Jańaqorǵan jerinde zamanynda elin bilimge jetelegen ǵulama Aıqoja Temirulynyń 250 jyldyǵy atalyp ótti. Aýdan ortalyǵynda ıshan atyn ıelengen meshit ashylyp, halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa uıymdastyryldy. Ult tarıhyndaǵy asa bir qıyn kezeńde el arasynda rýhanı ilimniń izin joǵaltpaǵan qaıratker rýhyna arnalǵan is-sharaǵa jıylǵan jurt qarasy kóp boldy.
Ishandar mektebi – ımandylyq uıytqysy
О́z zamanynyń beldi dinı qaıratkeri atanǵan Aıqoja Temiruly – qazaq dalasynda aǵartýshylyq isti óristetken ıshandar mektebiniń beldi ókili. Ultqa kópe-kórneý jasalǵan otarshyldyq saıasatqa tosqaýyl qoıyp otyrǵan yqpaldy áleýmettik toptyń patsha zamanynda da, odan keıingi bolshevıktik bılik tusynda da qoldaý tappaǵany belgili. Kerisinshe, qýǵynǵa túsip, qıyndyq kórse de eldi, ımandylyqqa tárbıeleý, Shyǵys oıshyldarynyń muralaryn zerdeleý arqyly túrli baǵyttaǵy izdeniske jol ashý, halyqty túrli dertten emdeý sekildi salmaqty mindetti arqalaǵan qaıratkerler ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryna deıin ultqa qaltqysyz qyzmet etti.
Aıqoja ıshan 1773 jyly Jańaqorǵan óńirinde dúnıege kelip, týǵan topyraǵynda saýatyn ashqannan keıin shamamen 1885 jyly áýeli bir jyl Tashkentte, 4 jyl Buqarada oqyǵan. Odan ári 10 jyl Aýǵanstandaǵy belgili dinı ǵulama Islam Shaıhtyń shákirti atanyp, oqýdy bitirgen soń ustazdan shatyrhat (dıplom) alady (1-sýret).
Aýǵanstannan týǵan topyraǵyna oralyp, kózi jumylǵansha eline qyzmet etip ketedi. Patshalyq Reseı zertteýshileri de Aıqoja ıshandy sol kezeńdegi beldi dinı qaıratker retinde sýrettegen.
Tashkenttegi arhıvten alynǵan qujattar deregi boıynsha ıshan 1808 jyly Qoqan hany Muhammed Sharıftyń buıryǵy boıynsha Jańaqorǵan eldi mekenine qazy bolyp taǵaıyndalady, 1816 jyly Qoqan handyǵynan Ábýl Mýzaffar jáne Ál Mansýr Ámır mýslımın Muhammed Ýmar Bahadýrhan buıryǵy boıynsha osy eldi mekende qazylyqqa qaıta taǵaıyndalady. Qujattardy Aıqoja ıshannyń 1832 jyly da Jańaqorǵanda osy qyzmetti atqarǵany turǵany týraly derekter bar (2, 3, 4-sýretter).
Seksen tórt jasynda 1857 jyly dúnıeden ozǵan Aıqoja Temiruly 4 áıelinen Ibadýlla, Jumadilla, Ibraıym-Shaıyh, Mamyraıym-Shaıyh, Smaıyl, Ysqaq, Remetýlla, Pirshe, Sapar, Musahan, Iskendir esimdi 11 ul súıedi. Balalary izine jaqsylyqtyń dánin sepken áke jolyn jalǵap, el arasynda dinı qyzmet atqardy. Aýmaly-tókpeli zamanda rýhanııat shyraǵyn mazdatqan ıshan uldarynan taraǵan urpaqtaryna keńestik saıasat qyryn keldi. Aıqoja nemereleri Seıdahmet, Ospan, Musahan, Sapar, Iskendir, Balta, Mustafa, Ýseın, Ata maǵzumdar, Sárýar ıshan, shóbereleri Ázzam ıshan, Omar, Japar, Burhan, Mádi, Mahmut ıshan, Álmuhammed ıshan, Inaıat maǵzumdar el asyp, bas saýǵalady. Elde qalǵandary abaqtyǵa jabylyp, teperish tartty. Olardan órbigenderdiń ózi qazir bir qaýym elge aınalyp otyr. Al ıshannyń áziz esimi táýelsizdigimizdi alǵannan keıin qaıta jańǵyryp, el ortasyna oraldy.
Biraq ótkenniń bárin mansuqtap, keshegini kúresinge tastatqan keńes bıligi kezinde de rýhanı kósemniń beınesin kópshilik kómeskilendire qoıǵan joq. Olaı deıtin sebebimiz babanyń aqyrǵy mekeni bolǵan Aqtastaǵy ǵajaıyp kesene. Úlken uly Ibadýlla soqqan kesene aýmaǵynan nemeresi Ata maǵzum meshit salyp, ol sol kezeńdegi arhıtektýralyq sáýlet óneriniń ozyq úlgisi sanalǵan. Halyq kirpish quıyp, Samarqanttan kelgen sheberler salǵan ǵımarat qurylysyn el arasynan shyqqan aýqatty azamattar qarjylandyrypty desedi. Tóbesine shyqqanda Qoja Ahmet Iаsaýı men Arystanbab keseneleri kórinetin ǵımarat sol zamandaǵy eńseli qurylys bolypty.
Besaryq aýlynan ońtústik-batys baǵytqa qaraı 11 shaqyrym qashyqtyqtaǵy osy kesene basynan qaı zamanda da adam aıaǵy úzilmegen. Tipti keńestiń kelte oıly atqaminerleri qaraýsyz qaldyryp, qorlamaq bolǵanda da el ımandylyq úıin aıaqasty qylýǵa jol bermegen. Tipti ǵaıyptyń kúshimen shet memleketterden arnaıy kelip, keseneni tazalap, onyń kózdiń qarashyǵyndaı saqtalýyna sep bolǵandar da kezdesken eken.
Qajylyq jasaýshylar Mekkege sapardan buryn mańyna jınalatyn Aqtas meshiti qaıtalanbas óner týyndysy retinde 1982 jyly respýblıkalyq mańyzy bar tarıhı jáne mádenıet eskertkishi tizimine engizilip, memleket qorǵaýyna alyndy. Kóp uzamaı qalpyna keltirý jumystary júrgizilip, búginde aınalasy abattandyrylǵan ımandylyq uıasyn baba urpaqtary kútimge alǵan.
Igilikti istiń nátıjesi
Qaıratkerdiń týǵan jerinde meshit pen bilim berý ortalyǵyn salyp, el ıgiligine berip otyrǵan osy ıshan urpaqtarynyń biri – Talǵat Áshimov esimdi azamat. Meshittiń ashylýynda osy bastamasy arqyly eldiń dástúrli tanymnan taban ajyratpaýyna ólsheýsiz úles qosqan Talǵat Ázimhanulyna QMDB-nyń Qyzylorda oblysy boıynsha ókili, «Aqmeshit-Syrdarııa» bas ımamy Bolatbek Ulasqanuly kóp aldynda rızashylyǵyn jetkizip, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanulynyń Alǵyshaty men arnaıy syılyǵyn tabys etti.
– Búgingi ashylyp jatqan Aıqoja babamyzdyń atyndaǵy meshit pen medresemizdi Alla qutty, berekeli etsin. Tańmen talasyp, bala-shaǵa, otbasymyzǵa sharapaty tısin degen nıetpen kelip turǵan aǵaıyn tilekterińiz qabyl bolsyn. Syr boıynda 185 meshit bolsa, búgin Jańaqorǵanda ashylǵan ımandylyq úıi osyndaı rýhanııat besiginiń qataryn kóbeıtip otyr. О́zge aýdan ortalyqtarynda birli-ekili meshit bolsa, osy Jańaqorǵan kentiniń ózinde 7 ımandylyq úıi bar. Bul aýdan halqynyń aýyzbirshiliginiń, yntymaǵynyń kórinisi, – dedi oblystyń bas ımamy.
Meshit pen oqý ortalyǵynyń ashylý saltanatynda aýdandyq máslıhat tóraǵasy Ǵalymjan Sopbekov kópshilikti quttyqtap, Aıqoja ıshan ómiriniń sońyna deıin halyqty dinı-aǵartý isimen aınalysqan tulǵa ekendigine toqtaldy. Jurtty jaqsylyqqa tárbıelep, adastyrmas týra jolda bolýyna septigi tıetin myna ortalyq ımandylyq ıshan urpaǵynyń júreginen de berik oryn alǵandyǵyn kórsetetinin atap ótken ol jınalǵandarǵa oblys ákimi Nurlybek Nálibaevtyń quttyqtaýyn oqyp berdi.
Aımaq basshysy óz lebizinde Aıqoja týǵan jerge týyn tigip, buqaraǵa qyzmet etýi de ónege ekendiginen bastap, kózqarasy aıqyn, sanasy sergek, dástúrge berik urpaq tárbıeleýde ǵulama ǵalymnyń muralaryn urpaqqa jetkizip, nasıhattaý úshin rýhanı bastamany uıymdastyrýshylarǵa alǵysyn jetkizedi.
Qoǵam qaıratkeri, «Qurmet» ordeniń ıegeri, Jańaqorǵan, Syrdarııa, Shıeli aýdandary men Qyzylorda qalasynyń Qurmetti azamaty Ibragım Ábıbýllaev Jańaqorǵan aýdanyn basqarǵan tustaǵy tarıhı Aqtas meshitin abattandyrý bastamasyn sóz etti. Meshit lentasy qıylǵan sátten keıin baba urpaǵy Uzaqbaı Zekenov aqsaqal kópke bata berdi.
Meshit aldynda «Aıqoja ıshan: Áýlettiń asyl murasy» atty kitaptyń tusaýkeseri ótip, baba ómiri men qyzmeti, urpaqtary jaıly jańa týyndy kóp ıgiligine aınaldy. Kitap avtory – osy baǵytta uzaq jyldardan beri izdenisin úzbeı kele jatqan belgili jýrnalıst Aıgúl Ýaısova. Áriptesimiz áli kúnge qazaq jerindegi dinı aǵartýshylar murasyn zertteýde birjaqty kózqaras basym túsip jatqandyǵyn aıtady.
Oqý ortalyǵynyń bir bólmesi mýzeıge aınaldyrylyp, ıshan tutynǵan, urpaqtary kádege jaratqan jádigerler qoıylypty. Mýzeı tórinde Aıqoja babanyń taqııasy tur. Ishannyń úlken uly Ibadýlladan taraıtyn jetinshi urpaǵy Hasen Kárámat bizge kóne Quran kitaby men kıeli mura saqtalǵan bylǵary qaptyń tarıhyn tanystyrdy. Talaı ǵasyr ótse de, syny buzylmaǵan samaýyr da kelýshiler nazaryn aýdarady. Bizdi tarıhı murany tasalamaı, kópshilikke usynǵan urpaqtarynyń bastamasy qýantty.
Dintanýdaǵy kókeıkesti taqyryp
Baba rýhyna baǵyshtalǵan asta belgili ǵalym, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Dosaı Kenjetaı Qazaq memlekettiligi tarıhyndaǵy «tóreler men qojalar» ınstıtýty áli kúnge ǵylymı zertteýler aspektisine aınala qoımaǵandyǵyna qynjylys bildirdi. Qarataýdan káriz qazdyryp, sý shyǵarǵan, eldi egin egýge baýlyp, medrese-meshit salyp, bilim bergen, saıası qaıratkerligi men dindarlyǵy qatar somdalǵan Aıqoja ıshan ómiri men qyzmetin tanı túsýge degen talpynysqa tilektestigin jetkizdi.
– Sol tustaǵy tarıhı tanymdyq irili-usaqty oqıǵalar da Aıqoja ıshan tulǵasymen salystyryla zerttelýge tıis. Sonymen qatar onyń urpaqtarynyń da derek-málimeti naqtylanýy kerek. Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi aldynda babadan taraǵan 60 adam oqqa baılandy degen derek bar. Osydan-aq ıshannyń qazaq dalasyndaǵy din Islamnyń bilim berý júıesindegi orny men róli aıqyndala túsedi, – deıdi ǵalym.
Aýǵanstannan kelgen ıshannyń ustazy Islam shaıh urpaqtary bastamaǵa rızashylyqtaryn bildirdi. Eki kúnge sozylǵan is-sharada bir baıqaǵanymyz, salynǵan meshit pen ortalyqty kópke kórsetýden bólek, babanyń ómir jolyn, tulǵalyq bolmysyn tarazylaý, elge jasaǵan qyzmeti jaıly naqty derek jınaý, ony keıingi urpaq kádesine jaratý nıetiniń basym bolǵandyǵy. Osy istiń bárine baba urpaǵy Talǵat Ázimhanuly bastamashy bolyp, halyqaralyq deńgeıde uıymdastyrylǵan «Aıqoja ıshan jáne Syr boıyndaǵy tasavvýf ıeleriniń fýnksıonaldyq qyzmetteri men qıly taǵdyry» atty ǵylymı-tájirıbelik konferensııada zertteýler qorytyndysynan bólek keleli oılar, utymdy usynystar aıtyldy.
Kásipker demeýshiligimen 3 kitap jaryqqa shyǵyp otyr. «Aıqoja ıshan: Áýlettiń asyl murasy» atty birinshi kitapta Aıqoja ıshan urpaqtarynyń Jańaqorǵan óńirinde halyqqa qamqorlyq tanytyp, ımandylyq qalqany bolyp, qazaq dalasyndaǵy din Islamnyń gúldenýine qyzmet etkeni baıandalady. Sonymen qatar ıshan jáne maqsymdardyń, sheıhtardyń jáne ata jolynan ajyramaǵan búgingi urpaqtarynyń murasyn qamtyǵan jınaq qalyń oqyrmanǵa arnalǵan. «О́zimniń bilgenimdi sóz qylaıyn» degen kelesi týyndy Aıqoja ıshan urpaqtarynyń qoljazbalary negizinde quralypty. Osydan elý jyl buryn Karamat Ábilámıtulynyń jazyp qaldyrǵan jazbalarynan «Harýt ýa Marýt» qıssasy men Nuraly Nysanbaıulynyń «Úsh muńly» qıssasy, sonymen birge Seıdahmetuly Japar maǵzum men Ábdiǵappar (Qapash) Iskendiruly jazyp qaldyrǵan zikirlerin baıandaıdy.
Úshinshi kitap – Samarqand qalasyndaǵy Imam Býharı atyndaǵy halyqaralyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dosenti, teologııa ǵylymdarynyń doktory Mıhrojıddın Amonovtyń «Orta Azııadaǵy Naqshbandııa-Mýjaddıdııa tarıqaty» kitabynyń aýdarmasy. Jaqynda baspa júzin kórgen týyndy jurt qolyna tıdi.
Mıhrojıddın Amonovtyń zertteýi boıynsha sopylyq jolynyń sılsálási sonaý Abý Bakr Sıddıq rozııalloҳý anҳýden (vaf. 13/634) bastalyp, Túrkistan óńirinen Aıqoja ıshanmen aıaqtalady.
Konferensııaǵa alys-jaqyn memleketterden 140-qa jýyq ǵalym shaqyrylyp, baıandama jasaýshylar Qazaqstandaǵy sopylyq jol, Tasavvýf ıeleriniń murasy, ótken ǵasyrdaǵy dinı mektepter týraly, sondaı-aq Syr óńirindegi din Islamnyń qalyptasýyndaǵy Aıqoja ıshan men zamandastarynyń mıssııasy men róli jóninde tarazylady.
Konferensııada fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Ámirequl Ábýov izgilikti iske tabys tilep, rızashylyǵyn bildirdi. Iаsaýıtaný ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Nurlan Mansurov dinı mektep qalyptastyrǵan, áýlıelik sıpatqa ıe ıshandar mektebiniń ult rýhanııatyndaǵy alar ornyna toqtaldy. Olar bilim berý dástúrinde tek Quran, hadıspen shektelmeı dúnııaýı ilimge de den qoıǵan.
– Ishan degenimiz – áýlıelik tanym sıpaty. Bizdiń ótkennen dáýir dástúrinen alshaqtaǵanymyz sonshalyq qazir osy áýlıelik sıpat degendi de tanyta almaı jatyrmyz. Bul kisiler sol kezdegi salt pen dástúrge, ádet-ǵurypqa, halyqtyń ulttyq bolmysyn saqtap qalatyn birlik pen yntymaqqa negizdelgen mektep qurǵan. Tanymaldyq ta, taqýalyq ta osy úsh negizden bastaý alady. Babalardyń osyndaı ereksheligi bolmasa, artynan halyq ermeıdi. Osydan da keńestik saıasat áýeli osyndaı tulǵalarǵa kárin tókken, – deıdi ǵalym.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory Hazretáli Tursyn ıshan áýletinen 20-30-jyldary qýǵyn kórgen Ibadýllauly Sárýar ıshan týraly derekter aıtty.
– Sárýar ıshan týraly qujattar áli tolyq qolymyzǵa tıgen joq. Baryn tam-tumdap materıaldarǵa engizip jatyrmyz. О́zgeshe taǵdyrdy bastan keshken áýletke jasaǵan qurmetterińizge rızamyz. Meshit te, oqý ortalyǵy da tamasha. Mynadaı bir máseleni aıtqym keledi. О́zi basqaryp otyrǵan meshit atyn ıelengen tulǵany tanymaıtyn ımamdar da bar. Olardy bilimsiz deı almaımyz, deni shetelden oqyp kelgen mamandar. Biraq ulttyń ótkeninen, tulǵalar tarıhynan habarsyz. Osy jaǵyn eskersek, durys bolar edi, – dedi ǵalym.
Babalar salǵan jol
Osy kúni kóp jyldan beri ıshan tarıhyn zerttep júrgen azamattarǵa da qurmet kórsetildi. El azamattary baba rýhyn tiriltpek talap jolynda júrgen belgili rejısser Qalıla Omarovtyń ıyǵyna shapan japty, áriptesimiz Aıgúl Ýaısovaǵa da osyndaı iltıpat jasaldy.
– Kóp jyldan beri oıǵa alǵan istiń oryndalýyna sebepker bolǵan Talǵat Áshimov baýyrymyz, – deıdi rejısser. – Azamattyń qoldaýymen О́zbekstandaǵy Samarqan, Buqara, Qoqan, Tashkent qalalary arhıvterinen derek izdedik, Aýǵanstanǵa sapar shegip, derekti fılm materıaldaryn taspaladyq. Sapar barysynda babamyzdyń ustazy Islam shaıh urpaqtarymen tildestik. Babamyz oqyǵan medreseni kórip, táý ettik. Endi Jańaqorǵannan bastalǵan toı Almatyda jalǵasady dep otyrmyz. Qazaqty otarshylardyń dinı basqynshylyǵan aman alyp qalǵan ıshan jaıly qoıylym premerasy ótedi. Beıneleý óneri baǵytynda da ǵylymı-tanymdyq konferensııa uıymdastyrylady, – deıdi rejısser.
Aýǵan jurtty izine jaqsylyqtyń dánin sepken áýlıeni «Osııob Aıqoja» dep tanıdy eken. Bul «dıirmenshi Aıqoja» degendi bildirse kerek. Baba izimen jol shekken Talǵat Ázimhanuly Hoja Baҳoýddın Naqshband Býhorıı aıtty deıtin «Bir qolyń kásipte, júregiń Allada bolsyn» degen qaǵıda osydan qalǵanyn aıtady.
Bul pikirdi baba ǵumyryn zertteýden túıgen ózbekstandyq ǵalym Mıhrojıddın Amonovtyń baılamy tirilte túskendeı boldy. «Ǵulama deńgeıine jetken árbir tulǵa Allany jete tanýmen qatar qarapaıym eńbekti aldyńǵy qatarǵa shyǵarady. Qoly – kásibinde, Allasy – júreginde bolǵan jannyń ǵana nesibesi men berekesi taýsylmaıdy. Men bilimniń bıigine jetý úshin tynbaı eńbektengen Aıqoja ıshandy osyndaı múmin beınesinde kóremin», dedi ol. О́mir joly qazaq memlekettiligimen bite qaınasyp jatqan tulǵanyń tarıhı beınesin kórsetýge arnalǵan konferensııa materıaldary keıin jeke eńbek bolyp shyǵady.
– Jalpy, qazir babamyzdy maqtan tutqannan góri olardyń ónegesin keıingiler úshin adamdyq pen adaldyqtyń arqaýyna aınaldyrǵanymyz durys. О́zderińiz kórip otyrǵan meshit pen medrese osyndaı maqsatta boı kóterdi. Búgingi konferensııada ǵalymdar nebir tyń málimetter, utymdy usynystar aıtyp, salıqaly áńgime sorabyn saldy. Keshegi ótken úlkenderimizdiń qolyna sý quıyp, batasyn alǵan bizder úshin atalarymyz jaıly ár derek altynnan qymbat. Endi osyny keıingi jastardyń qulaǵyna quıýymyz kerek. Kitap shyǵaryp, shákirtterge meshit-medrese soǵyp júrgendegi oıymyz osyndaı tárbıe tinin keıinge jalǵaý edi. Nıetimizdi túsinip, qoldaý tanytqan barsha aǵaıynǵa alǵys aıtamyz, – deıdi Talǵat Ázimhanuly.
Onyń aıtýynsha, derekterdiń kópshiligi ıshan urpaqtarynyń úıinen tabylypty. Talaı jyl tasada saqtalyp kelgen qundy muralar endi el ıgiligine jaraıdy. Atadan qalǵan taǵy qyryq shaqty kitap bar eken. Talǵat Ázimhanuly alda medısına, sharıǵat ilimi, jaratylystaný, basqa da baǵyttarda shaǵataı tilinde jazylǵan qundy murany qazaqshaǵa aýdartyp, bastyryp shyǵýdy josparlap otyr.
Qarataýdyń qoınaýyn qýanyshqa bólep, ólmes rýhtyń ráýishin sepken is-sharadan kóp oı túıdik. О́tkenimnen tamyr úzbeımin dep atalar rýhyn jańǵyrtqan azamattarǵa el rızashylyǵyna kýá boldyq.
Qyzylorda