Jer reformasyn jerine jetkizilýge tıis

Elimizde sońǵy jyldary qa­byl­danǵan «Jaıylymdar týraly» zań bar, alaıda onyń jaıylym máselesin sheshýge qaýqary joq. Álsiz zań. Kóptegen másele qaras­tyrylmaǵan. Jergilikti jerde jaıylym máselesimen aı­na­ly­satyn kásiporyn joq. Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń bir departamenti (on bes shaqty maman), jergilikti aýyl sharýashylyǵy jáne jer qaty­nastary basqarmasyndaǵy bir-eki mamannyń atalǵan máseleni sheshýge shamasy da múmkindigi de jetpeıdi. Kóp óńirde aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary salasynyń qosylýy eki salany da álsiretip jiberdi. Qazirgi mamandardyń keńestik zamanda oqyǵandardan aıyrmashylyǵy – eki salany da nasharlaý biledi. Sondyqtan atalǵan eki salaǵa da osyndaı reformadan kóp zııan keledi dep aıtýǵa negiz bar.

Osyǵan oraı, keńestik kez­degi­deı jaıylymdy josparlaý, bólý, sýlandyrý, shóp qura­myn jaqsartý máselelerimen aına­ly­satyn shaǵyn jobalaý mekeme­lerin qurýdy oılastyrý kerek. Ondaı mekemeler jeke adamdardan nemese shetelderden ınvestısııa tartyp, shalǵaıdaǵy ja­ıy­­­lymdardy paıdalaný (sýlan­­dyrý, jol salý, maldardy qys­qy jáne kúzgi jaılaýlarǵa shyǵa­rý, t.b.) joldaryn zerdelep, tıisti ın­vestısııalyq jobalar ázir­lese ǵana jaıylym men shabyn­dyq­tardyń jaǵdaıy túzelýi múmkin. Áıtpese, jylda qudaıdan jańbyr surap otyrǵannan eshteńe shyqpaıdy. Qazirdiń ózinde kóp óńirlerde jaıylymdar tolyq degradasııaǵa ushyrap, shóldenip paıdalanýdan shyǵyp keledi.

Jer resýrstaryn basqarý komı­tetinde de jaıylym men shabyn­dyqtardy jaqsy biletin mamandar joq. Qyzmetkerleri tek statıstıkalyq esep júrgizip otyr. Qyryq jyl­dan astam jaıylymdar men sha­byn­­dyqtardyń mádenı-tehnı­ka­lyq, agronomııalyq jaǵ­daıy­na túgendeý jumystary júr­gizil­megen­dikten, jergilikti at­qarýshy organdar bergen qurǵaq aq­pa­rattyń negizinde kadastrlyq statıstıka jınaqtalyp jatyr.

Jer qatynastary salasyn­daǵy aıtylǵan kóptegen másele­ni túbegeıli sheshý úshin ákim­dikter­ge, Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­ligine emes, Pre­zı­dentke tikeleı baǵynatyn derbes memlekettik organ – Jer re­sýrs­taryn basqarý agenttigin qaı­tadan qurý usynylady. Mundaı organ kezinde biraz jyl jumys istegen. Memlekettik jer kadast­ryn (eń bolmasa aýyl sha­rýa­shylyǵy jerleriniń san­dyq jáne sapalyq kadastr málimet­terin) Sıfr­lyq damý, ınnovasııa­lar jáne aeroǵarysh mınıstrligi qura­mynan shyǵaryp, barlyq fýnksııalarymen jańa Agenttikke berý qordalanǵan máselelerdi sheshýge jol ashady. Jalpy, bir mınıstrlikte kóptegen salany toptastyrý jaqsy nátıje bermeıtini burynnan belgili.

О́tkende Parlament Májilisi­niń depýtaty, jer salasynan habary mol zańger Baqytjan Bazarbektiń Premer-mınıstrdiń orynbasary Serik Jumanǵarınniń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda kóterilgen máselelerdi tolyq qoldaımyn. Ol azamat – Almatyda jáne oblystarda jer salasyndaǵy ártúrli zań buzý­shylyqty áshke­releýge belsendi aralasqan táji­rıbeli zańger.

Depýtat B.Bazarbektiń jer reformasynyń uzaqmerzimdi Doktrınasy kerek degen usynysy da oryndy. Aqparat retinde aıta ketelik, 90-jyldardyń aıaǵyna qaraı Jer resýrstaryn basqarý komı­tetinde osy salany 2030 jyl­ǵa deıin damytý jónindegi tujy­rymdamanyń jobasy ázirlengen, onyń keıbir bó­limderiniń daıyndalýyna osy joldardyń avtory da qatysqan. Qujat túrli sebeptermen, negizi­nen mınıstrler men Komıtet bas­tyq­tarynyń aýysýy­na baılanysty qabyldanbaı qaldy.

Sońǵy jyldary jer ınspek­sııa­­­larynyń ákimdikterdiń qa­raýy­nan alynyp, Jer resýrs­taryn basqarý komıtetiniń qura­my­na berilgeni – durys sheshim. Degenmen óńirlik departa­ment (basqarmalardyń) quzyretin kúsheıtý kerek, ásirese materıal­dyq-tehnıkalyq, shtattyq sany jaǵynan, ınspektorlardyń kólik­teri jáne arnaýly kıimderi bolsa jaqsy bolar edi. Kórshi Reseıde bul máseleler jer reformasy kezin­de negizinen sheshilgen.

Keıingi jyldary jer ıns­peksııalary «Amanat» partııasy ókilderimen, prokýratýra organdarymen birlesip, on mıllıonǵa jaqyn paıdalanylmaı jatqan aýyl sharýashylyǵy jerlerin memleket menshigine qaıtardy. Mundaı jumystardy el qoldap otyr. Jer salasynda ádilettik ornaýyn, sybaılas jemqorlyq­tyń azaıýyn jergilikti qarapaıym halyq burynnan kútip júr.

Paıdalanylmaı jatqan aýyl sharýashylyǵy jerleri memleket menshigine qaıtarylyp jatyr. De­gen­men sol jer ýchaskeleriniń qaı­tadan kimge, qalaı jáne qan­daı negizde berilip jatqany kópte­gen suraq týǵyzady. Zańda aýyl sha­rýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchas­keleri tek jalǵa konkýrs arqyly beriledi dep kórsetilgen. Jer kodeksiniń 43-1-babynda atalǵan jerlerdiń berý sharttary belgilengen. Alaıda zańnamada jáne ony júzege asyratyn qaǵıdasynda (erejede) keıbir kemshilikter oryn alǵan. Jer ýchaskesiniń qunarlylyq jaǵdaıy es­kerilmeıdi. Tek ınvestısııa kó­le­mi esepke alynady, onyń qan­sha salynǵanyn keıin tekserip jatqan jaǵdaılar az. Burynǵydaı tııanaqty josparlanǵan jerge ornalastyrý jobasynsyz, jerdiń tabıǵı jaǵdaıyn, agrotehnıkalyq múmkindigin, qunarlylyǵyn jan-jaqty eskermeı (kóp aımaqta topyraqtyń qunarlylyǵynyń kartasy bolatynyn umytqan), jyl saıyn ortasha alǵanda 3 mıl­lıonnan astam gektar jer ýchas­keleri sharýalarǵa konkýrs ar­qy­ly berilip jatqany jóninde aqpa­rat quraldary betinen oqyp júr­miz. Árıne, bári maqsatty túrde paı­dalanylyp, ónim alynyp, ol jerden jemshóp daıyndalyp jatsa eshkimniń sózi joq. О́kinish­ke qaraı, joǵaryda atalǵan jaǵdaı­da berilgen kóptegen jer ýchaske­siniń sharýalarǵa paıdasy az, ónim­diligi tómen. Qaıtadan beril­gen kóp jerlerdiń paıdalanylmaı jatqany da jasyryn emes.

Jerge ornalastyrý jumys­tary Qazaqstanda kóp jyldan báse­kelestik ortaǵa berilgen, jeke azamattar jáne zańdy tulǵalar oryndaıdy. Osydan kelip jerge ornalastyrý jumystarynyń sa­pasy óte tómendep ketti. Sebe­bi baqylaý joq, buryn ondaı jumys­tyń túrine lısenzııa berilip, az da bolsa baqylaýda bolatyn. Qazir bári «jabaıy» ortada deýge bolady, sondyqtan jerge ornalas­tyrý jumystarynyń tártibi men tehnologııasy tolyq oryndalyp jatyr dep eshkim aıta almaıdy. Jer salasyndaǵy sybaılas jem­qor­lyqtyń kóp negizderin osydan izdeý kerek. Jer ýchaskesin ból­gen­de, ony paıdalanǵanda jan-jaqty negiz­delgen jospar kóp jaǵ­daıda ázirlenbeıdi, ázirlense de for­maldy túrde, eki-úsh bettegi esh dá­lel­denbegen syzbalar (keıde massh­taby da saqtalynbaıdy) kú­ıin­de bolady. Ony tekserýge, maý­­symdy baqylaýǵa shtaty sha­­ǵyn ko­mıtettiń, óńirlik jer ıns­­­pek­­­sııa­larynyń jáne oblys­tar men aýdan­dardaǵy ýákiletti or­gan­­dardyń múmkindikteri kele bermeıdi.

Sonyń nátıjesinde jer ýchas­ke­leriniń nysanaly paıdalaný maq­satyn kóp jaǵdaıda ózgertip, bólshektep satý úrdisiniń, ásirese qala mańynda jáne jaqyn aýdandarda kóbeıýi, eldi mekenniń shekarasyn negizsiz (zańnama tártipterin saqtamaı) ózgertý arqyly sýarmaly jerlerdi tálimdi (sýarylmaıtyn) jerge aýystyryp qurylys, zań­syz úı salýdyń kóbeıgeni jasy­ryn emes. Jerge ornalas­tyrý júıesin tolyq qalpyna keltir­meı, bul úrdis toqtaıdy dep aı­tý qıyn. Burynyraqta Re­seı­de jer­diń nysandyq maqsa­tyn ózgertý­ge arnalǵan jeke zań bolǵan, ol bo­ıynsha bul másele Úkimet qaýlysymen sheshiletin. Qazir ony qyzmet kórsetý orta­ly­ǵynyń kez kelgen operatory nemese jergilikti ákimdik ma­man­darynyń ózdiginen ózgertý múm­kindigi joǵary. Sebebi jer kadastryna tolyq baqylaý azdaý, qyzmet kórsetý ortalyqtary bas­­tyq­tarynyń kóbisi jer sala­synyń mamandary emes.

Endi jer kadastry júıesi máse­lesi haqynda. Men táýelsiz Qazaq­stannyń jer kadastryn uıymdas­tyrýshylarynyń qatarynda boldym. Jer reformasy bastalǵan kezden kóp jyl boıy jer kadas­try jáne jer monıtorıngi bas­qarmasynyń basshysy qyzmetin atqardym. Memlekettik jer ka­dastrynyń avtomattandyryl­ǵan aq­parattyq júıesiniń negizgi uıymdastyrýshylarynyń qa­taryn­da bolǵanymdy da osy sa­la­nyń mamandary jaqsy bile­­di. Sońǵy jyldary jer kadastry­­nyń jáne aýyl sharýa­shyly­ǵy maqsatyndaǵy jer ýchaske­leri­niń menshik ıeleri men paıdalaný­shylardyń aty-jónderin kórsetip, ashyqtyǵyn qamtamasyz etý máse­lesi jıi kóterilip júr. Bul qup­tar­lyq másele jáne jer kadastry­nyń málimetteri ashyq jáne azamat­tarǵa qol jetimdi bolýǵa tıis, atal­ǵan qaǵıda zańda kórsetilgen.

Sonymen birge, jerge ornalas­tyrý júıesiniń qazirgi jaǵdaıyn­da jer kadastry málimetteriniń naqtylyǵyn, senimdiligin tolyq qamtamasyz etý úshin memlekettik jer kadastryn júrgizetin kásip­oryndy (olardyń barlyq oblys­tardaǵy fılıaldaryn) Korpo­rasııa quramynan shyǵaryp (jerge qujat beretin bir bólimdi operatorlarymen halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda qaldyrý máselesin qarastyrýǵa bolady), ortalyq ýákiletti organnyń quzy­retine berý kerek jáne táýelsiz mamandandyrylǵan mekemede shoǵyrlandyrý maqsatqa saı bolar edi. Bul qoldanystaǵy zańna­ma­lar­ǵa tıisti ózgerister engizýdi talap etedi. Tek osyndaı jaǵdaıda ǵana jer kadastrynyń táýelsizdigi, máli­­metteriniń naqtylyǵy aıqyn­da­lyp, jer ýchaskeleriniń koordı­nat­­­taryn, esepteý kvartal­da­ryn óz­gertý, shekarasynyń núkte­lerin óz­gertý sııaqty sybaılas jemqor­lyq faktileri azaıady degen senim bar.

Olaı bolmasa jer kadastrynyń avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesiniń jaǵdaıy eki ushty: qaǵaz júzinde Jer resýrstaryn bas­qarý komıtetiniń balansynda, oǵan ba­ǵynady, al naqty jaǵdaıda ak­sıo­nerlik qoǵam mekemeleriniń qura­­mynda. Memlekettik jer kadastry­nyń qazirgi jaǵdaıy – «basy» bir mekemede, «denesi» ekin­­shi memleketke baǵynyshty kom­­mer­sııalyq emes aksıonerlik qoǵam­da. Jyljymaıtyn múlik­ter­diń biryńǵaı memlekettik kadastryn qurýmen eki kadastrdy bólý jaǵdaıy burynǵydan qıyndady. Tek qana jyl­jymaıtyn múliktermen jáne el­di mekendermen baılanysty emes aýyl sharýashylyǵy jerleriniń san­dyq jáne sapalyq derekter kadast­ryn bólý máselesin qarastyrý qajet.

Árıne, sońǵy jyldary jer qaty­nastaryn jáne jer kadastryn jetil­dirý baǵytynda birqatar qadam jasaldy. Derekter elekt­rondyq nusqaǵa aýystyryldy. Olar­dyń kartografııalyq koor­dı­nattyq jaǵdaıyn áli de naq­tylaý kerek, bul ásirese aýyl­sharýashy­lyq jerlerine qatysty. Jer salasy sandyq negizge kóshti, alaıda jer ýchaskesi men onda ornalasqan jyljymaıtyn múliktiń koordınattaryn pysyqtaý kerek, oǵan qalalardaǵy jıi bolatyn jer daý­laryn esepke alsa bolady. Qazir biryńǵaı jyljymaıtyn múlik kadastry bazasy engizildi dep jatyr. Alaıda jer salasynda sybaılas jemqorlyq faktileri azaımaı tur. Osy sebepti jerge ornalastyrý salasyn, jer kadastryn júrgizýdi negizgi ýákiletti organǵa, onyń mekemesine berý qajet. Bul kezek kúttirmeıtin másele, áıtpese, bir-eki jylda elimizde jarty ǵasyr­dan astam tarıhy bar jerge ornalastyrý jáne jer kadastry júıesi tolyq joıylady.

Halyqqa sapaly qyzmet, naqty aqparat, tıisti qujattardy tez berýge eshkim qarsy emes. Tek jerge ornalastyrý jumystaryn, jer kadastryn júrgizýdi tájirıbesi bar kásiporyn, bir ýákiletti organda júrgizý dúnıejúzilik tájirıbe. Bul turǵyda kórshi Reseı, Bela­rýs, alystaǵy Shvesııa men Ger­ma­nııanyń tájirıbesin zertteý kerek. Júıesi ártúrli bolǵany­men, qurylý prınsıpteri bir. Eli­mizdiń erekshelikterin eskerip, jerge ornalastyrý júıe­si jáne jer kadastryn (qazirgi qalyp­tasqan jaǵdaıdy eskerip, aýyl sharýashylyǵynyń sandyq jáne sapalyq kadastr derekterin bólip) júrgizý bir mamandandyrylǵan kásiporynǵa jáne bir organǵa baǵynyp, sonda «ortalyq server» ornalasýy tıis. Ortalyq ýákiletti organnyń quzyretin kóterip, jaýapkershiligin zańmen bekitý qajet. Sonda ǵana, bul salada jemqorlyq azaıady, paıdalanylmaı jatqan jerlerdiń kólemi kemıdi, jerge tártip ornatýǵa bir qadam jasalady. Jer ýchaskeleri jan-jaqty josparlanyp (jer bederi, topyraq ereksheligi, ósetin daqyldar) tıisti ázirlengen jobamen berilse ǵana ol jer ýchaskesi óz maq­satynda paıdalanylady. Jerge baı­la­nysty kóteretin máseleler men bas­qa da usynystar bar, alaıda bárin bir maqalaǵa syıǵyza almaısyń.

Búkil sanaly ómirimiz ótken salanyń kóz aldyńda joıylyp bara jatqany janǵa batady. Osy aıtylǵandardyń negizin Úkimet pen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi eskeredi degen úmittemiz.

Turǵanbaı TÁJMAǴAMBET,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurmetti jerge

ornalastyrýshysy, jer salasynyń ardageri