Taıaýda elorda tórinde «Otandastar» qory» KeAQ uıymdastyrýymen álem qazaqtary bas qosqan forým ótti. Mártebeli jıynǵa túrkııalyq Nurahmet Gıýnesh esimdi egdelep qalǵan aǵamyz kelipti. Baǵzydan bergi bir ádetim, túrkııalyq kónekóz qazaqtardy kórsem boldy, sonaý 40-jyldary Altaıdan aýyp, Anadolyǵa barǵan alǵashqy kóshtiń baıany týraly suramaı tynbaımyn. Ár kez buryn-sońdy habarym bolǵan bir oqıǵany estımin. Bul joly da qyzyq áńgime estip tebirendim. Sonymen...
– Bul oqıǵany anam Qamarııanyń aýzynan estidim, – deıdi aǵamyz. – 30-jyldary Shyńjań bıligin qolyna qondyrǵan gomından partııasynyń ozbyr ókili Shyń Shı Saıdyń kesirinen О́r Altaıdyń Sarytoǵaıynan úrikken el Barkólge aýyp baryp bes-alty jyl turaqtapty. Bul jer de olarǵa baıandy qonys, tııanaqty turaq bolmaǵan tárizdi. О́ıtkeni bastaryn ıip baǵynbaǵan, aıtqanyna júrip, aıdaǵanyna kónbegen elge óshikken qytaılar uzynquryq jaldamaly jandaıshaptaryn jiberip, maza bermepti. Onyń syrtynda halyq arasyndaǵy el bastaǵan kósem, sóz bastaǵan sheshen, qol bastaǵan erlerdi «bátýalasaıyq» degen jeleýmen Úrimjige shaqyryp alyp, birin qaldyrmaı jer jastandyrǵan. Keshe ǵana baqıǵa attanǵan marqum aqyn Nesipbek Aıtuly:
«Erkindik bolmaǵan soń el basynda,
Qaramas júıriksiń be, jorǵasyń ba.
Aı menen shaǵylysqan altyn basyń,
Qor bolar qoı boǵyndaı qorǵasynǵa», – degenindeı, «talaı bozdaq, taıpalǵan talaı jorǵa, osylaı taǵdyrdyń kez bolypty kermesine» (Ahmet Baıtursynuly).
* * *
Osylaı qýǵyn kórip, jaýdyń soqqysynan kóz ashpaǵan el Barkólden aýa kóshedi. Aspannan oq tókken aıyrplanmen aıqasa júrip, tún qarańǵysynda qorshap alyp jalǵyz qara qaldyrmaı qyramyz dep enteleı umtylǵan qytaı áskerimen qara tuıaǵynan hal ketkenshe aıqasyp, besiktegi balasy men aı dıdarly jaryn, aq sútin berip asyraǵan anasy men jetesine qorǵasyn quıyp, arqardyń múıizimen saptaǵan asyl qanjardaı qaırap ósirgen qart atasyn kápir jaýdan qorǵap, arystandaı aıqasqan erler kóshken eldi bastap Bısan taýyna baryp panalaıdy. Bul arada da uzaq turaq bolmaıdy. О́shtesken gomından áskeri kárin tógip, ókshelep qýady...
Aýǵan el Oshaqtydan ótip, О́lgeıge jetedi. Ári qaraı Shynyǵanǵa tıip turǵan Qaradyrǵa tuıaq iliktiredi. Uıqy-kúlki kórmeı Ińiz taýyna baryp panalaıdy. Baıaǵy jaý, oq boratyp qýyp keledi... Qytaı áskerlerimen taban tirep shaıqasyn erler Qaqtyń jazyǵyn kókteı ótip, qashqan eldi Majyn taýyna ákelip yqtatady. Alda Tıbet. Bul basqa ólke, basqa el. Shyńjanǵa baǵynbaıdy. Iаǵnı qashqan halyqty túgeldeı qyryp tastaýǵa buıryq alǵan gomından áskeri osy jerden tizgin tartyp, keri sheginedi de, zulym basshylary suraýsyz-suraqsyz, qorǵaýsyz-qamqorsyz qashqan eldi qyryp tastańdar dep jaýyz dúngenderge qarý-jaraq beredi.
О́zderin musylman balasy sanaıtyn dúngenderdiń jaýyzdyǵyn sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Qytaıdyń jalmaýyz áskeri bylaı qalyp, qanypezer dúngen-tıbettermen jantalasa aıqasqan el Gansýdy artqa tastap, Tula, Sur, Aqshı degen jerlerden ótip, Úndistannyń shebi Altynshóge óńirindegi Naqsha atty shaǵyn qalashyqqa taban tirep jyǵylady. Ábden azyp-tozǵan olar 1941 jyldyń kúzinde aınalasyn taý qorshaǵan Shúrshil oıpatyna jınalady. Bul – Úndistanǵa ótetin shekara beketi.
Osy kóshtiń basy-qasynda bolǵan Halıfa Altaı jaryqtyq, óziniń ózekjardy esteliginde: «30-jyldary Altaıdan aýa kóship Gansý ólkesine kelgende biz 18 myń adam edik. Osylardan 5 myń adam Tıbetke tiri óttik. 1941 jyly Úndistanǵa 3 myń adam ótip, 1942 jyly osydan 1 myń adam ǵana tiri qaldyq» dep jazatyny osy.
* * *
– Úndistan shekarasynda qamalǵan eldi sol eldiń atqaminerleri qabyldap alýyna myna bir oqıǵa sebep bolypty, – deıdi túrkııalyq qonaq. – Bir qazaq mal qaıyryp júrip shekara shebinen baıqamaı ótip ketedi. Ony kúzette turǵan soldattar ustap alady. Tintip kórse, moınynda tumar bar eken. Ony ashyp kórse, Quran aıattary jazylǵan. Allanyń ámiri-aı, álgi jerdegi kúzet bastyǵy musylman balasy eken. Dereý bıliktegi dindesterine habar salǵan: «Musylman baýyrlar kápir qytaıdan qorlyq kórip aýyp kelipti». Bul 1941 jyldyń qyrkúıek aıy.
Aqyry aýǵan eldi Úndistannyń aǵylshyndar baqylaýyndaǵy aýmaq qabyldaıtyn bolady. Ábden azyp-tozǵan halyq erteń shekara asyrady degen kúni qolda bar aryq-turaǵyn soıyp, sorpalanǵan bolady. Súıek-saıaǵyn sonaý Barkólden beri kóshke ilesip tabany tesilip kele jatqan ıtterine tastaıdy...
Keshki mezgil. Bul jerdiń kúni Altaıdaǵy sııaqty kóktiń beldeýin qııalaı júzbeıdi eken. Tik tóbeden shanshylyp kúıdiredi. Myńdaǵyn jyldar boıy ystyqqa qaqtalǵan Shúrshil oıpaty qýaryp tur. Buryn mundaı ystyqty kórmegen halyq qalqa izdep talmaýsyrasa, buryn kıiz úıdi aınala kóleńke qýyp jambastap jatatyn ıtter tili salaqtap, yqylyq atady. Úzdiksiz qara jerdiń qyrtysyn qýyrǵan kúnde alaýlap batýǵa bettedi...
Kenet... kenet kári sekseýildiń túbinde buıyǵyp jatqan Jańǵabyl shaldyń kári tóbeti ulyp qoıa beredi. Zarly daýys, zapyrandy ún, beıne bir qý medıen dalada súıegi shashylyp, kómýsiz qalǵan 15 myń qazaqty joqtap jatqan sııaqty. Kári tóbettiń muń-zaryna tańdana qalǵan Shámsııa kempir: «Ket ári, óz basyńa kórinsin» dep, ashyq otqa qaqtalyp, qap-qara bolyp ketken mys sháınegin úıkep álek...
Bir zamanda kári tóbettiń zaryna ala qanshyq qosyldy. Ekeýi tumsyǵyn kókke shanshyp alyp qosylyp ulıdy. Azdan soń bul ekeýine kórshi qostyń ıtteri qosyla ketsin. Mundaı zarly ulýdy adam balasy budan buryn eshqashan estimegen. Qyl qobyzdyń zapyran zary sııaqty kúńirene bastalǵan ıtterdiń úni jalǵyz uly jaý qolynda ólip, ózegi órtengen keıýananyń muńyndaı úzdige úzile estiledi. Kúnde batty alaýlap. Ińir qarańǵysymen qosylyp, kúlli eldiń ıti qosyla kúńirensin kep. Ý-shý ulyǵan ıtter. Tarǵyldana yńyrsyp, tunshyǵa qumyqqan kári tóbetterdiń únine, botasy ólgen ingendeı zarlana bozdap, syńsyp baryp sarqyla úzilgen qanshyq ıtterdiń muńly daýystary qosylsa, anasy ólip, jurtta qalyp jylaǵan sábıdiń shyrylyndaı tula boıdy shymyrlatqan kúshikterdiń aıanyshty úzik-úzik ulýy...
Úlkeni bar, kishisi bar, tóbeti bar, qanshyǵy bar, syrttany bar, kúshigi bar... úsh júz ıttiń bir mezgilde ińir qarańǵysynan bastap, raýandap atqan tańǵa deıin úzdiksiz ulýyn buǵan deıin kórgen hám estigen jan balasy joq. О́zderi azyp-tozyp, jaýdyń qolynan ólgen jandardyń júzin jasyrýǵa shamasy kelmeı qansoqty bolǵan jurt ıtterdiń myna qylyǵyn nege joryryn bilmeı ań-tań. Keshikpeı bul jumbaqtyń da sheshýi tabyldy.
Qalaı deısiz be? Bylaı. Tań atyp, kún arqan boıy kóterilgen mezette, ortadaǵy qum tóbeniń basyna jınalǵan barlyq ıt sońǵy ret jappaı ulyp alady da, kóshtiń kelgen izine túsip týǵan mekeni Barkóldi betke alyp tartyp otyrady. O, qudiret, tipti kishkentaı kúshikterdiń ózi qalmaı úıir ıttiń sońynan búlkildep bara jatyr... Beısharalar súıek-saıaq berip asyraǵan ıelerine jaltaq-jaltaq qarap qoıady...
Itterdiń bul isin barlyq jurt aıtpaı-aq túsindi. It bolsa da haıýandar jat jer, jatyrqaý ólkege barýdan bas tartty. Sóıtip, erteń shekara asqaly otyrǵan ıelerin tastap, týǵan jerine tartyp otyrdy. Osy kóriniske qarap kókiregi qars aıyrylǵan bir áıel:
«Aıyrylyp elden sorladyq,
Qańǵyrdyq, qaldyq, ońbadyq,
Jat elge aýyp baramyz,
Bola ma ol jaq panamyz,
Týǵan jurtyn qımaǵan,
It qurly da bolmadyq...» – dep jylapty deıdi.
Rasynda, bul tańǵajaıyp oqıǵa. Estip otyryp qatty tebirendik. Osylaı Úndistanda 12 jyl turyp, keıin 1954 jyly Túrkııa eline qonystanǵan osy aýǵan eldiń bir adamy 80-jyldardyń ortasynda Barkól jaqqa baryp, shekara aspaı qaıtyp ketken ıtter týraly surastyrǵan eken. Bul oqıǵadan habary bar adamdardyń aıtýyna qaraǵanda: Shúrshilden ketken ıtter úsh bólik bolyp týǵan jerine jetken eken. Ábden aryqtaǵan. Kelgen bette ıeleri úı tikken jurtqa kelip jyǵylypty. Sol beti turmaǵan. Tipti ulymapty. Tek únsiz yńyrsyp jatyp, barlyǵy jan tapsyrǵan.