Elimizde sońǵy jyldary turaqty túrde taýarlarǵa tańbalaý júrgizý qolǵa alynǵany belgili. Sonyń arqasynda kóleńkeli aınalymnyń úlesi tómendep, halyqty jalǵan ónimnen qorǵaýǵa múmkindik týdy. Mindetti tańbalaý engizilgennen beri, sońǵy eki jylda jeńil ónerkásip naryǵynda – 65%, onyń ishinde aıaqkıim – 48,5%, alkogoldi ishimdikter 25% bolsa, dári-dármekter 12%-ǵa tómendegen. Bıylǵy jyldyń birinshi sáýirinen bastap, elimizde aıaqkıim taýarlaryn tańbalaý jáne qadaǵalaý erejeleri tolyq kúshine engen bolatyn.
Jaqynda aıaqkıim ımporttaýshylar úshin qoımalarda qalǵan taýarlardy tańbalaý merzimin keler jyldyń birinshi aqpanyna deıin uzartý týraly sheshim qabyldanǵany jáne bar. Bul týraly Premer-mınıstrdiń orynbasary Serik Jumanǵarınniń tóraǵalyǵymen ótken taýarlardy tańbalaý júıesi jáne qadaǵalaý máseleleri jónindegi keńeste atalyp ótken bolatyn.
Qazirgi tańda elimizde janýarlar terisinen jasalǵan ónimder, temeki buıymdary, aıaqkıim men dári-dármek sekildi 4 taýar tobyna mindetti tańbalaý júrgizý qajet bolsa, al zergerlik buıymdardy tańbalaý qanatqaqty jobasy iske asyrylýda. Jalpy, elimizdegi aıaqkıim taýarlary aınalymynyń 96%-y – ımporttyq, 4%-y ǵana – otandyq ónim kórinedi.
«Aıaqkıim ónimderin sıfrlyq tańbalaýdy engizý nátıjesinde, onyń resmı ımporty 36%-ǵa (2022 jylǵy 7 aıdaǵy 26,1 mln juptan 2023 jylǵy 7 aıdaǵy 35,6 mln jupqa deıin), óndiris 20%-ǵa (2021 jylǵy 1,5 mln juptan 2022 jylǵy 1,8 mln jupqa deıin) ósken.
Sıfrlyq tańbalaýdyń basty artyqshylyǵy – ol ár aıaqkıimdi belgilep, adamı faktorsyz taýardy jetkizý tizbegin qadaǵalaýǵa múmkindik berýde. Bıylǵy jyldyń qazan aıynda taýarlardy tańbalaý jáne qadaǵalaýda 3,2 myń qatysýshy tirkelip, 78,3 mln-nan astam tańbalaý kody berilgen. 12,1 myń tańbalaý kody aınalymnan shyǵarylǵan eken.
Aıaqkıimmen aınalysatyn iri kóterme saýda oryndarynyń basty máselesi – qoımalarda, ásirese Astana, Almaty men Shymkent qalalarynyń kóterme jáne bólshek saýda bazarlaryndaǵy tańbalanbaı qalǵan aıaqkıimder saýdagerlerdiń mysyn basyp turǵanǵa uqsaıdy. Kásiporyn taýarlardy tańbalaýǵa daıyn, biraq bul biraz ýaqytty qajet etedi. Osyǵan baılanysty О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi aıaqkıim qaldyqtaryn tańbalaý merzimin 2023 jylǵy 1 qarashadan 2024 jylǵy 1 qańtarǵa deıin uzartý jónindegi jumysty qolǵa alǵan bolatyn. Biraq ımporttaýshylardyń ózekjardy ótinishterin aıaqsyz qaldyrmaı, keńeste tańbalaý merzimin 2024 jylǵy 1 aqpanǵa deıin taǵy bir aıǵa uzartý týraly sheshim shyǵardy. Sonymen atalǵan kúnge deıin aıaqkıimdi ımporttaýshylar óz qoımalarynda tańbalaýǵa múmkindik aldy.
«Qazir biz Almaty men Shymkent qalalaryndaǵy kóterme qoımalarda tańbalaý pýnktterin qurý jumystaryn júrgizip jatyrmyz, bul – elimizge aıaqkıim ákeletin eki úlken pýnkt. Bazar ákimshiligi kóterme saýda qoımalaryndaǵy aıaqkıim qaldyqtaryna kodtar engizýge kómektesý úshin oryn berip, qyzmet kórsetýge daıyn. Aldaǵy ýaqytta qaldyqtardy tańbalaý úderisi turaqty túrde qalyptaspaýy úshin ımporttaýshylar jańa maýsymda tek tańbalanǵan aıaqkıimder ákelinetini týraly mindettemelerdi qabyldaýy qajet. Bul aıaqkıimniń baǵasyna is júzinde eshqandaı kedergi keltirmeıdi. Máselen, el naryǵyna aıaqkıim eksporttaıtyn qytaılyq «Beijing Vitcony» kompanııasy aıaqkıimdi tańbalaý qyzmetin tegin, taýar baǵasyna qospaı-aq, usynýǵa daıyn ekenin málimdedi. Olar qazirdiń ózinde Reseıden ımporttaýshylar úshin osylaı istep jatyr. 300-den astam qytaılyq jetkizýshisi bar júk tasymaldaýshylar Reseıge aıaqkıim eksporttaıdy, olar taýarlardy ózderiniń óndirisinde tańbalaıdy. Bul kompanııalar Qazaqstanǵa da dál osyndaı qyzmet kórsete alady. Negizgi aıaqkıim jetkizýshiler sanalatyn О́zbekstan men Túrkııa elderiniń óndirýshileri óndiris oryndarynda taýarlardy birden tańbalaýǵa ázir. Reseı qazirdiń ózinde tańbalap jatyr. Osylaısha, arnaıy jabdyqtalǵan keden qoımalarynyń qajettiligin barynsha azaıtýǵa bolady. Olardy tek qana aıaqkıim áýe kóligimen ákelinetin keden qoımalarynda qaldyrýǵa múmkindik bar. Bul negizinen – Eýropadan kelgen qymbat aıaqkıimder. Aıaqkıim ónimderiniń aınalymyna qatysýshylarmen ortaq mindetimiz – aıaqkıimderdi 4 aı ishinde, negizinen, keden qoımalaryna kirer aldynda tańbalaý úderisterin qurý, al oǵan múmkindik bolmasa, keden qoımalarynyń ıelerimen aıaqkıimdi tańbalaý qyzmeti boıynsha jumys isteý kerek», deıdi «Sıfrlyq ekonomıkany damytý ortalyǵy» JShS bas dırektory Bıkesh Qurmanǵalıeva.
Sonymen qatar keńeste keden qoımalarynyń taýarlardy tańbalaý úshin oryn berýge daıyndyǵy men onyń jaǵdaıy qarastyryldy. Qoımalardyń kóbinde jylý joq, keıbireýi elektr jelilerimen jabdyqtalmaǵan. Bul jóninde Memlekettik kirister komıtetine qajetti ınfraqurylym máselesin sheshý tapsyryldy.
«Tańbalaýdy jalǵastyrý kerek. Aıaqkıimdi tańbalaýda qazirdiń ózinde nátıje bar ekenin, óz óndirisimiz ósip, naryq tazaryp jatqanyn kórip otyrmyz. Ol úshin aıaqkıimdi ımporttaýshylarǵa, farmasevtıkalyq naryqqa jáne basqa da qatysýshylarǵa osy úderistiń barlyq múmkindigi men shartyn túsindirip, tańbalaýǵa qajetti qural-jabdyqtardyń quny týraly bıznesti naqty habardar etý kerek. Taýarlardy tańbalaýdy júrgizýde tıisti keshendi sheshimderdi biriktiretin qurylǵylardy, dári-dármek naryǵyndaǵy qatysýshylarǵa aqysyz negizde jabdyqtardy berý múmkindigi boıynsha ekinshi deńgeıli banktermen jumys júrgizý qajet», dedi keńesti qorytyndylaǵan vıse-premer.
Sondaı-aq 2024 jylǵy 1 shildeden bastap engiziletin dárilik zattardy tańbalaýǵa medısınalyq uıymdardy qajetti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etýmen Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men «Qazaqtelekom» AQ birlesip aınalysatyn boldy.