýǵa bıýdjettik nesıege ıe boldy. Birqatar óńirde jas, bilikti kadrlardy qoldaýǵa qatysty qosymsha is-sharalar engizilgen. Sonyń biri – qazir óńirde mindetti túrde jumys isteý shartymen oqý granttary bar. Iаǵnı óńirdiń grantymen oqýǵa túsken maman oqýyn aıaqtaǵan soń, birden aýylǵa jumysqa barady. Sondaı-aq aýylǵa bes jyl, odan da kóp merzimge jumys isteýge baratyn tapshy mamandyqtardaǵy dárigerlerge 100 eń tómengi jalaqy (8,5 mln teńge) mólsherinde bir rettik tólem usynylady. Zaman talaby solaı, jergilikti ákimdikter tapshy mamandyqtardyń ornyn yntalandyrý sharalary arqyly toltyrady. Bul bir jaǵy qalada jumyssyz júrgen keıbir mamandyq ıelerine taptyrmas múmkindik, – dedi Q.Nyǵmetov.
Jumyspen qamtý is-sharalaryna da ádettegideı iri aýyldardyń turǵyndary tartylatyny túsinikti. Bul baǵytta memlekettiń kásipkerlikti qoldaýǵa, aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa kórsetip otyrǵan kómegi orasan. Onyń barlyǵyn túgendemeı-aq qoıalyq. Jalpy, aýyldardy bir ortalyqqa toptastyryp, damytý ıdeıasyn biz ǵana emes, damyǵan elder de qoldaıdy. Qazir memleket ustanyp otyrǵan saıasatty nazarǵa alsaq, aýyl qysqaryp barady dep báıek bolý orynsyz. Ǵylym men tehnologııa qaryshtap damyǵan zamanda elden jyraq shańqan úı tigip, áleýmettik, bilim, medısına, basqa da qoldaýlardan shet qalý, mádenıetten alystap, taǵylyq turmys keshý kim-kimge de jaramaıdy. Statıstıkada joıylyp bara jatqan aýyldardyń barlyǵy da osyndaı shaǵyn, ortalyqtan óte alys eldi mekender. Ýaqyt sátimen olar da aýdan ortalyǵyna irgeles aýyldarǵa qonys aýdaryp, tynys-tirshiligin iri aýyldarmen baılanystyrady. Shaǵyn eldi mekenderdi qosyp alýǵa halqy myńnan asatyn, bolashaǵy bar aýyldardyń áleýeti ábden jetedi.