Jeke tulǵa bankrottyǵy: Zańnamalyq ózgerister engiziledi

Zań talaptary jeńildeıdi

Qarjy vıse-mınıstri Erjan Bir­janovtyń aıtýynsha, bankrottyq rási­min qoldaný múmkindikteri keńeıtiledi.

«Jekelegen boryshkerler zańna­malyq kedergilerdiń saldarynan bankrottyq rásimin keńinen qoldana almaı otyr. Qazir zańnamalyq ózgerister daıyn­dap jatyrmyz. Ol ózgeris­ter­diń qatarynda birinshiden, sottan tys bankrottyqqa jatatyn qarjy uıym­darynyń tizbesin keńeıtý bar. Ekin­shi­den, azamattar qosymsha qujat­tar­dy qosa berý mindetinen bosatylyp, qajet málimetterdi tıisti uıym­dardyń derekqorynan alý kózdelgen. Tólem qabilettiligin qalpyna keltirý jospary bekitilgennen keıin boryshkerdiń shetelge shyǵýyna tyıymdy alyp tastaý da jos­parlanyp otyr. Barlyq ózgeris jeke tulǵalardyń quqyǵyn qorǵap, múm­­­kin­di­gin ulǵaıtýǵa jáne osy úderiske basqa da azamattardyń aryzdaryn qabyldaýǵa múmkindik beredi. Qa­zir qaıtarylǵan aryzdardy alty aı­dyń ishinde qaıta qaraýǵa bolady. Son­dyqtan zańnamalyq ózgeristerden keıin qaıtarylǵan aryzdar boıynsha qaıta júginýge bolady», dedi vıse-mınıstr.

Onyń aıtýynsha, bankrot dep tanýǵa óti­nish bergen azamattardyń kóbi óz qaryz somasyn bilmeıdi.

«Bankrottyq úderisin iske asyrý ke­zinde baıqaǵanymyz, kóp azamattar óziniń qaryz somalaryn tolyq­qan­dy bil­meıdi nemese aryzdarda durys kór­set­peıdi. Mysaly, Atyraý qala­sy­nyń turǵyny ózinde 8 mlrd teńge qaryz bar dep aryzynda kórsetken. Biraq biz barlyq qarjy uıymdarynan málimet jınaǵanda naqty qaryzy 1 mln 380 myń teńge boldy. Qyzylorda oblysynyń turǵyny óziniń qaryzyn 1 300 teńge dep kórsetti. Qarjy uıymdarynyń de­rek­terine júginsek, shyn máninde, qaryzy 1 mln 100 teńge eken. Sondyqtan derek­ter­diń qaıshylyǵyn boldyrmaý úshin bolashaqta aryz bergende naqty somany kórsetpeı, derekterdi memlekettik nesıe bıýrosynan jınaı alamyz. Sondaı ózgerister engizgeli jatyrmyz», dep bólisti spıker.

 

Bankrottyqty maquldamaýǵa ne sebep?

Azamattar tarapynan «bankrottyqqa qatysty ótinishterimiz qabyldanbaı jatyr» degen syńaıdaǵy shaǵym da az emes. Memlekettik kirister komıteti Bere­shekpen jáne dármensiz boryshkerler­men jumys basqarmasy basshysynyń orynbasary Merýert Sısembaevanyń aıtýynsha, Memlekettik kirister komı­teti ótinim berýshiniń talaptarǵa saı nemese saı emestigin aldymen Birinshi nesıe bıýrosynyń aqparatyna súıene otyryp maquldaıdy.

«Sottan tys bankrottyq rásimine tek 12 aı boıy qaryzy tólenbegen azamattar qatysa alady. Qaryz somasy 1 600 AEK-ten asyp ketetin azamattardyń ótinimderi qabyldanbaıdy. Mundaı krıterııge sáıkes kelmeıtin arnaıy toptar bar. Mysaly, azamat bank aldyndaǵy bereshegin bes jyldan asa ýaqyt boıy tóleı almaǵan jaǵdaıda oǵan qatysty 1600 AEK erejesi qoldanylmaıdy. Bú­ginde ol – 5 mln 520 myń teńge. Al eger azamat ataýly áleýmettik kómek alatyn bolsa, onda 12 aıǵa da qaramaımyz. Tıisinshe, ótinim berýshi sońǵy 6 aı ishin­de ataýly áleýmettik kómekti alǵa­nyn rastaýǵa mindetti. Sonymen qatar basym bóliginde múlik anyqtalyp jatyr, ol – páter, avtokólik jáne zańdy tulǵa­lar­daǵy úlester. Jubaıynyń atyn­daǵy múlikter de tekseriledi – olardyń qaı kezde nekeleskeni jáne ol múlikterdi qaı kezde satyp alǵany muqııat tekseriledi», deıdi Merýert Sısembaeva.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń derekterine sáıkes, azamattardyń atynda aýylsharýashylyq janýarlarynyń bar ekeni de anyqtalyp jatyr eken.

«Bas tartýǵa sebep bolǵan taǵy bir jaǵdaı – qarjy uıymdarymen birle­sip bo­ryshty retteýdi dáleldeıtin qujat­tar­dyń bolǵandyǵy. Ol qujattar – aza­mat­­tyń «meniń qaryzymdy qaıta qu­ry­lymdaýdy nemese qaıta qarjy­lan­dy­rýdy suraımyz» dep ótinim bildirgen ary­zy jáne banktiń oǵan qatysty qan­daı da bir jaýaby. Bul másele bankke jáne mıkroqarjy uıymyna qatysty», dep túsindiredi Memlekettik kirister komı­te­tiniń ókili.

Bankrot atanǵanǵa deıin de, keıin de arnaıy qarjylyq monıtorıng júr­gi­ziledi. Zań júzinde qarjylyq monı­to­rıng­tiń eki túri bar.

«Biri – boryshkerge qatysty rásim júr­gizilip jatqan kezdegi monıtorıng. Ekinshisi – bankrot dep tanylǵannan keıingi úsh jyl ishinde júrgiziletin monıtorıng. Birinshisi boıynsha alty aı ishinde qarjylyq monıtorıng jasalyp, azamattyń múlki bar-joǵy, aqshalaı qarajatynyń bar nemese joq ekendigi (bul jerde áńgime myń, eki myń teńge týraly emes, banktik shottarynda jalpy nesıe beresheginiń 30 paıyzy kóleminde aqshalaı qarajatynyń bar ekendigi anyq­­talady) tekseriledi. Búgingi kúnge deıin 7673 adam boıynsha qarjylyq mo­nı­torıngtiń birinshi kezeńi júrgizildi. Ári qaraı bul derekter ókiletti organǵa joldanady», deıdi.

Qazirge deıin 224 adamda múlik bar ekeni jáne ekinshi deńgeıli bankterdegi esepshottarynda qomaqty qarajat bar ekeni anyqtalǵan. Eger esepshottaǵy aq­shasy bankrottyqqa usynylyp otyr­ǵan qaryz somasynyń 30 paıyzynan asyp ketken jaǵdaıda ókiletti organ bul derekti sebep etip, bankrottyq rásimin toqtatýǵa quqyly.

«Rásimdi bastap qoıyp, biraq qaıta­dan bas tartyp jatqan mysaldar da bar. Zań boıynsha buǵan da múmkindik qaras­tyrylǵan. Aryzdanyp, rásimdi toqtatý – azamattyń erkindegi sharýa. Tıisinshe mundaı aryzdy boryshkerdiń ózi ǵana emes, kredıtor da bere alady. Búginde 296 azamat boıynsha rásim toqtatylǵan. Basym bóliginde aza­mattar ózderi bas tartqan, alaıda kredı­tor­lar­dyń da shaǵymdanǵan negizderi bar. Kóp jaǵdaıda ókiletti organdar aza­mattyń ishinara nesıe somasyn tóle­genin rastaıtyn derekterdi taýyp, bankrottyqty toqtatyp jatyr», dedi Merýert Sısembaeva.

 

Qaı óńirler belsendi?

Memlekettik kirister komıteti ókili­niń aıtýynsha, jeke tulǵalardyń ban­k­rot­­tyǵy týraly zań qabyldanǵannan ke­ıin qarjy ınstıtýttary da tártipti bola bastady.

«Buryn bankter adamdy múlde tyń­da­maıtyn. Qazir «endi rettemesek, er­teńgi kúni bankrottyqqa tapsyryp ji­be­rer» dep rettep jatyr. Tipti klıentke eskertpeı-aq, birjaqty tártippen rettep jatqan jaǵdaılar da kezdesedi. Iаǵnı olar sondaı jolmen klıentpen jańa kelisimshart jasaıdy da, nesıeni jańa rásimdelgen sekildi etip qoıady. Mundaı jaǵdaıda tutynýshy óz nesıesi boıynsha bankrottyq rásimine júgine almaı qalady. Árıne, zań – jańa, sondyqtan ony júzege asyrý sheńberinde túrli ke­der­giler týyndap jatyr. Ony biz qarjy uıymdarynyń durys emes áreket­teri sal­darynan dep aıta alamyz», deıdi Merýert Sısembaeva.

Qarjy mınıstrliginiń aqparaty bo­ıyn­sha, sot bankrottyǵyna jáne tólem qabiletin qalpyna keltirýge 1200-den asa azamat júgingen.

Eń kóp bankrot atanǵan azamaty bar óńirler kóshin Almaty oblysy (801 adam), Jambyl oblysy (677 adam) jáne Almaty qalasy (606 adam) bastaıdy. Eń az bankrot dep tanylǵan adamdar Ulytaý (41), Soltústik Qazaqstan (114) jáne Batys Qazaqstan (127) oblystarynda turady.

Jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týra­ly zańnyń múmkinshiligin paıdalanyp, bankrot dep tanylǵan azamattardyń 58 paıyzy – er-azamattar, 42 paıyzy – áıelder. «Eń jasy joǵary bankrot dep tanylǵan azamat – 79 jastaǵy qarııa Qyzylorda oblysynda turady. Eń jasy 20 jastaǵy Almaty oblysynyń turǵyny.

Aıta keteıik, 2022 jyly 30 jeltoq­san­da «Qazaqstan Respýblıkasy azamat­ta­rynyń tólem qabilettiligin qalpyna keltirý jáne bankrottyǵy týraly» zańǵa qol qoıyldy. Zań 1 qańtarda resmı túrde jarııalandy. 3 naýryzdan atalǵan Zań boıynsha bankrottyq týraly ótinish qabyldaý bastaldy.

Azamattardyń kóbi sottan tys ban­k­rot­tyq prosedýrasyn qolaı kórip jatyr. Sol arqyly bank, mıkroqarjy uıym­­dary jáne kollektorlyq agent­tik­ter aldyndaǵy boryshynan qutylý múm­kindigi paıda bolady. Azamattar óti­nishti Halyqqa qyzmet kórsetý orta­lyǵy (HQKO), elektrondy úkimet portaly (eGov.kz.), e-Salyq Azamat jáne eGov Mobile mobıldi qosymshalary arqyly bere alady.

 

Bankrottyq talaptary

Jeke tulǵa bankrottyǵynyń úsh túr­li nusqasy bar. Olar – sottan tys ban­k­rottyq, sot bankrottyǵy jáne tólem qa­biletin qalpyna keltirý prosedýrasy.

Sottan tys bankrottyq jaǵdaıynda bank, mıkroqarjy uıymdary jáne kollektorlyq agenttikter aldyndaǵy bereshekter óteledi. Sharty:

Qaryz kólemi 5,5 mln teńgeden (1 600 AEK) aspaýǵa tıis; Sońǵy 12 aı boıy tólenbegen bolýǵa tıis; Jekemenshiginde eshqandaı múlik bolmaýy kerek; Bankpen zaımdy qandaı da bir retteý jasalmaǵan bolýy kerek;

Sot bankrottyǵy qaryz kólemi 1 600 AEK-ten (5,5 mln teńgeden) asatyn qa­ryzdar boıynsha júrgiziledi. Sot bankrottyǵynyń basty maqsaty – ótinim berýshi azamattyń múlik massasy esebinen kredıtorlardyń talabyn meılinshe maksımaldy túrde qa­naǵattandyrý. Eger boryshkerdiń jalǵyz turǵyn úıi kepilde turǵan bolsa, onda kredıtor ony sot sheshimimen alyp qoıa alady. Al eger bas­pana kepilde turmasa, kredıtor oǵan úmit ete almaıdy. Qalǵan ótelmegen soma boryshkerde senimsizdik belgileri (múlikti nemese ol týraly málimetterdi jasyrý, jalǵan aqparat berý jáne t.b.) bolmaǵan jaǵdaıda esepten shyǵarýǵa jatady.

Úshinshi múmkindik – tólem qabiletin qalpyna keltirý prosedýrasy. Onyń sharty boıynsha azamat qaryzyn 5 jylǵa deıin bólip tóleý erejesimen jeńildete alady. Munyń nátıjesinde boryshkerge «bankrot» mártebesi berilmeıdi, sáıkesinshe bankrot bolǵan azamattarǵa qatysty týyn­daı­tyn zardaptarǵa ushy­ra­maıdy.