Táýelsizdik tuǵyrnamasy

Halyqtyń azattyq úshin kúresi XVIII-XIX ǵasyrlardan bastaldy. Qazaq dalasynyń túrli aımaǵynda patshanyń otarshyldyq saıasatyna, al ońtústiginde Orta Azııa handyqtarynyń óktemshildik saıasatyna qarsy qozǵalystar birinen soń biri beleń aldy. Olar qazaq halqynyń bostandyq pen derbes damý jolyndaǵy kúresiniń kezeńderin aıǵaqtaıdy.

Qazaq ólkesin Reseı ımperııasynyń otarshyldyq júıesine qarsy kúresti XIX ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda qazaq zııalylary jalǵastyrdy. 1905 jyly salalanǵan Alash qozǵalysynyń ókilderi, 1917 jyldan bastap Alash partııasy men Alashorda úkimetiniń ókilderi avtonomııa qurý týraly ıdeıany ustandy. Olar avtonomııa aıasynda qazaq halqynyń basyna tóngen ótkir problemalardy eńserý úshin qarajat máselesin sheship, jańa múmkindikterge jol ashý kerek ekenine senimdi boldy.

О́kinishke qaraı, tarıh Alash azamat­ta­rynyń qazaq memleketin quryp, kúsheı­tý baǵdarlamasyn iske asyrý turǵy­syn­daǵy armanyn júzege asyrýǵa mur­sat bermedi. Bılik pen basqarýdyń tutas­taı ortalyqtandyrylýy odaqtas respýb­lıkalardyń egemendigi men táýelsizdigin aıtarlyqtaı shekteýge yqpal etkenin keıingi jyldardaǵy damý kórsetti.

HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq zııalylary usynǵan oılar men maqsat-múddeler, erejeler men qaǵıdattar 80-jyldardyń ekinshi jartysy men 90-jyldardyń ba­synda jańaryp, qaıta túledi. Jańa kezeń­de oqıǵaǵa qatysýshylarǵa ishten jáne syrttan tóngen qaterler men órke­nıet qundylyqtarynyń daǵdarysy jaǵ­daıynda jańa qıyndyqtarǵa qarsy turý­ǵa týra keldi. Jeltoqsan osy kezeńniń tuń­ǵysh ári mańyzdy oqıǵasy boldy. Zert­teý­shilerdiń pikirinshe, bul kóterilis HH ǵasyr oqıǵalarynyń tarıhyndaǵy tota­lıtarlyq júıeniń quldyraýyna áserin tıgizgen, egemen Qazaqstannyń qalyp­tasýyna jol ashqan etnosaıası faktor­lardyń biri retinde qabyldandy.

Keńes odaǵynyń ydyraýy men jańa táýelsiz memleketterdiń qurylýy jahan­dyq geosaıası ahýalǵa áser etip, álemde qa­lyp­tasqan kúshterdiń tepe-teńdigin ózgert­ti. Tarıhta jańa respýblıkalardyń qury­lýy «Táýelsizdik sherýi» degen at­pen qaldy. Osyndaı jaǵdaıda jańa kons­tıtýsııalyq akt jobasyn – Memlekettik egemendik týraly deklarasııany daıyndaý bastaldy. Úderiske qatysýshylardyń aıtýynsha, qujatpen asa tyńǵylyqty, qyzý jumys júrgizildi. Bes aı ishinde jo­ba­nyń tórt nusqasy ázirlendi, ekeýi aqpa­rat quraldarynda jarııalanyp, búkil­halyqtyq talqylaýǵa shyǵaryldy. Negiz­gi jobany ázirleýge depýtattar, ǵalym­dar, qoǵamdyq jáne basqa da derbes uıymdar kóptep qatysty. Joba Joǵar­ǵy keńes komıtetterinde, Prezıdent keńesi men Úkimettiń jumys toptarynda pysyq­taldy. Parlament Prezıdıýmynyń otyrystarynda eki ret, jáne Prezıdent keńesinde eki ret talqyǵa tústi. «Qazaq KSR Memlekettik egemendigi týraly deklarasııa» dep atalǵan jobanyń osy nusqasy Joǵarǵy keńestiń qaraýyna usynyldy. Osy talqylaýlar aldynda az ýaqyt buryn «Qazaqstannyń azamattyq qozǵalysy», «Birlik úshin qozǵalys» sııaqty qoǵamdyq uıymdar men «Demokratııalyq Qazaqstan» depýtattyq toby ekinshi balama jobany engizdi.

Qaralyp otyrǵan qujattyń mártebesi de, onyń mazmunynyń ataýyna sáıkes bolýy da, sıpattamada qoldanylatyn negizgi qurylymdar da pysyqtaldy. Máselen, Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń Prezıdıýmy usynǵan joba bastapqyda zań mártebesinde boldy. Jobaǵa usynylǵan túzetýlerde qujatqa «zań» mártebesin emes, «deklarasııa» mártebesin berip qaıta qaraý týraly usynystar jasaldy.

Memlekettik egemendik týraly deklarasııa jobasyn ázirleýge eńbek ujymdary, partııalyq uıymdar, muǵalimder qoǵamy, ǵylymı birlestikter, ardagerler keńes­teri, mádenı qoǵamdastyq belsendi qatys­ty. Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń Arhıvinde jobaǵa naqtylaýlar men ózgerister engizý kezinde usynylǵan sal­maqty pikirlerdi, túzetýler men usy­nymdardy qamtıtyn qujattar saqtalǵan. Qazaq radıotehnıkalyq zaýyty (Almaty q.), «Kaspıı mańy taý-ken metallýrgııa kombınaty» (Shevchenko q.) eńbekshileri, Jáırem taý-ken baıytý kombınatynyń Qıyr Batys ashyq jumystar kenishiniń ujymy tarapynan usynystar engizildi.

Deklarasııa jobasy talqylanǵan Respýblıkanyń XII shaqyrylymdaǵy Joǵarǵy keńesiniń ekinshi sessııasy 1990 jyly 15-25 qazan aralyǵynda ótti. Onyń birinshi otyrysy Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń tóraǵasy E.Asanbaevtyń «Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly dek­la­rasııanyń jobasy týraly» atty baıan­damasymen bastaldy. Baıandama barysynda Joǵarǵy keńes tóraǵasy joba zań shyǵarýshy organǵa usynylǵanǵa deıin qyzý pikirtalas týdyrǵan asa ózekti erejelerine toqtaldy. Ol baıandamasyn «Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııa qabyldanǵannan keıin Respýblıkanyń jańa Konstıtýsııasyn ázirleýge jáne odaqtyq shartty daıyn­daýǵa negiz bola alady» degen sózdermen aıaqtady. Qujattyń aıryqsha mańyzy da osynda bolatyn.

Respýblıkanyń memlekettik egemendigi týraly deklarasııanyń negizgi jáne balama jobalary Joǵarǵy keńeste eki kún boıy qaraldy. Pikirtalas kezin­de 40-qa jýyq depýtat sóz aldy. Qatysý­shy­lardyń aıtýynsha, usynylǵan joba nus­qalary maqsattary men ıdeıalyq baǵyt­tary jaǵynan bir-birimen úılese ber­megendikten, talqylaý «asa qyzý, yntaly jáne qarama-qaıshylyqqa toly» boldy.

Konstıtýsııalyq-quqyqtyq ǵylym­nyń kórnekti ókilderi S.Zımanov, S.Sar­taev, M.Baımahanov, Ǵ.Saparǵa­lıev Mem­lekettik egemendik týraly deklarasııanyń jobasyn ázirlep, qabyldaýda úlken eńbek sińirdi. Táýelsiz memlekettiń joǵary zań shyǵarýshy organynyń alǵashqy qyzmet kezeńindegi saıasattyń baǵyttaryn aıqyndaǵan Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń eń belsendi zańger depýtattarynyń ishinen akademık S.Zımanovty ataýǵa bolady. XII jáne XIII saılanǵan Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń depýtaty bolǵan ol usynystar men eskertýlerdi jınaqtaý, Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń jobasyn túpkilikti talqylaý jáne qabyldaý jónindegi komıssııanyń jetekshisi boldy. S.Sartaev 1990 jyly respýblıkadaǵy Prezıdent keńesiniń múshesi boldy. Qazaq tiliniń mártebesi týraly máseleni alǵashqylardyń biri bolyp kótergen de osy kisi. Memlekettik egemendik týra­ly deklarasııanyń jobasyn ázirleý­ge qatysýdan basqa, S.Sartaev pen M.Baı­mahanov egemen Qazaqstannyń tuńǵysh Konstıtýsııasynyń jobasy boıynsha saraptamalyq toptyń músheleri boldy. Ǵ.Saparǵalıev 1956 jyldan bastap Qazaq KSR Joǵarǵy keńesi Prezıdıýmynyń konsýltanty qyzmetin atqardy. 1993 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń jobasyn ázirleý jónindegi jumys tobyna jetekshilik etti.

1990 jyly 16 qazanda Joǵarǵy keńes usynystar men eskertýlerdi jınaq­taıtyn, Qazaq KSR Memlekettik egemendigi týraly deklarasııa jobasyn pysyqtaý jónindegi komıssııa qurdy. Komıssııa quramyna Parlamenttiń 25 depýtaty, onyń ishinde Joǵarǵy keńes ko­mıtetteriniń 7 tóraǵasy, sondaı-aq Jo­ǵarǵy keńes tóraǵasynyń orynbasary, Respýblıka Ǵylym akademııasynyń úsh múshesi, eki general – respýblıkanyń Qorǵanys mınıstri jáne KSRO MQK Shyǵys shekaralyq okrýginiń qolbasshysy, Prezıdent keńesiniń úsh múshesi, sondaı-aq partııalyq jáne qoǵamdyq toptar men blokterdiń lıderleri kirdi.

Komıssııanyń jumysy týraly onyń tóraǵasy S.Zımanov bylaı dep jazady: «Komıssııanyń jumysy kúrdeli jáne aýyr boldy. Onyń otyrystary on kún boıy kún saıyn, keıde eki retten ótetin. Ár otyrystyń aldynda men komıssııa múshelerine kelispeýshilik týdyrǵan joba baptarynyń jańa nusqalaryn usynyp otyrdym, sosyn negizdemeler, taldaýlar men dálelder jasalatyn. Komıssııa tóraǵasy ári deklarasııa jobasynyń negizgi nusqasyn jasaýshylardyń biri re­tinde depýtattardyń blokterin bitim­ge keltirý maqsatynda, ózimniń qatań ustanymdarymdy ózgertpesten, baptar­dyń ózara utymdy formýlalaryn izdep, tabýǵa týra keldi. Toptar men blokter ara­syndaǵy kelispeýshilikterdiń kúrde­li bolǵany sonshalyq, Deklarasııa joba­synyń kóptegen baptary boıynsha bir-birin qansha kóndirýge tyrysqanymen, komıs­sııa músheleriniń (5 múshesi únemi qatys­pady) daýystary usynylyp otyr­ǵan jobany jaqtap 11 de 10, 10 da 9 bolyp bólindi».

25 qazanda Joǵarǵy keńestiń jalpy otyrysynda kelisý komıssııasy jumysynyń qorytyndylary jónindegi baıandama boıynsha Respýblıkanyń mem­lekettik egemendigi týraly deklara­sııanyń jobasy talqylandy. Talqylaý 6 saǵatqa sozyldy. 17 tarmaqtyń árqaısysy qyzý daýmen qaraldy. Daýys berýdiń qorytyndysy boıynsha depýtattardyń kópshilik daýsymen deklarasııa qabyl­dandy. Sol kúni №307-HII qaýlyǵa qol qoıyldy.

Deklarasııaǵa sáıkes respýblıka egemendi memleket bolyp jarııalandy. Qujatta alǵash ret Qazaqstannyń egemendi quqyqtary týraly erejeler bekitildi, belgilengen shekaralar shegin­de aýmaqtyń bólinbeıtini men qol suǵyl­maý qaǵıdattary, respýblıkanyń azamat­tyǵy ınstıtýty, Qazaq KSR-i memle­kettik bıliginiń respýblıka ishindegi, son­daı-aq odaqtyq shartta aıqyndalǵan sheń­berde syrtqy qatynastardaǵy ús­tem­digi, derbestigi, tolyqqandylyǵy bekitildi, Qazaq KSR Konstıtýsııasy men zańdarynyń ústemdigi belgilendi, Qazaq KSR-niń egemendi quqyqtary men Konstıtýsııasyn buzatyn jáne oǵan qaıshy keletin odaqtyń joǵary organdarynyń zańdary men basqa da aktileriniń respýb­lıka aýmaǵynda qoldanylýyn toqtata turý quqyǵy bekitildi.

Respýblıka aýmaǵyndaǵy ulttyq baılyq – jer jáne onyń qoınaýy, sý, áýe keńistigi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrs­tar, halyqtyń mádenı jáne tarıhı qun­dy­lyqtary, ekonomıkalyq, ǵylymı, teh­nıkalyq áleýeti, Respýblıkanyń halyq­aralyq qatynastardyń derbes sýbek­tisi bolý, óz múddesi úshin syrtqy saıasat­ty aıqyndaý, dıplomatııalyq jáne konsýldyq mıssııalar almasý, halyq­aralyq uıymdardyń qyzmetine qatysý, syrtqy saıası qyzmet máselelerin derbes sheshý quqyǵy Respýblıkanyń aıryqsha menshigine jatqyzyldy.

Deklarasııada respýblıkanyń barlyq azamaty úshin birdeı laıyqty jáne teń ómir súrý jaǵdaılaryn jasaýǵa umtylysy kórinis tapty, ekologııalyq daǵdarys kózi obek­tilerdiń qyzmeti men jumys isteýi­ne tyıym salatyn ekolo­gııalyq qaýipsiz­dik qaǵıdattary qalandy.

Deklarasııa Qazaq KSR-niń mańyzdy mindetteriniń biri – ulttyq memlekettilikti qorǵaý, saqtaý jáne kúsheıtý, qazaq ulty­nyń tól mádenıetin, dástúrin, tilin qaıta túletý men damytý jáne olardyń ulttyq qadir-qasıetin nyǵaıtý, Qazaqstanda tura­tyn qazaq ulty men basqa ulttardyń aby­roıyn qorǵaý mindetin bekitti. «Dekla­rasııanyń búkil ón boıynda adamdy qaı ultqa jatatynyna, nanym-seni­mine qaramastan, teń quqyly jáne erkin tulǵa retinde qabyldaý, osynyń negi­zinde Res­pýb­lıka aýmaǵynda turatyn halyq­tar­dyń birligi men dostyǵyna qol jetkizý jáne ony nyǵaıtý qajettiligi týraly ıdeıa tu­nyp tur...», dep atap kórsetedi S.Zımanov.

Memlekettik egemendik týraly deklarasııany qabyldaýdyń mańyzy týraly oqıǵanyń kýágerleri kóp jazdy. Akademık Ǵ.Saparǵalıev qabyldanǵan deklarasııanyń quqyqtyq sıpaty týraly aıta kele, bul jaı ǵana «Nıet deklarasııa­sy» emes, normatıvtik sıpattaǵy deklarasııa dep jazady. S.Zımanov ta osyndaı pikirde bolyp, bylaı deıdi: «Joǵarǵy keńes qabyldaǵan deklarasııa nıet qana bola almaıdy, bul konstıtýsııalyq zańmen teń. Men Egemendik deklarasııasynyń zańdy túrde qabyldanýy memlekettik táýelsizdiktiń bastaýy ekenine senimdimin. Bul – bizdiń memleketimizdiń týǵan kúni». Osylaısha, deklarasııada respýblıkanyń taǵdyry men mártebesin, ekonomıka, mádenıet, zańnama salalaryndaǵy jáne aýmaqtyq keńistigindegi bıliktiń ústemdik etýiniń aýqymy men shegin aıqyndaıtyn qaǵıdatty erejeler bekitildi.

2022 jyly maýsymda Ulytaý obly­syn­­daǵy alǵashqy Ulttyq quryltaı­da Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Respýblıka kúnine ulttyq mereke mártebesin qaıtarýdy usyndy. Osy jyl­dyń 29 qyrkúıeginde tıisti zańǵa qol qoıyldy. «Respýblıka kúni eldiń mem­leket qurý jolyndaǵy tarıhı qa­damynyń sımvoly bolýy kerek», dedi Prezıdent. Osylaısha, «Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly» dekla­ra­sııanyń otandyq jańa tarıhtaǵy konstıtýsııalyq mańyzy bar tuńǵysh akt, qazirgi Qazaqstan memlekettiliginiń ultty toptastyrýshy negizi retindegi mártebesi saıası deńgeıde rastaldy.

Memlekettik egemendik týraly dek­la­ra­sııanyń qabyldanýymen eldiń táýel­sizdik jolyndaǵy jańa kezeń bastal­dy. Bul, eń aldymen, qujattyń tarıhı mańyzyn aıshyqtaıdy. «Árıne, mun­daı qadam jasaý ońaı bolǵan joq. Elimiz­diń sol kezdegi saıası-áleýmettik jáne de­mog­rafııalyq ahýaly turǵysynan qara­saq, bul óte batyl áreket bolatyn. Egemendik deklarasııasy – táýekel men dıplomatııanyń, aqyl men sabyrdyń jemisi», dep atap kórsetti Prezıdent.

Egemendik deklarasııasy qabyldan­ǵannan keıin onyń ıdeıalaryn Qazaqstan­nyń memlekettik qurylysynyń negizine engizý qajettigi týraly másele týyndady. Táýelsizdik jarııalanǵanǵa deıin bir jyldan asa ýaqyt buryn derbes damýdyń negizderin qalaǵan konstıtýsııalyq sıpat­taǵy aktiler qabyldandy. Deklarasııada belgilengen memlekettik qurylym qaǵı­datt­ary respýblıkanyń áleýmettik, eko­no­­mıkalyq, saıası jáne mádenı damýyna qatysty basqa da normatıvtik-quqyqtyq aktilerde kórinis taýyp, damytyldy.

1991 jyly 16 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy keńesi Táýel­sizdik týraly Konstıtýsııalyq zań qa­­byldady. Respýblıka derbes mem­le­kettik damý jolyna tústi, bul birin­shi kezekte, onyń syrtqy saıası áleýe­tin iske asyrýdan kórindi. 1992 jyly 23 qańtarda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy Qazaqstan Respýblıkasynyń BUU músheligine qabyldanǵanyn jarııa­lady. 1992 jylǵy maýsymda osy halyq­aralyq uıym janynan Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Turaqty ókildigi ashyldy. 1996 jylǵa qaraı Qazaqstan álemniń 105 mem­le­­ketimen dıplomatııalyq qarym-qaty­nas ornatty. Bul – respýblıkanyń álem­dik arenadaǵy bedeliniń ósýine yqpal etti.

Osylaısha, deklarasııa Qazaqstan halqynyń egemendikke, ulttyq memleket­tiligin myzǵymastaı etip ornatýǵa degen nysanaly umtylysynyń naqty nátıjesine aınaldy. Onyń barlyq normalary men qundy qaǵıdalary Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń qaǵı­dattarynda, konstıtýsııalyq zańdarda jáne salalyq zańnamada kórinis tapty. Olar qyrýar eńbekti talap etetin asa kúr­de­li jáne san qyrly mindetti sheshý­ge baǵyttala otyryp, qoǵam men memleketti jańǵyrtyp, qalyptastyrý úderisinde sheshýshi ról atqardy.

Álııa MUSTAFINA,

Prezıdent Arhıviniń dırektory